देवपराजयः — शङ्करशरणागमनं स्कन्दकालीयुद्धं च | Devas’ Defeat, Refuge in Śaṅkara, and the Battle of Skanda and Kālī
అధ్యాయము 37లో సనత్కుమారుడు దానవుల చేత దేవసేన పరాజయాన్ని వర్ణిస్తాడు. ఆయుధఘాతాలతో గాయపడిన దేవతలు భయంతో పారిపోతారు; తరువాత తిరిగి పరమశరణమైన విశ్వేశ్వర శంకరుని ఆశ్రయించి రక్షణ కోరుతారు. వారి ఆర్తనాదం విని శివుడు శత్రుపక్షంపై కోపించుచున్నప్పటికీ కరుణాదృష్టితో దేవులకు అభయమిచ్చి, తన గణముల బలతేజస్సును పెంపొందిస్తాడు. శివాజ్ఞతో హరాత్మజుడు, తారకాంతకుడు అయిన స్కందుడు నిర్భయంగా యుద్ధరంగంలో ప్రవేశించి విస్తారమైన దానవసేనలను ధ్వంసం చేస్తాడు. అదే సమయంలో కాళీ రక్తపానం, శిరఛ్ఛేదం వంటి భయంకర కర్మలతో సంగ్రామ భీతిని మరింత పెంచుతుంది. ఈ విధంగా పరాజయం→శరణాగతి→దివ్యశక్తి ప్రసాదం→ప్రచండ ప్రతిఆక్రమణ ద్వారా శివుడే రక్షణ, విజయాలకు నిర్ణాయక కారణమని స్థాపించబడుతుంది।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । तदा देवगणास्सर्वे दानवैश्च पराजिताः । दुद्रुवुर्भयभीताश्च शस्त्रास्त्रक्षतविग्रहाः
సనత్కుమారుడు పలికెను—అప్పుడు దానవులచే పరాజితులైన దేవగణములందరూ భయంతో వణికిపోతూ పారిపోయిరి; వారి దేహాలు శస్త్రాస్త్రాల గాయాలతో ఛిన్నభిన్నమయ్యెను.
Verse 2
ते परावृत्य विश्वेशं शंकरं शरणं ययुः । त्राहि त्राहीति सर्वेशेत्यू चुर्विह्वलया गिरा
వారు తిరిగి వచ్చి విశ్వేశ్వరుడైన శంకరుని శరణు కోరారు. వ్యాకుల స్వరంతో—“త్రాహి, త్రాహి, ఓ సర్వేశ్వరా, మమ్మల్ని రక్షించు!” అని మొరపెట్టారు.
Verse 3
दृष्ट्वा पराजयं तेषां देवादीनां स शंकरः । सभयं वचनं श्रुत्वा कोपमुच्चैश्चकार ह
దేవాదుల పరాజయాన్ని చూసి, వారి భయభీత వాక్యాలను విని శంకరుడు అత్యంత కోపంతో ఉగ్రుడయ్యాడు.
Verse 4
निरीक्ष्य स कृपादृष्ट्या देवेभ्यश्चाभयं ददौ । बलं च स्वगणानां वै वर्द्धयामास तेजसा
వారిని చూచి ఆయన కరుణాదృష్టితో దేవతలకు అభయాన్ని ప్రసాదించాడు. అలాగే తన తేజస్సుతో తన గణాల బలాన్ని నిశ్చయంగా వృద్ధి చేశాడు.
Verse 5
शिवाज्ञप्तस्तदा स्कन्दो दानवानां गणैस्सह । युयुधे निर्भयस्संख्ये महावीरो हरात्मजः
అప్పుడు శివుని ఆజ్ఞ మేరకు, దానవ గణాలతో కలిసి, హరాత్మజుడైన మహావీర స్కందుడు యుద్ధంలో నిర్భయంగా పోరాడాడు.
Verse 6
कृत्वा क्रोधं वीरशब्दं देवो यस्तारकांतकः । अक्षौहिणीनां शतकं समरे स जघान ह
కోపంతో వీర గర్జన చేస్తూ, ఆ దివ్య దేవుడైన తారకాంతకుడు యుద్ధంలో వంద అక్షౌహిణుల సైన్యాన్ని సంహరించాడు.
Verse 7
रुधिरं पातयामास काली कमललोचना । तेषां शिरांसि संछिद्य बभक्ष सहसा च सा
పద్మనేత్రి అయిన కాళి వారి రక్తాన్ని చిందించింది; మరియు వారి శిరస్సులను ఖండించి అకస్మాత్తుగా భక్షించింది.
Verse 8
पपौ रक्तानि तेषां च दानवानां समं ततः । युद्धं चकार विविधं सुरदानवभीषणम्
అప్పుడు ఆయన ఆ దానవుల రక్తాన్ని త్రాగాడు; ఆ తర్వాత దేవదానవులకు భయం కలిగించే విధంగా వివిధ రకాల యుద్ధం చేశాడు.
Verse 9
शतलक्षं गजेन्द्राणां शतलक्षं नृणां तथा । समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप लीलया
లక్ష గజేంద్రులను, అలాగే లక్ష మంది మనుష్యులను—ఒకే చేతితో సమీకరించి—అతడు లీలగా తన నోటిలోకి విసిరివేశాడు।
Verse 10
कबंधानां सहस्रं च सन्ननर्त रणे बहु । महान् कोलाहलो जातः क्लीबानां च भयंकरः
యుద్ధరంగంలో వేలాది కబంధాలు అనేక విధాలుగా ఊగుతూ నర్తించాయి. మహా కోలాహలం చెలరేగింది—భీరువులకు, క్షుద్రధైర్యులకు భయంకరంగా।
Verse 11
पुनः स्कंदः प्रकुप्योच्चैः शरवर्षाञ्चकार ह । पातयामास क्षयतः कोटिशोऽसुरनायकान्
అప్పుడు స్కందుడు మళ్లీ ఘోరంగా కోపించి మహా శరవర్షాన్ని కురిపించాడు; సంహారాన్ని కలిగిస్తూ కోటిశో అసురనాయకులను నేలకూల్చాడు।
Verse 12
दानवाः शरजालेन स्कन्दस्य क्षतविग्रहाः । भीताः प्रदुद्रुवुस्सर्वे शेषा मरणतस्तदा
స్కందుని బాణజాలంతో శరీరాలు గాయపడిన దానవులు భయపడ్డారు; మిగిలినవారంతా ఆ సమయంలో మరణభయంతో పారిపోయారు।
Verse 13
वृषपर्वा विप्रचित्तिर्दंडश्चापि विकंपनः । स्कंदेन युयुधुस्सार्द्धं तेन सर्वे क्रमेण च
వృషపర్వా, విప్రచిత్తి, దండ, వికంపన—వీరందరూ క్రమంగా స్కందుడు (కార్త్తికేయుడు)తో కలిసి యుద్ధం చేశారు।
Verse 14
महामारी च युयुधे न बभूव पराङ्मुखी । बभूवुस्ते क्षतांगाश्च स्कंदशक्तिप्रपीडिताः
మహామారీ కూడా యుద్ధం చేస్తూనే ఉండెను; ఆమె ఎప్పుడూ వెనుదిరగలేదు. అయితే స్కందుని శక్తిచేత నలిగిన ఆ యోధులు అవయవావయవాలలో గాయపడ్డారు.
Verse 15
महामारीस्कंदयोश्च विजयोभूत्तदा मुने । नेदुर्दुंदुभयस्स्वर्गे पुष्पवृष्टिः पपात ह
ఓ మునీ, ఆ సమయంలో మహామారీ మరియు స్కందునకు విజయం లభించింది. స్వర్గంలో దుందుభులు మ్రోగాయి, పుష్పవృష్టి కురిసింది.
Verse 16
स्कंदस्य समरं दृष्ट्वा महारौद्रं तमद्भुतम् । दानवानां क्षयकरं यथाप्रकृतिकल्पकम्
స్కందుని ఆ అద్భుతమైన మహారౌద్ర సమరాన్ని చూచి (అందరూ గ్రహించారు) అది దానవుల వినాశకారకమై, ప్రకృతి నియమించిన క్రమానుసారమే జరిగినదని।
Verse 17
महामारीकृतं तच्चोपद्रवं क्षयहेतुकम् । चुकोपातीव सहसा सनद्धोभूत्स्वयं तदा
ఆ ఉపద్రవం మహామారి వలె ఉద్భవించి వినాశహేతువైంది. అప్పుడు అతడు, అకస్మాత్తుగా ఉగ్ర తుఫాను తాకినట్లుగా, వెంటనే తన సంకల్పంతోనే సంపూర్ణంగా సన్నద్ధుడయ్యాడు।
Verse 18
वरं विमानमारुह्य नानाशस्त्रास्त्रसंयुतम् । अभयं सर्ववीराणां नानारत्नपरिच्छदम्
అతడు శ్రేష్ఠమైన విమానాన్ని అధిరోహించాడు—అది నానావిధ శస్త్రాస్త్రాలతో యుక్తమై, సమస్త వీరులకు అభయప్రదమై, నానారత్నాల అలంకారాలతో విరాజిల్లింది।
Verse 19
महावीरैश्शंखचूडो जगाम रथमध्यतः । धनुर्विकृष्य कर्णान्तं चकार शरवर्षणम्
అప్పుడు మహావీరులతో చుట్టుముట్టబడిన శంఖచూడుడు రథాల మధ్యలోకి దూసుకెళ్లాడు; ధనుస్సును చెవివరకు లాగి బాణవర్షం కురిపించాడు।
Verse 20
तस्य सा शरवृष्टिश्च दुर्निवार्य्या भयंकरी । महाघोरांधकारश्च वधस्थाने बभूव ह
అతని బాణవృష్టి అడ్డుకోలేనంతటి భయంకరమైనది; వధస్థలంలో మహాఘోరమైన అంధకారం కమ్ముకుంది।
Verse 21
देवाः प्रदुद्रुवुः सर्वे येऽन्ये नन्दीश्वरादयः । एक एव कार्त्तिकेयस्तस्थौ समरमूर्द्धनि
నందీశ్వరాది ఇతరులతో కూడి దేవతలందరూ భయంతో పరుగెత్తి పారిపోయారు; కాని యుద్ధముఖంలో కార్త్తికేయుడు ఒక్కడే అచంచలంగా నిలిచెను।
Verse 22
पर्वतानां च सर्पाणां नागानां शाखिनां तथा । राजा चकार वृष्टिं च दुर्निवार्या भयंकरीम्
అప్పుడు రాజు పర్వతాలు, సర్పాలు, నాగాలు, వృక్షాలపై కూడా పడేలా, అడ్డుకోలేని భయంకరమైన వర్షతుఫాను కురిపించెను।
Verse 23
तद्दृष्ट्या प्रहतः स्कन्दो बभूव शिवनन्दनः । नीहारेण च सांद्रेण संवृतौ भास्करौ यथा
ఆ (దివ్య) దృష్టి దెబ్బకు శివనందనుడు స్కందుడు స్థంభించిపోయెను; ఘనమైన మబ్బుతో రెండు సూర్యులు కప్పబడినట్లుగా।
Verse 24
नानाविधां स्वमायां च चकार मयदर्शिताम् । तां नाविदन् सुराः केपि गणाश्च मुनिसत्तम
ఓ మునిశ్రేష్ఠా, నేను వివరించినట్లే అతడు నానావిధమైన తన మాయను సృష్టించి ప్రదర్శించాడు; కాని దేవతలెవ్వరూ, గణులెవ్వరూ ఆ మాయను గ్రహించలేకపోయారు।
Verse 25
तदैव शङ्खचूडश्च महामायी महाबलः । शरेणैकेन दिव्येन धनुश्चिच्छेद तस्य वै
అదే క్షణంలో మహామాయావి, మహాబలుడు శంఖచూడుడు ఒక్క దివ్య బాణంతో అతని ధనుస్సును తెగగొట్టెను.
Verse 26
बभंज तद्रथं दिव्यं चिच्छेद रथपीडकान् । मयूरं जर्जरीभूतं दिव्यास्त्रेण चकार सः
అతడు ఆ దివ్య రథాన్ని విరిచివేసి, రథాన్ని పీడించే వారిని ఛేదించి, దివ్యాస్త్రంతో మయూరవాహనాన్ని జర్జరితముగా చేసెను.
Verse 27
शक्तिं चिक्षेप सूर्याभां तस्य वक्षसि घातिनीम् । मूर्च्छामवाप सहसा तत्प्रहारेण स क्षणम्
అతడు సూర్యసమానంగా జ్వలించే ఘాతక శక్తిని అతని వక్షస్థలంపై విసిరెను; ఆ దెబ్బతో అతడు అకస్మాత్తుగా క్షణకాలం మూర్ఛించెను.
Verse 28
पुनश्च चेतनां प्राप्य कार्तिकः परवीरहा । रत्नेन्द्रसारनिर्माणमारुरोह स्ववाहनम्
మళ్లీ చైతన్యం పొందిన పరవీరహా కార్తికేయుడు రత్నాధిపతి సారంతో నిర్మితమైన తన స్వవాహనంపై అధిరోహించెను.
Verse 29
स्मृत्वा पादौ महेशस्य साम्बिकस्य च षण्मुखः । शस्त्रास्त्राणि गृहीत्वैव चकार रणमुल्बणम्
మహేశుని మరియు సాంబికాదేవి పాదపద్మాలను స్మరించి షణ్ముఖుడు శస్త్రాస్త్రాలను గ్రహించి యుద్ధాన్ని ఘోరంగా ఉద్ధృతం చేశాడు।
Verse 30
सर्प्पांश्च पर्वतांश्चैव वृक्षांश्च प्रस्तरांस्तथा । सर्वांश्चिच्छेद कोपेन दिव्या स्त्रेण शिवात्मजः
కోపంతో శివాత్మజుడు దివ్యాస్త్రంతో సర్పాలు, పర్వతాలు, వృక్షాలు, శిలలు—అన్నిటినీ చీల్చి నరికివేశాడు।
Verse 31
वह्निं निवारयामास पार्जन्येन शरेण ह । रथं धनुश्च चिच्छेद शंखचूडस्य लीलया
వర్షాన్ని కురిపించే బాణంతో అతడు మండుతున్న అగ్నిని ఆపివేశాడు; అలాగే లీలగా శంఖచూడుని రథం, ధనుస్సును విరిచివేశాడు।
Verse 32
सन्नाहं सर्ववाहांश्च किरीटं मुकुटोज्ज्वलम् । वीरशब्दं चकारासौ जगर्ज च पुनः पुनः
అతడు కవచాన్ని ధరించి అన్ని వాహనాలను సిద్ధం చేశాడు; అతని కిరీటం ప్రకాశవంతంగా మెరిసింది. తరువాత వీరనాదం చేసి మళ్లీ మళ్లీ గర్జించాడు।
Verse 33
चिक्षेप शक्तिं सूर्याभां दानवेन्द्रस्य वक्षसि । तत्प्रहारेण संप्राप मूर्च्छां दीर्घतमेन च
అతడు సూర్యసమ ప్రకాశించే శక్తిని దానవేంద్రుని వక్షస్థలంలో విసిరాడు; ఆ దెబ్బతో దైత్యరాజు అత్యంత దీర్ఘ మూర్ఛలో పడిపోయాడు।
Verse 34
मुहूर्तमात्रं तत्क्लेशं विनीय स महाबलः । चेतनां प्राप्य चोत्तस्थौ जगर्ज हरिवर्च सः
ముహూర్తమాత్రం ఆ బాధను భరించి ఆ మహాబలుడు మళ్లీ చైతన్యాన్ని పొందాడు. ఆపై లేచి నిలబడి, హరివలె కాంతితో ప్రకాశిస్తూ గర్జించాడు.
Verse 35
शक्त्या जघान तं चापि कार्तिकेयं महाबलम् । स पपात महीपृष्ठेऽमोघां कुर्वन्विधिप्रदाम्
అతడు శక్తితో ఆ మహాబలుడైన కార్తికేయునికీ దెబ్బకొట్టాడు. కార్తికేయుడు భూమి మీద పడిపోయినా, విధి నియమం వ్యర్థం కాకుండా అది ఫలించేటట్లు చేశాడు.
Verse 36
काली गृहीत्वा तं क्रोडे निनाय शिवसन्निधौ । ज्ञानेन तं शिवश्चापि जीवयामास लीलया
కాళీ అతనిని ఒడిలో ఎత్తుకొని శివసన్నిధికి తీసుకెళ్లింది. అప్పుడు శివుడు జ్ఞానశక్తితో లీలామాత్రంగా అతనిని పునర్జీవింపజేశాడు.
Verse 37
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे ससैन्यशंखचूडयुद्धवर्णनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణంలోని ద్వితీయ భాగమైన రుద్రసంహితలో, పంచమ యుద్ధఖండంలో, శంఖచూడవధ ప్రసంగంలో ‘ససైన్య శంఖచూడయుద్ధవర్ణనం’ అనే ముప్పైఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 38
एतस्मिन्नंतरे वीरो वीरभद्रो महाबलः । शंखचूडेन युयुधे समरे बलशालिना
ఇంతలో మహాబలవంతుడైన వీరుడు వీరభద్రుడు, బలశాలియైన శంఖచూడునితో సమరభూమిలో యుద్ధమాడెను.
Verse 39
ववर्ष समरेऽस्त्राणि यानियानि च दानवः । चिच्छेद लीलया वीरस्तानितानि निजैश्शरैः
సమరంలో దానవుడు ఏ ఏ అస్త్రాలను వర్షించెనో, వాటన్నిటిని వీరుడు తన బాణములతో లీలగా ఛేదించెను.
Verse 40
दिव्यान्यस्त्राणि शतशो मुमुचे दानवेश्वरः । तानि चिच्छेद तं बाणैर्वीरभद्रः प्रतापवान्
దానవాధిపతి వందలాది దివ్యాస్త్రాలను విసిరెను; కాని ప్రతాపవంతుడైన వీరభద్రుడు వాటిని బాణాలతో ఛేదించి అతనినే శరాలతో తాకెను।
Verse 41
अथातीव चुकोपोच्चैश्शंखचूडः प्रतापवान् । शक्त्या जघानोरसि तं स चकंपे पपात कौ
అప్పుడు ప్రతాపవంతుడైన శంఖచూడుడు తీవ్రమైన కోపంతో ఉగ్రుడయ్యెను; శక్తితో అతని వక్షస్థలమున కొట్టగా, ఆ వీరుడు కంపించి యుద్ధభూమిలో పడిపోయెను।
Verse 42
क्षणेन चेतनां प्राप्य समुत्तस्थौ गणेश्वरः । जग्राह च धनुर्भूयो वीरभद्रो गणाग्रणीः
క్షణములోనే చైతన్యము పొందిన గణేశ్వరుడు లేచి నిలిచెను; శివగణాల అగ్రణి వీరభద్రుడు మళ్లీ ధనుస్సును పట్టుకొనెను।
Verse 43
एतस्मिन्नंतरे काली जगाम समरं पुनः । भक्षितुं दानवान् स्वांश्च रक्षितुं कार्तिकेच्छया
ఇంతలో కాళీ మళ్లీ సమరభూమిలో ప్రవేశించింది—దానవులను భక్షించుటకు, మరియు కార్తికేయుని ఇచ్ఛ ప్రకారం తనవారిని రక్షించుటకు.
Verse 44
वीरास्तामनुजग्मुश्च ते च नन्दीश्वरादयः । सर्वे देवाश्च गंधर्वा यक्षा रक्षांसि पन्नगाः
ఆ వీర అనుచరులు ఆమెను అనుసరించారు; నందీశ్వరాది వారు కూడా. అలాగే సమస్త దేవతలు, గంధర్వులు, యక్షులు, రాక్షసులు, పన్నగులు (నాగజాతి) కూడా (కూడి వచ్చారు).
Verse 45
वाद्यभांडाश्च बहुशश्शतशो मधुवाहकाः । पुनः समुद्यताश्चासन् वीरा उभयतोऽखिलाः
అనేక వాద్యభాండాలు మ్రోగాయి; శతశః మధువాహకులు అక్కడ ఉన్నారు. తరువాత రెండు పక్షాలవారైన సమస్త వీరులు యుద్ధానికి సంపూర్ణంగా సిద్ధమై మళ్లీ లేచి నిలిచారు.
Frequently Asked Questions
The devas, defeated by dānavas, take refuge in Śiva; Śiva grants fearlessness and empowers his forces, after which Skanda and Kālī unleash a decisive counter-offensive in the war.
The chapter encodes a Śaiva soteriology of crisis: fear and defeat culminate in śaraṇāgati; Śiva’s abhaya signifies inner stabilization, while the ensuing battle symbolizes the subjugation of chaotic forces by awakened divine power.
Skanda (as Harātmaja/Tārakāntaka) represents Śiva’s commanded martial agency, while Kālī embodies fierce śakti—terror and purification—operating to dismantle hostile forces.