अध्याय १७ — देवपलायनं, विष्णोः प्रतियुद्धं, जलंधरक्रोधः (Devas’ Rout, Viṣṇu’s Counterattack, and Jalandhara’s Wrath)
ఈ అధ్యాయంలో సనత్కుమారుడు యుద్ధరంగంలో జరిగిన తిరుగుబాటును వర్ణిస్తాడు. శూలం, పరశు, పట్టిశం వంటి ఆయుధాలతో బలవంతులైన దైత్యులు దేవతలను గాయపరచగా, భయాక్రాంతులైన దేవులు యుద్ధం విడిచి పారిపోతారు. అది చూసిన హృషీకేశుడు విష్ణువు గరుడారూఢుడై వేగంగా వచ్చి దైత్యులతో ప్రతియుద్ధం చేస్తాడు. శంఖం, ఖడ్గం, గద, శార్ఙ్గ ధనుస్సు ధరించి క్రోధదీప్తంగా యుద్ధశాస్త్రంతో పోరాడతాడు; శార్ఙ్గ టంకారం త్రిలోకాల్లో మార్మోగుతుంది. ఆయన బాణాలు అనేక దితిజుల శిరస్సులను ఛేదిస్తాయి; సుదర్శనం భక్తరక్షణ చిహ్నంలా ఆయన చేతిలో జ్వలిస్తుంది. గరుడ పక్షవాయువుల బలంతో దైత్యసేన తుఫానులో మేఘాల్లా చెల్లాచెదురవుతుంది. తన సైన్యం క్షోభితమైందని చూసి దేవభయంకరుడైన జలంధరుడు కోపంతో ఉప్పొంగుతాడు; అప్పుడు ఒక వీరుడు హరితో కలిసి యుద్ధానికి ముందుకు వచ్చి తదుపరి ప్రధాన సమరానికి పునాది వేస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ दैत्या महावीर्याश्शूलैः परशुपट्टिशैः । निजघ्नुस्सर्वदेवांश्च भयव्याकुलमानसान्
సనత్కుమారుడు పలికెను—అప్పుడు మహావీర్యులైన దైత్యులు శూలాలు, పరశువులు, పట్టిశాలు ధరించి, భయంతో కలవరపడిన మనస్సులున్న సమస్త దేవగణాలను కొట్టారు.
Verse 2
दैत्यायुधैः समाविद्धदेहा देवास्सवासवाः । रणाद्विदुद्रुवुस्सर्वे भयव्याकुलमानसाः
దైత్యాయుధాలతో గాయపడిన దేహాలతో, ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలందరూ భయంతో కలవరపడి రణభూమి నుండి పారిపోయారు।
Verse 3
पलायनपरान्दृष्ट्वा हृषीकेशस्सुरानथ । विष्णुर्वै गरुडारूढो योद्धुमभ्याययौ द्रुतम्
దేవతలు పారిపోవడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారని చూసి, దేవనాథ రక్షకుడైన హృషీకేశుడు విష్ణువు గరుడారూఢుడై యుద్ధార్థం వేగంగా ముందుకు వచ్చాడు।
Verse 5
शंखखड्गगदाशार्ङ्गधारी क्रोधसमन्वितः । कठोरास्त्रो महावीरस्सर्वयुद्धविशारदः
శంఖం, ఖడ్గం, గదా, శార్ఙ్గధనుస్సు ధరించి ఆయన క్రోధంతో నిండెను; ఘోరాస్త్రాలతో సన్నద్ధుడై మహావీరుడుగా సమస్త యుద్ధవిద్యల్లో నిపుణుడయ్యెను।
Verse 6
धनुषं शार्ङ्गनामानं विस्फूर्य्य विननाद ह । तस्य नादेन त्रैलोक्यं पूरितं महता मुने
శార్ఙ్గనామ ధనుస్సును ఝంకరింపజేసి ఆయన మహానాదం చేశాడు; ఓ మునీ, ఆ నాదంతో త్రిలోకం అంతా నిండిపోయింది।
Verse 7
शार्ङ्गनिस्सृतबाणैश्च दितिजानां शिरांसि वै । चकर्त्त भगवान् विष्णुः कोटिशो रुट् समाकुलः
కోపంతో కలత చెందిన మనస్సుగల భగవాన్ విష్ణువు శార్ఙ్గ ధనుస్సు నుండి బాణాలను విడిచి, దితిజులైన దైత్యుల శిరస్సులను నిజంగా కోటానుకోట్లు నరికివేశాడు।
Verse 8
अथारुणानुजजवपक्षवातप्रपीडिताः । वात्याधिवर्त्तिता दैत्या बभ्रमुः खे यथा घनाः
అప్పుడు అరుణుని అనుజుని వేగమైన గమనం, రెక్కల గాలివేగం వల్ల బాధపడిన దైత్యులు, తుఫాను చేత తిప్పబడుతూ, ఆకాశంలో మేఘాలవలె చెలరేగి తిరిగారు।
Verse 9
ततो जलंधरो दृष्ट्वा दैत्यान्वात्याप्रपीडितान् । चुक्रोधाति महादैत्यो देववृन्दभयंकरः
అప్పుడు భయంకరమైన తుఫాను చేత బాధపడుతున్న దైత్యులను చూసి, దేవగణాలకు భయంకరుడైన ఆ మహాదైత్యుడు జలంధరుడు తీవ్రంగా కోపగించాడు।
Verse 10
मर्द्दयंतं च तं दृष्ट्वा दैत्यान् प्रस्फुरिताधरः । योद्धुमभ्याययौ वीरो वेगेन हरिणा सह
అతడు దైత్యులను నలిపివేస్తున్నదాన్ని చూసి, కోపంతో పెదవులు కంపించగా, ఆ వీరుడు హరి (విష్ణు)తో కలిసి వేగంగా యుద్ధానికి దూసుకెళ్లాడు।
Verse 11
स चकार महानादं देवासुरभयंकरम् । दैत्यानामधिपः कर्णा विदीर्णाः श्रवणात्ततः
అప్పుడు అతడు దేవాసురులకు భయంకరమైన మహానాదం చేసెను. అది వినగానే దైత్యాధిపతుల చెవులు చీలిపోయినవి।
Verse 12
भयंङ्करेण दैत्यस्य नादेन पूरितं तदा । जलंधरस्य महता चकम्पे सकलं जगत्
అప్పుడు దైత్యుని భయంకర నాదంతో అంతటా నిండిపోయెను. జలంధరుని మహా గర్జనచేత సమస్త జగత్తు కంపించెను।
Verse 13
ततस्समभवद्युद्धं विष्णुदैत्येन्द्रयोर्महत् । आकाशं कुर्वतोर्बाणैस्तदा निरवकाशवत्
అప్పుడు విష్ణువు మరియు దైత్యేంద్రుని మధ్య మహా యుద్ధం చెలరేగింది. వారి బాణవర్షంతో ఆకాశం నిండిపోయి, ఎక్కడా ఖాళీ లేనట్లుగా కనిపించింది।
Verse 14
तयोश्च तेन युद्धेन परस्परमभून्मुने । देवासुरर्षिसिद्धानां भीकरेणातिविस्मयः
ఓ మునీ, ఆ ఇద్దరి పరస్పర యుద్ధాన్ని చూసి దేవులు, అసురులు, ఋషులు, సిద్ధులు—అందరూ దాని భయంకర తీవ్రతకు అత్యంత ఆశ్చర్యపడ్డారు।
Verse 15
विष्णुर्दैत्यस्य बाणौघैर्ध्वजं छत्रं धनुश्शरान् । चिच्छेद तं च हृदये बाणेनैकेन ताडयन्
విష్ణువు బాణసమూహాలతో దైత్యుని ధ్వజం, ఛత్రం, ధనుస్సు, బాణాలను ఛేదించాడు; తరువాత ఒక్క బాణంతో దెబ్బకొట్టి అతని హృదయాన్ని ఛేదించాడు।
Verse 16
ततो दैत्यस्समुत्पत्य गदापाणिस्त्वरान्वितः । आहत्य गरुडं मूर्ध्नि पातयामास भूतले
అప్పుడు ఆ దైత్యుడు గదను చేతబట్టి, తొందరతో ఒక్కసారిగా లేచి దూకి; గరుడుని తలపై బలంగా కొట్టి అతనిని భూమిపై పడేసాడు.
Verse 17
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरोपाख्याने विष्णुजलंधरयुद्धवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణము, ద్వితీయ భాగమైన రుద్రసంహితలో, పంచమ యుద్ధఖండంలో, జలంధరోపాఖ్యానాంతర్గతంగా “విష్ణు-జలంధర యుద్ధవర్ణనం” అనే పదిహేడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
Verse 18
विष्णुर्गदां च खड्गेन चिच्छेद प्रहसन्निव । तं विव्याध शरैस्तीक्ष्णैश्शार्ङ्गं विस्फूर्य दैत्यहा
ఆటలాగా నవ్వుతూ విష్ణువు ఖడ్గంతో గదను ఛేదించాడు. ఆపై దైత్యహంతుడు శార్ఙ్గ ధనుస్సును తిప్పి, తీక్ష్ణ బాణాలతో అతనిని విదించాడు.
Verse 19
विष्णुर्जलंधरं दैत्यं भयदेन शरेण ह । क्रोधाविष्टोऽतितीक्ष्णेन जघानाशु सुरारिहा
అప్పుడు క్రోధావేశంతో విష్ణువు దేవశత్రువు దైత్యుడు జలంధరుని భయంకరమైన అత్యంత తీక్ష్ణ బాణంతో వేగంగా కొట్టాడు.
Verse 20
आगतं तस्य तं बाणं दृष्ट्वा दैत्यो महाबलः । छित्त्वा बाणेन विष्णुं च जघान हृदये द्रुतम्
తనవైపు వస్తున్న ఆ బాణాన్ని చూసిన మహాబలుడైన దైత్యుడు తన బాణంతో దానిని ఛేదించి, వెంటనే విష్ణువును హృదయంలో వేగంగా కొట్టాడు।
Verse 21
केशवोऽपि महाबाहुं विक्षिप्तमसुरेण तम् । शरं तिलप्रमाणेन च्छित्त्वा वीरो ननाद ह
కేశవుడు కూడా అసురుడు విసిరిన ఆ మహాబాహు బాణాన్ని చూసి, దానిని నువ్వుల గింజంత ముక్కలుగా ఛేదించాడు; ఆపై వీరుడు ఘర్జించాడు।
Verse 22
पुनर्बाण समाधत्त धनुषि क्रोधवेपितः । महाबलोऽथ बाणेन चिच्छेद स शिलीमुखम्
కోపంతో వణుకుతూ ఆ మహాబలుడు మళ్లీ ధనుస్సుపై మరో బాణాన్ని అమర్చాడు; ఆపై తన బాణంతో ఆ పదునైన శిలీముఖాన్ని ఛేదించాడు।
Verse 23
वासुदेवः पुनर्बाणं नाशाय विबुधद्विषः । क्रोधेनाधत्त धनुषि सिंहवद्विननाद ह
అప్పుడు వాసుదేవుడు దేవద్వేషి నాశనార్థం క్రోధంతో ధనుస్సుపై మరొక బాణాన్ని ఎక్కించి, సింహంలా గర్జించాడు।
Verse 24
जलंधरोऽथ दैत्येन्द्रः कोपच्छिन्नाधरो बली । शरेण श्वेन शार्ङ्गाख्यं धनुश्चिच्छेद वैष्णवम्
అప్పుడు బలవంతుడైన దైత్యేంద్రుడు జలంధరుడు—కోపంతో పెదవి చీలినవాడు—ఒక బాణంతో వైష్ణవ ‘శార్ఙ్గ’ అనే ప్రసిద్ధ ధనుస్సును తెంచివేశాడు।
Verse 25
पुनर्बाणैस्सुतीक्ष्णैश्च जघान मधुसूदनम् । उग्रवीर्यो महावीरो देवानां भयकारकः
మళ్లీ అతడు అత్యంత తీక్ష్ణమైన బాణాలతో మధుసూదనుని (విష్ణువును) కొట్టాడు; ఉగ్రవీర్యుడైన ఆ మహావీరుడు దేవులకు భయకారణమయ్యాడు।
Verse 26
स च्छिन्नधन्वा भगवान्केशवो लोकरक्ष कः । जलंधरस्य नाशाय चिक्षेप स्वगदां पराम्
అప్పుడు ధనుస్సు తెగిపోయినప్పటికీ లోకరక్షకుడైన భగవాన్ కేశవుడు జలంధరుని నాశనార్థం తన పరమ గదను విసిరాడు।
Verse 27
सा गदा हरिणा क्षिप्ता ज्वलज्ज्वलनसन्निभा । अमोघगतिका शीघ्रं तस्य देहे ललाग ह
హరివలన విసిరబడిన ఆ గద దహించే అగ్నివలె జ్వలిస్తూ, అమోఘ గమనంతో వేగంగా అతని దేహాన్ని తాకి అతుక్కొని నిలిచింది।
Verse 28
तया हतो महादैत्यो न चचालापि किंचन । जलंधरो मदोन्मत्तः पुष्पमालाहतो यथा
ఆమె దెబ్బకు ఆ మహాదైత్యుడు కాస్త కూడా కదలలేదు. గర్వమదంతో మత్తుడైన జలంధరుడు పుష్పమాలతో కొట్టబడినవాడిలా—అచలంగా నిలిచాడు।
Verse 29
ततो जलंधरः क्रोधी देवत्रासकरोऽक्षिपत् । त्रिशूलमनलाकारं हरये रणदुर्म्मदः
అప్పుడు క్రోధంతో మండుతూ, దేవులకు భయంకరుడై, రణమదంతో మత్తుడైన జలంధరుడు అగ్నిరూప త్రిశూలాన్ని హరిపై విసిరాడు।
Verse 30
अथ विष्णुस्तत्त्रिशूलं चिच्छेद तरसा द्रुतम् । नंदकाख्येन खड्गेन स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
అప్పుడు విష్ణువు అంతరంగంలో శివుని పాదపద్మాలను స్మరించుచూ, నందక అనే ఖడ్గంతో ఆ త్రిశూలాన్ని బలంగా, వేగంగా ఛేదించెను।
Verse 31
छिन्ने त्रिशूले दैत्येन्द्र उत्प्लुत्य सहसा द्रुतम् । आगत्य हृदये विष्णुं जघान दृढमुष्टिना
త్రిశూలం ఛేదింపబడగానే దైత్యేంద్రుడు అకస్మాత్తుగా ఎగిరి వేగంగా ముందుకు వచ్చి, సమీపించి విష్ణువు వక్షస్థలంపై దృఢముష్టితో కొట్టెను।
Verse 32
सोपि विष्णुर्महावीरोऽविगणय्य च तद्व्यथाम । जलंधरं च हृदये जघान दृढमुष्टिना
అప్పుడు మహావీరుడైన విష్ణువు ఆ బాధను లెక్కచేయక, జలంధరుని హృదయప్రదేశంలో దృఢముష్టితో ప్రహరించెను।
Verse 33
ततस्तौ बाहुयुद्धेन युयुधाते महाबलौ । बाहुभिर्मुष्टिभिश्चैव जानुभिर्नादयन्महीम्
అప్పుడు ఆ ఇద్దరు మహాబలులు బాహుయుద్ధంలో పరస్పరం పోరాడారు. భుజాలు, ముష్టులు, మోకాళ్లతో బలంగా కొట్టగా భూమి నినదించింది.
Verse 34
एवं हि सुचिरं युद्धं कृत्वा तेनासुरेण वै । विस्मितोऽभून्मुनिश्रेष्ठ हृदि ग्लानिमवाप ह
ఇలా ఆ అసురునితో చాలాకాలం యుద్ధం చేసి అతడు ఆశ్చర్యపడ్డాడు, ఓ మునిశ్రేష్ఠా; అతని హృదయంలో అలసట కలిగింది.
Verse 35
अथ प्रसन्नो भगवान्मायी मायाविदां वरः । उवाच दैत्यराजानं मेघगंभीरया गिरा
అప్పుడు మాయాధీశుడు, మాయావిద్యలో శ్రేష్ఠుడైన భగవాన్ ప్రసన్నుడై, మేఘగంభీరమైన వాణితో దైత్యరాజునితో పలికెను।
Verse 36
विष्णुरुवाच । भोभो दैत्यवरश्रेष्ठ धन्यस्त्वं रणदुर्मदः । महायुधवरैर्यत्त्वं न भीतो हि महाप्रभुः
విష్ణువు పలికెను— “హో హో! దైత్యులలో శ్రేష్ఠుడా, యుద్ధమదంతో ఉన్నవాడా, నీవు ధన్యుడవు. ఉత్తమ మహాయుధముల ఎదుట కూడా, ఓ మహాప్రభూ, నీవు నిజంగా భయపడవు।”
Verse 37
एभिरेवायुधैरुग्रैर्दैत्या हि बहवो हताः । महाजौ दुर्मदा वीराश्छिन्नदेहा मृतिं गताः
ఈzelfde ఉగ్రాయుధముల చేత అనేక దైత్యులు హతులయ్యారు. ఆ మహాయుద్ధంలో దుర్మద వీరుల దేహాలు ఛిన్నమై వారు మరణాన్ని పొందారు।
Verse 38
युद्धेन ते महादैत्य प्रसन्नोऽस्मि महान्भवान् । न दृष्टस्त्वत्समो वीरस्त्रैलोक्ये सचराचरे
ఓ మహాదైత్యా! ఈ యుద్ధమునందు నీపై నేను ప్రసన్నుడనయ్యాను; నీవు నిజముగా మహావీరుడవు. త్రిలోకములలో చరాచర సమస్త జీవుల మధ్య నీతో సమానమైన వీరుని నేను చూడలేదు.
Verse 39
वरं वरय दैत्येन्द्र प्रीतोऽस्मि तव विक्रमात् । अदेयमपि ते दद्मि यत्ते मनसि वर्तते
ఓ దైత్యేంద్రా! వరమును కోరుము; నీ విక్రమముచేత నేను ప్రసన్నుడను. సాధారణంగా ఇవ్వలేనిదైనదైనా, నీ మనసులో ఉన్న కోరిక ఏదైతే ఉందో అది నేను నీకు ఇస్తాను.
Verse 40
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विष्णोर्मायाविनो हरेः । प्रत्युवाच महाबुद्धिर्दैत्यराजो जलंधरः
సనత్కుమారుడు పలికెను— ఈ విధంగా మాయాధారి హరి విష్ణువు వచనములు విని, మహాబుద్ధి గల దైత్యరాజు జలంధరుడు ప్రత్యుత్తరం పలికెను।
Verse 41
जलंधर उवाच । यदि भावुक तुष्टोऽसि वरमे तन्ददस्व मे । मद्भगिन्या मया सार्धं मद्गेहे सगणो वस
జలంధరుడు పలికెను— “హే సద్భావుడా! నీవు తృప్తుడవైతే నాకు ఈ వరమును ప్రసాదించుము— నా సోదరితోను నాతోను, నీ గణములతో కూడ, నా గృహమందు నివసించుము।”
Verse 42
सनत्कुमार उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तस्य महादैत्यस्य खिन्नधीः । तथास्त्विति च देवेशो जगाद भगवान् हरिः
సనత్కుమారుడు పలికెను—ఆ మహాదైత్యుని మాటలు విని దేవేశుడైన భగవాన్ హరి మనస్సు చింతతో భారమై, “తథాస్తు—అలానే కావుగాక” అని పలికెను.
Verse 43
उवास स ततो विष्णुस्सर्वदेवगणैस्सह । जलंधरं नाम पुरमागत्य रमया सह
ఆపై విష్ణువు సమస్త దేవగణాలతో కూడి, రమా (లక్ష్మీ)తో సహా జలంధరమనే నగరానికి వచ్చి అక్కడ నివసించెను.
Verse 44
अथो जलंधरो दैत्यस्स्वभगिन्या च विष्णुना । उवास स्वालयं प्राप्तो हर्षाकुलितमानसः
ఆపై దైత్యుడు జలంధరుడు తన సోదరి మరియు విష్ణువుతో కలిసి తన నివాసానికి చేరి, ఆనందంతో ఉప్పొంగిన మనస్సుతో అక్కడ నివసించెను.
Verse 45
जलंधरोऽथ देवानामधिकारेषु दानवान् । स्थापयित्वा सहर्षस्सन्पुनरागान्महीतलम्
అప్పుడు జలంధరుడు దేవతల అధికారస్థానాలలో దానవులను నియమించి, హర్షంతో, మళ్లీ భూమితలానికి తిరిగి వచ్చాడు.
Verse 46
देवगंधर्वसिद्धेषु यत्किंचिद्रत्नसंचि तम् । तदात्मवशगं कृत्वाऽतिष्ठत्सागरनंदनः
దేవులు, గంధర్వులు, సిద్ధుల వద్ద ఉన్న ఏ రత్నసంపదయైనను తన వశం చేసుకొని, సాగరనందనుడు (జలంధరుడు) దృఢంగా నిలిచాడు.
Verse 47
पातालभवने दैत्यं निशुंभं सुमहाबलम् । स्थापयित्वा स शेषादीनानय द्भूतलं बली
పాతాళభవనంలో మహాబలవంతుడైన దైత్యుడు నిశుంభుని స్థాపించి, ఆ బలవంతుడు (జలంధరుడు) తరువాత శేషుడు మొదలైనవారిని భూతలానికి తీసుకొచ్చాడు.
Verse 48
देवगंधर्वसिद्धौघान् सर्पराक्षसमानुषान् । स्वपुरे नागरान्कृत्वा शशास भुवनत्रयम्
దేవగంధర్వసిద్ధుల సమూహాలను, అలాగే నాగులు, రాక్షసులు, మనుష్యులను తన నగరంలో పౌరులుగా చేసి, అతడు త్రిభువనాన్ని పాలించాడు।
Verse 49
एवं जलंधरः कृत्वा देवान्स्ववशवर्तिनः । धर्मेण पालयामास प्रजाः पुत्रानिवौरसान्
ఇలా జలంధరుడు దేవతలను తన వశంలోకి తెచ్చుకొని, ధర్మానుసారంగా ప్రజలను పాలించాడు—వారు తన స్వంత ఔరస పుత్రులైనట్లుగా రక్షించి పోషించాడు।
Verse 50
न कश्चिद्व्याधितो नैव दुःखितो न कृशस्तथा । न दीनो दृश्यते तस्मिन्धर्माद्राज्यं प्रशासति
ఆ రాజ్యంలో ఎవడూ వ్యాధిగ్రస్తుడుగా కనిపించలేదు, దుఃఖితుడూ కాదు, కృశుడూ కాదు; దీనుడో దరిద్రుడో ఎవరూ లేరు—ఎందుకంటే రాజు ధర్మానుసారంగా రాజ్యాన్ని పాలించెను।
Frequently Asked Questions
A battlefield turn in which the devas are wounded and flee, followed by Viṣṇu’s rapid arrival on Garuḍa to counterattack the daityas, culminating in Jalandhara’s wrath upon seeing his forces shaken.
The episode contrasts destabilizing fear and injury with restored order through decisive divine agency; it also implies that even deva-power is contingent and must be re-aligned with higher cosmic order, a recurring Śaiva Purāṇic theme.
Viṣṇu’s martial form with Śārṅga (whose sound fills the three worlds), the Sudarśana Cakra as a radiant protective emblem, and Garuḍa’s wing-winds as a force that disperses hostile armies.