अध्याय ५५ — बाणस्य पुनर्युद्धप्रवृत्तिः (Bāṇa’s Renewed Engagement in Battle)

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता मे त्वया मुने

వ్యాసుడు పలికెను: ఓ సర్వజ్ఞుడవైన సనత్కుమారా, బ్రహ్మపుత్రా, నీకు నమస్కారము. ఓ మునిశ్రేష్ఠా, నీవు నాకు ఈ అద్భుతమైన గాథను వినిపించావు.

Verse 2

जृंभिते जृंभणास्त्रेण हरिणा समरे हरे । हते बाणबले बाणः किमकार्षीच्च तद्वद

యుద్ధంలో హరి (కృష్ణుడు) జృంభణాస్త్రంతో హరుని (శివుని) ఆవలింతలు తీసేలా మరియు అలసిపోయేలా చేసినప్పుడు, బాణాసురుని సైన్యం నశించినప్పుడు, బాణుడు ఏమి చేశాడు? అది కూడా చెప్పండి.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ कथां च परमाद्भुताम् । कृष्णशंकरयोस्तात लोकलीलानुसारिणोः

సనత్కుమారుడు పలికెను: ఓ మహా ప్రాజ్ఞుడవైన వ్యాసా, లోక రీతిని అనుసరించి లీలా వినోదాలు చేసే కృష్ణ శంకరుల యొక్క ఈ పరమ అద్భుతమైన గాథను వినుము.

Verse 5

शयिते लीलया रुद्रे सपुत्रे सगणे सति । बाणो विनिर्गतो युद्धं कर्तुं कृष्णेन दैत्यराट्

రుద్రుడు తన పుత్రులతో, గణపరివారంతో క్రీడాభావంగా విశ్రాంతి తీసుకుంటుండగా, దైత్యరాజు బాణుడు కృష్ణునితో యుద్ధం చేయుటకు బయలుదేరెను।

Verse 6

कुंभांडसंगृहीताश्वो नानाशस्त्रास्त्रधृक् ततः । चकार युद्धमतुलं बलिपुत्रो महाबलः

అప్పుడు కుంభాండుని నుండి పట్టుకున్న గుర్రంపై ఎక్కి, నానావిధ శస్త్రాస్త్రాలు ధరించి, బలిపుత్రుడు మహాబలవంతుడు అతుల యుద్ధం చేసెను।

Verse 7

दृष्ट्वा निजबलं नष्टं स दैत्येन्द्रोऽत्यमर्षितः । चकार युद्धमतुलं बलि पुत्रो महाबलः

తన సైన్యం నశించినదాన్ని చూచి ఆ దైత్యేంద్రుడు అత్యంత కోపించాడు; అప్పుడు బలిపుత్రుడు మహాబలవంతుడు అతుల యుద్ధం ప్రారంభించెను।

Verse 8

श्रीकृष्णोपि महावीरो गिरिशाप्तमहाबलः । उच्चैर्जगर्ज तत्राजौ बाणं मत्वा तृणोपमम्

శ్రీకృష్ణుడుకూడా—మహావీరుడు, గిరీశుని (శివుని) ఆజ్ఞవల్ల మహాబలసంపన్నుడు—రణరంగంలో బాణుని తృణసమానంగా భావించి గట్టిగా గర్జించెను।

Verse 9

धनुष्टंकारयामास शार्ङ्गाख्यं निजमद्भुतम् । त्रासयन्बाणसैन्यं तदवशिष्टं मुनीश्वर

ఓ మునీశ్వరా, అతడు తన అద్భుతమైన ‘శార్ఙ్గ’ అనే ధనుస్సును ఘనంగా టంకారింపజేసి, బాణుని మిగిలిన సేనను భయపెట్టెను।

Verse 10

तेन नादेन महता धनुष्टंकारजेन हि । द्यावाभूम्योरंतरं वै व्याप्तमासीदनंतरम्

ఆ ధనుస్సు టంకారమునుండి పుట్టిన మహానాదము క్షణమాత్రములోనే ద్యావా-భూమ్యోర్మధ్యమంతా వ్యాపించెను।

Verse 11

चिक्षेप विविधान्बाणान्बाणाय कुपितो हरिः । कर्णान्तं तद्विकृष्याथ तीक्ष्णानाशीविषोपमान्

కోపించిన హరి (విష్ణువు) బాణుడిపై రకరకాల బాణాలను ప్రయోగించాడు. ఆపై, తన విల్లును చెవి వరకు లాగి, విషసర్పాల వంటి తీక్షణమైన బాణాలను వదిలాడు.

Verse 12

आयातांस्तान्निरीक्ष्याऽथ स बाणो बलिनन्दनः । अप्राप्तानेव चिच्छेद स्वशरैस्स्वधनुश्च्युतैः

అప్పుడు బలి పుత్రుడైన బాణుడు ఆ బాణాలు తన వైపు రావడం చూసి, తన విల్లు నుండి వదిలిన బాణాలతో అవి తనను చేరకముందే వాటిని ముక్కలు చేశాడు.

Verse 13

पुनर्जगर्ज स विभुर्बाणो वैरिगणार्दनः । तत्रसुर्वृष्णयस्सर्वे कृष्णात्मानो विचेतसः

శత్రు సమూహాలను మర్దించే ఆ శక్తిమంతుడైన బాణుడు మళ్ళీ గర్జించాడు. అప్పుడు కృష్ణునిపై మనసు నిలిపిన వృష్ణి వంశీయులందరూ భయపడి, కలత చెందారు.

Verse 14

स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं चिक्षेप निजसायकान् । स कृष्णायातिशूराय महागर्वो बलेस्सुतः

భగవాన్ శివుని పాదపద్మాలను స్మరించి, మహాగర్వితుడైన బలిపుత్రుడు యుద్ధానికి సమీపిస్తున్న అతిశూర కృష్ణునిపై తన బాణాలను విసిరెను।

Verse 15

कृष्णोपि तानसंप्राप्तानच्छिनत्सशरैर्द्रुतम् । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजममरारि महाबलः

మహాబలుడైన కృష్ణుడు కూడా—దేవశత్రువుల శత్రువు—శివుని పాదపద్మాలను స్మరించి, వేగమైన బాణాలతో వెంటనే దాడి చేసిన వారిని ఛేదించెను।

Verse 16

रामादयो वृष्णयश्च स्वंस्वं योद्धारमाहवे । निजघ्नुर्बलिनस्सर्वे कृत्वा क्रोधं समाकुलाः

అప్పుడు యుద్ధరంగంలో రామాది వీరులు మరియు వృష్ణివీరులు—ప్రతి ఒక్కరూ తమ తమ ప్రత్యర్థి యోధుణ్ని సంహరించారు. ఆ బలవంతులందరూ కోపంతో కలతచెంది శత్రువులను కూల్చివేశారు.

Verse 17

इत्थं चिरतरं तत्र बलिनोश्च द्वयोरपि । बभूव तुमुलं युद्धं शृण्वतां विस्मयावहम्

ఇలా అక్కడ ఆ ఇద్దరు బలవంతుల మధ్య చాలా కాలం ఘోరమైన యుద్ధం సాగింది; అది విన్నవారికీ ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించింది.

Verse 18

तस्मिन्नवसरे तत्र क्रोधं कृत्वाऽतिपक्षिराट् । बाणासुरबलं सर्वं पक्षाघातैरमर्दयत्

అదే సమయంలో అక్కడ పక్షిరాజు గరుడుడు కోపంతో ఉప్పొంగి, తన రెక్కల దెబ్బలతో బాణాసురుని సమస్త సేనను నలిపివేశాడు.

Verse 19

मर्दितं स्वबलं दृष्ट्वा मर्दयंतं च तं बली । चुकोपाति बलेः पुत्रः शैवराड् दितिजेश्वरः

తన సైన్యం నలిగిపోతున్నదని చూసి, ఆ మహాబలుడు ఇంకా వారిని మర్దిస్తున్నాడని గమనించి, బలిపుత్రుడు—దైత్యేశ్వరుడు, శైవ రాజు—కోపాగ్నితో మండిపోయాడు।

Verse 20

स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं सहस्रभुजवान्द्रुतम् । महत्पराक्रमं चक्रे वैरिणां दुस्सहं स वै

శ్రీశివుని పాదపద్మాలను స్మరించి, ఆ సహస్రభుజుడు వేగంగా కార్యంలో ప్రవేశించి మహాపరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించాడు—శత్రువులకు అది నిజంగా అసహ్యమైంది।

Verse 21

चिक्षेप युगपद्बाणानमितांस्तत्र वीरहा । कृष्णादिसर्वयदुषु गरुडे च पृथक्पृथक्

అక్కడ వీరహా యుగపదంగా అపారమైన బాణాలను విసిరెను—కృష్ణునిపై, సమస్త యాదవులపై, గరుడునిపై కూడా—ప్రత్యేకంగా ప్రత్యేకంగా।

Verse 22

जघानैकेन गरुडं कृष्णमेकेन पत्त्रिणा । बलमेकेन च मुने परानपि तथा बली

ఒక పక్షపత్రితో గరుడుని కూల్చెను, మరొక పత్రితో కృష్ణుని; ఇంకొకదానితో, ఓ మునే, ఆ బలవంతుడు ఇతరుల బలమును కూడా ఛిన్నం చేసెను।

Verse 23

ततः कृष्णो महावीर्यो विष्णुरूपस्सुरारिहा । चुकोपातिरणे तस्मिञ्जगर्ज च महेश्वरः

అప్పుడు మహావీర్యుడైన కృష్ణుడు—విష్ణురూపుడై దేవశత్రునాశకుడు—ఆ యుద్ధములో తీవ్రంగా కోపించెను; మహేశ్వరుడు కూడా అక్కడ మహాగర్జన చేసెను।

Verse 24

जघान बाणं तरसा शार्ङ्गनिस्सृतसच्छरैः । अति तद्बलमत्युग्रं युगपत्स्मृतशंकरः

అప్పుడు శార్ఙ్గధనుస్సు నుండి విడిచిన ఉత్తమ బాణాలతో అతడు వేగంగా బాణుని కొట్టివేశాడు. బాణుని బలం అత్యంత ఉగ్రమైనదైనా, ఆ క్షణమే శంకరస్మరణతో అతడు ఏకకాలంలో అదుపులో పడ్డాడు।

Verse 25

चिच्छेद तद्धनुश्शीघ्रं छत्रादिकमना कुलः । हयांश्च पातयामास हत्वा तान्स्वशरैर्हरिः

అకలత లేకుండా హరి వెంటనే ఆ ధనుస్సును, ఛత్రాది రాజచిహ్నాలతో సహా, ముక్కలుగా కోసివేశాడు. తరువాత తన బాణాలతో గుర్రాలను సంహరించి నేలపై పడేసాడు।

Verse 26

बाणोऽपि च महावीरो जगर्जाति प्रकुप्य ह । कृष्णं जघान गदया सोऽपतद्धरणीतले

అప్పుడు మహావీరుడైన బాణుడు కూడా తీవ్ర కోపంతో గర్జించి, గదతో కృష్ణుని కొట్టెను; కృష్ణుడు భూమితలంపై పడిపోయెను।

Verse 27

उत्थायारं ततः कृष्णो युयुधे तेन शत्रुणा । शिवभक्तेन देवर्षे लोकलीलाऽनुसारतः

అనంతరం కృష్ణుడు లేచి, ఓ దేవర్షీ, లోకలీలానుసారంగా శివభక్తుడైన ఆ శత్రువుతో యుద్ధం చేసెను।

Verse 28

एवं द्वयोश्चिरं काल बभूव सुमहान्रणः । शिवरूपो हरिः कृष्णः स च शैवोत्तमो बली

ఇలా ఇద్దరి మధ్య దీర్ఘకాలం అత్యంత మహా యుద్ధం సాగెను। హరి అయిన కృష్ణుడు శివరూపాన్ని ధరించి నిలిచెను; ఆ బాణుడూ పరమ శైవభక్తుడై మహాబలవంతుడుగా ప్రకాశించెను।

Verse 29

कृष्णोऽथ कृत्वा समरं चिरं बाणेन वीर्यवान् । शिवाऽऽज्ञया प्राप्तबलश्चुकोपाति मुनीश्वरः

అప్పుడు వీర్యవంతుడైన శ్రీకృష్ణుడు బాణునితో దీర్ఘకాలం సమరం చేసి కోపించాడు; శివాజ్ఞవల్ల బలం పొందిన ఆ మునీశ్వరునిపై అతడు రోషంతో ఉప్పొంగెను।

Verse 30

ततस्सुदर्शनेनाशु कृष्णो बाणभुजान्बहून् । चिच्छेद भगवाञ्शंभु शासनात्परवीरहा

తదుపరి భగవాన్ శంభువు ఆజ్ఞచేత సుదర్శనధారి శ్రీకృష్ణుడు బాణుని అనేక భుజాలను వేగంగా ఛేదించాడు; శత్రువీరులను సంహరించువాడయ్యెను।

Verse 31

अवशिष्टा भुजास्तस्य चत्वारोऽतीव सुन्दराः । गतव्यथो बभूवाशु शंकरस्य प्रसादतः

శంకరుని ప్రసాదముచేత అతనికి మిగిలిన నాలుగు భుజాలు అత్యంత సుందరములై, అతడు త్వరగా బాధా-వ్యథల నుండి విముక్తుడయ్యెను।

Verse 32

गतस्मृतिर्यदा बाण शिरश्छेत्तुं समुद्यतः । कृष्णो वीरत्वमापन्नस्तदा रुद्रस्समुत्थितः

స్మృతి కోల్పోయిన బాణుడు (కృష్ణుని) శిరస్సు ఛేదించుటకు లేచినప్పుడు, కృష్ణుడు వీరత్వముతో స్థిరమై నిలిచినప్పుడు, అచ్చటనే రుద్రుడు లేచి నిలిచెను।

Verse 33

रुद्र उवाच । भगवन्देवकीपुत्र यदाज्ञप्तं मया पुरा । तत्कृतं च त्वया विप्र मदाज्ञाकारिणा सदा

రుద్రుడు పలికెను—హే భగవాన్, దేవకీపుత్రా! నేను పూర్వము ఆజ్ఞాపించినదాన్ని, హే విప్రా, నీవు నెరవేర్చితివి; నీవు ఎల్లప్పుడూ నా ఆజ్ఞను అనుసరించువాడవు।

Verse 34

मा बाणस्य शिरश्छिंधि संहरस्व सुदर्शनम् । मदाज्ञया चक्रमिदं स्यान्मोघं मज्जने सदा

బాణుని శిరస్సు ఛేదించకుము; సుదర్శన చక్రాన్ని ఉపసంహరించుము. నా ఆజ్ఞవలన ఈ చక్రం అతనిని ముంచుటలో/నాశించుటలో సదా వ్యర్థమగును.

Verse 35

दत्तं मया पुरा तुभ्यमनिवार्यं रणे तव । चक्रं जयं च गोविन्द निवर्तस्व रणात्ततः

ఓ గోవిందా! పూర్వం నేను నీకు యుద్ధంలో అప్రతిహతమైన సుదర్శన చక్రాన్ని, విజయాన్ని దయచేశాను; కనుక ఇప్పుడు ఆ రణభూమి నుండి వెనుదిరుగు.

Verse 36

दधीचे रावणे वीरे तारकादिपुरेष्वपि । विना मदाज्ञां लक्ष्मीश रथाङ्गं नामुचः पुरा

ఓ లక్ష్మీపతీ! దధీచి, వీర రావణుడు, అలాగే తారకాది పురాలలో కూడా నా ఆజ్ఞ లేకుండా చక్రం విడువబడలేదు; పూర్వం నాముచిపై కూడా అది విసిరబడలేదు।

Verse 37

त्वं तु योगीश्वरस्स्साक्षात्परमात्मा जनार्दन । विचार्यतां स्वमनसा सर्वभूतहिते रतः

కానీ ఓ జనార్దనా! నీవు సాక్షాత్తు యోగీశ్వరుడవు, పరమాత్మవు. కనుక నీ మనసులో ఆలోచించి, సమస్త భూతాల హితంలో నిమగ్నుడై కార్యం చేయుము।

Verse 38

वरमस्य मया दत्तं न मृत्युर्भयमस्ति वै । तन्मे वचस्सदा सत्यं परितुष्टोस्म्यहं तव

నేను అతనికి ఈ వరం ఇచ్చాను—అతనికి మరణభయం ఉండదు. కాబట్టి నా వాక్యం ఎల్లప్పుడూ సత్యమగుగాక; నేను నీపై పరమ సంతుష్టుడను।

Verse 39

पुराऽयं गर्वितो मत्तो युद्धं देहीति मेऽब्रवीत् । भुजान्कण्डूयमानस्तु विस्मृतात्मगतिर्हरे

పూర్వం ఇతడు గర్వముతో మత్తుడై నన్ను—“యుద్ధం దయచేయి” అని అన్నాడు. హే హరి, భుజాలను గోకుకుంటూ దర్పంలో తన ఆత్మగతిని మరచిపోయాడు.

Verse 40

तदाहमशपं तं वै भुजच्छेत्ताऽऽगमिष्यति । अचिरेणातिकालेन गतगर्वो भविष्यसि

అప్పుడు నేను అతనిని శపించాను—“నీ భుజాలను కోసేవాడు తప్పక వస్తాడు. త్వరలోనే, ఎక్కువ కాలం కాకముందే; నీ గర్వం చూర్ణమై నీవు నిరహంకారుడవుతావు.”

Verse 41

मदाज्ञया हरिः प्राप्तो भुजच्छेत्ता तवाऽथ वै । निवर्तस्व रणाद्गच्छ स्वगृहं सवधूवरः

“నా ఆజ్ఞచేత హరి వచ్చెను—అతడు నిజముగా నీ భుజములను ఛేదించువాడు. కనుక ఈ యుద్ధమునుండి వెనుదిరుగు; హే శ్రేష్ఠా, వధువుతో కూడి స్వగృహమునకు పో.”

Verse 42

इत्युक्तः स तयोमैत्रीं कारयित्वा महेश्वरः । तममुज्ञाप्य सगणः सपुत्रः स्वालयं ययौ

ఇట్లు పలికి మహేశ్వరుడు ఆ ఇద్దరి మధ్య మైత్రిని స్థాపింపజేసెను. అనంతరం అతనికి అనుమతి ఇచ్చి, శివుడు గణములతోను పుత్రునితోను తన స్వధామమునకు వెళ్లెను।

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभोस्संहृत्य च सुदर्शनम् । अक्षतांगस्तु विजयी तत्कृष्णोंतःपुरं ययौ

సనత్కుమారుడు పలికెను—శంభువు వచనములు విని అతడు సుదర్శన చక్రమును సంహరించెను. శరీరమున అక్షతుడై విజేతగా ఆ కృష్ణుడు అంతఃపురమునకు వెళ్లెను।

Verse 44

अनिरुद्धं समाश्वास्य सहितं भार्यया पुनः । जग्राह रत्नसंघातं बाणदत्तमनेकशः

భార్యతో మళ్లీ ఉన్న అనిరుద్ధుని ధైర్యపరచి, బాణుడు అనేకసార్లు ప్రసాదించిన రత్నరాశులను వారు స్వీకరించారు।

Verse 45

तत्सखीं चित्रलेखां च गृहीत्वा परयोगिनीम् । प्रसन्नोऽभूत्ततः कृष्णः कृतकार्यः शिवाज्ञया

ఆపై ఆమె సఖి అయిన పరమయోగిని చిత్రలేఖను వెంట తీసుకొని, శివాజ్ఞ ప్రకారం కార్యం నెరవేరినందున కృష్ణుడు ప్రసన్నుడయ్యాడు।

Verse 46

हृदा प्रणम्य गिरिशमामंत्र्य च बलेस्तुतम् । परिवारसमेतस्तु जगाम स्वपुरीं हरिः

హృదయపూర్వకంగా గిరీశుడైన శివునికి నమస్కరించి, తనను స్తుతించిన బలిని గౌరవంగా వీడ్కోలు చెప్పి, పరివారసమేతుడైన హరి (విష్ణువు) తన నగరానికి బయలుదేరెను।

Verse 47

पथि जित्वा च वरुणं विरुद्धं तमनेकधा । द्वारकां च पुरीं प्राप्तस्समुत्सवसमन्वितः

దారిలో అనేక విధాలుగా విరోధించిన వరుణుని జయించి, మహోత్సవాల హర్షోల్లాసాలతో కూడి అతడు ద్వారకా నగరాన్ని చేరెను।

Verse 48

विसर्जयित्वा गरुडं सखीन्वीक्ष्योपहस्य च । द्वारकायां ततो दृष्ट्वा कामचारी चचार ह

గరుడుని పంపివేసి, స్నేహితులను చూసి మృదువుగా నవ్వి; ఆపై ద్వారకాను దర్శించి, ఇష్టానుసారంగా సంచరించువాడై అక్కడ స్వేచ్ఛగా విహరించెను।

Verse 55

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखंडे बाणभुजकृंतनगर्वापहारवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణము ద్వితీయ రుద్రసంహితలోని పంచమ యుద్ధఖండంలో ‘బాణుని భుజచ్ఛేదనము మరియు అతని గర్వాపహరణ వర్ణనము’ అనే యాభై ఐదవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।