संध्यायाः शुद्धिः सूर्यलोकप्रवेशश्च — Purification of Sandhyā and Her Entry into the Solar Sphere
ఈ అధ్యాయంలో బ్రహ్మా ఒక మునికి వరం ఇచ్చి మేధాతిథి ఉన్న స్థలానికి బయలుదేరుతాడు. శంభువు కృపవల్ల సంధ్యను ఇతరులు గుర్తించరు; అయితే తపస్సు ఉపదేశించిన బ్రాహ్మణ-బ్రహ్మచారి తపస్విని ఆమె స్మరిస్తుంది—ఆ ఉపదేశం పరమేష్ఠి (బ్రహ్మా) ఆజ్ఞతో వశిష్ఠుడు ఇచ్చినదని చెప్పబడుతుంది. ఆ గురువును మనసులో నిలిపి సంధ్య అతనిపట్ల పతిత్వభావాన్ని స్వీకరిస్తుంది. మహాయజ్ఞంలో ప్రజ్వలిత అగ్నిమధ్య ఆమె మునులకు కనిపించదు; శివానుగ్రహంతో మాత్రమే గ్రహింపబడి యజ్ఞంలో ప్రవేశిస్తుంది. ‘పురోడాశమయ’ దేహం క్షణంలో దగ్ధమవుతుంది; అగ్ని శివాజ్ఞతో శుద్ధావశేషాన్ని సూర్యమండలానికి చేర్చుతుంది. సూర్యుడు ఆ రూపాన్ని మూడు భాగాలుగా విభజించి పితృదేవతల తృప్తికి స్థాపిస్తాడు; పై భాగం ప్రాతఃసంధ్యగా మారి, సంధ్య త్రివిధ ప్రకటన మరియు దాని యజ్ఞ-కోస్మిక అర్థం వ్యవస్థీకృతమవుతుంది।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वरं दत्त्वा मुने तस्मिन् शंभावंतर्हिते तदा । संध्याप्यगच्छत्तत्रैव यत्र मेधातिथिर्मुनिः
బ్రహ్మ పలికెను: మునికి ఆ వరాన్ని ప్రసాదించిన తరువాత, శంభువు అంతర్థానమవ్వగా, సంధ్య కూడా మేధాతిథి ముని ఉన్న చోటికే వెళ్ళింది.
Verse 2
तत्र शंभोः प्रसादेन न केनाप्युपलक्षिता । सस्मार वर्णिनं तं वै स्वोपदेशकरं तपः
అక్కడ శంభుని కృప వల్ల ఆమెను ఎవరూ గమనించలేదు. అప్పుడు ఆమె తనకు తపస్సు గురించి ఉపదేశించిన ఆ బ్రహ్మచారిని స్మరించుకుంది.
Verse 3
वसिष्ठेन पुरा सा तु वर्णीभूत्वा महामुने । उपदिष्टा तपश्चर्तुं वचनात्परमेष्ठिनः
ఓ మహామునీ, పూర్వకాలంలో ఆమె వర్ణీగా (బ్రహ్మచారిణిగా) మారింది. పరమేష్ఠిన్ (బ్రహ్మ) ఆజ్ఞ ప్రకారం వసిష్ఠుడు ఆమెకు తపస్సు చేయమని ఉపదేశించాడు.
Verse 4
तमेव कृत्वा मनसा तपश्चर्योपदेशकम् । पतित्वेन तदा संध्या ब्राह्मणं ब्रह्मचारिणम्
అప్పుడు సంధ్య మనసులో అతనినే తపస్సు ఉపదేశకుడిగా స్థిరపరచుకొని, ఆ బ్రహ్మచారి బ్రాహ్మణుని భర్తగా స్వీకరించింది.
Verse 5
समिद्धेग्नौ महायज्ञे मुनिभिर्नोपलक्षिता । दृष्टा शंभुप्रसादेन सा विवेश विधेः सुता
మహాయజ్ఞంలో అగ్ని బాగా ప్రజ్వలించినప్పుడు మునులు ఆమెను గమనించలేదు. అయితే శంభువు కృపవల్ల విధాత (బ్రహ్మ) కుమార్తె అయిన ఆమె నిజంగా దర్శనమై, అగ్నిలో ప్రవేశించింది.
Verse 6
तस्याः पुरोडाशमयं शरीरं तत्क्षणात्ततः । दग्धं पुरोडाशगंधं तस्तार यदलक्षितम्
అదే క్షణంలో ఆమె శరీరం యజ్ఞపు పురోడాశమయమైనదివలె దగ్ధమైంది. కాల్చిన పురోడాశ సువాసనలాగా పరిమళం సర్వత్ర వ్యాపించింది; కాని దాని మూలం ఎవరికీ కనిపించలేదు.
Verse 7
वह्निस्तस्याः शरीरं तु दग्ध्वा सूर्यस्य मंडलम् । शुद्धं प्रवेशयामास शंभोरेवाज्ञया पुनः
అగ్ని ఆమె శరీరాన్ని దహించి, మళ్లీ శంభువు ఆజ్ఞచేత, ఆ శుద్ధ తత్త్వాన్ని సూర్యమండలంలో ప్రవేశింపజేశాడు.
Verse 8
सूर्यो त्र्यर्थं विभज्याथ तच्छरीरं तदा रथे । स्वकेशं स्थापयामास प्रीतये पितृदेवयोः
అప్పుడు సూర్యదేవుడు ఆ శరీరాన్ని మూడు భాగాలుగా విభజించి రథముపై స్థాపించాడు; పితృదేవతలూ దేవతలూ సంతుష్టి పొందునట్లు తన కేశమును కూడా అక్కడ ఉంచెను।
Verse 9
तदूर्द्ध्वभागस्तस्यास्तु शरीरस्य मुनीश्वर । प्रातस्संध्याभवत्सा तु अहोरात्रादिमध्यगा
ఓ మునీశ్వరా! ఆమె శరీరంలోని ఊర్ధ్వభాగము ప్రాతఃసంధ్యగా మారెను—అది అహోరాత్రుల ఆరంభమునూ, వాటి మధ్య సంగమస్థానమునూ నిలిచే పవిత్ర సంధికాలము।
Verse 10
तच्छेषभागस्तस्यास्तु अहोरात्रांतमध्यगा । सा सायमभवत्संध्या पितृप्रीतिप्रदा सदा
ఆమె శరీరంలోని శేషభాగము అహోరాత్రుల సంధిస్థానమున నిలిచి సాయంసంధ్యగా మారెను; అది ఎల్లప్పుడూ పితృులకు ప్రీతి, తృప్తి ప్రసాదించును।
Verse 11
सूर्योदयात्तु प्रथमं यदा स्यादरुणोदयः । प्रातस्संध्या तदोदेति देवानां प्रीतिकारिणी
సూర్యోదయానికి ముందుగా అరుణోదయపు తొలి కాంతి కనబడినప్పుడు, అప్పుడు ప్రాతఃసంధ్య ఉదయిస్తుంది—అది దేవతలకు ప్రీతి కలిగించునది।
Verse 12
अस्तं गते ततः सूर्य्ये शोणपद्मनिभे सदा । उदेति सायं संध्यापि पितॄणां मोदकारिणी
తదనంతరం ఎల్లప్పుడూ ఎర్ర తామరసమానమైన సూర్యుడు అస్తమించగానే సాయంసంధ్య ఉదయిస్తుంది; అది పితృదేవతలకు ఆనందకారిణి.
Verse 13
तस्याः प्राणास्तु मनसा शंभुनाथ दयालुना । दिव्येन तु शरीरेण चक्रिरे हि शरीरिणः
అప్పుడు దయామయుడైన శంభునాథుడు మనసులో సంకల్పించగా ఆమె ప్రాణాలు తిరిగి వచ్చాయి; ఆ దేహధారిణి దివ్య శరీరంతో పునః స్థాపితమైంది.
Verse 14
मुनेर्यज्ञावसाने तु संप्राप्ते मुनिना तु सा । प्राप्ता पुत्री वह्निमध्ये तप्तकांचनसुप्रभा
ముని యజ్ఞం ముగింపుకు చేరినప్పుడు మునికి ఆ కుమార్తె లభించింది; ఆమె యజ్ఞాగ్ని మధ్యనుండి ప్రత్యక్షమై, కరిగిన బంగారంలా ప్రకాశించింది.
Verse 15
तां जग्राह तदा पुत्रीं मुनुरामोदसंयुतः । यज्ञार्थं तान्तु संस्नाप्य निजक्रोडे दधौ मुने
అప్పుడు ఆనందంతో నిండిన ముని ఆ కుమార్తెను చేతుల్లోకి తీసుకున్నాడు; యజ్ఞార్థం ఆమెకు స్నానం చేయించి, ఓ మునీ, తన ఒడిలో ఉంచుకున్నాడు.
Verse 16
अरुंधती तु तस्यास्तु नाम चक्रे महामुनिः । शिष्यैः परिवृतस्तत्र महामोदमवाप ह
అప్పుడు మహాముని ఆమెకు ‘అరుంధతీ’ అనే నామాన్ని ప్రసాదించాడు. శిష్యులతో పరివృతుడై అక్కడ అతడు పరమానందాన్ని పొందెను.
Verse 17
विरुणद्धि यतो धर्मं सा कस्मादपि कारणात् । अतस्त्रिलोके विदितं नाम संप्राप तत्स्वयम्
ఏదో కారణవశాత్తు ఆమె ధర్మాన్ని అడ్డగించినందున, ఆమె స్వయంగా త్రిలోకమంతట ప్రసిద్ధమైన ఒక నామాన్ని పొందింది।
Verse 18
यज्ञं समाप्य स मुनिः कृतकृत्यभावमासाद्य संपदयुतस्तनया प्रलंभात् । तस्मिन्निजाश्रमपदे सह शिष्यवर्गैस्तामेव सततमसौ दयिते सुरर्षे
యజ్ఞాన్ని సమాప్తి చేసిన ఆ ముని కృతకృత్యభావాన్ని పొందీ సంపదతో సమృద్ధుడయ్యాడు; కుమార్తె సతీ యొక్క నిరంతర ప్రేరణవలన. ఆపై తన ఆశ్రమస్థానంలో శిష్యవర్గంతో కూడి, ఓ ప్రియ శ్రోతా, ఆ దేవర్షి ఎల్లప్పుడూ ఆమెనే సేవించి ఉపాసించాడు.
Verse 19
अथ सा ववृधे देवी तस्मिन्मुनिवराश्रमे । चन्द्रभागानदीतीरे तापसारण्यसंज्ञके
ఆ తరువాత ఆ దేవి ఆ శ్రేష్ఠ మునివర్యుని ఆశ్రమంలో వికసించి వృద్ధి చెందింది—చంద్రభాగా నది తీరంలో, ‘తాపసారణ్య’ అని ప్రసిద్ధమైన తపస్వుల అరణ్యంలో।
Verse 20
संप्राप्ते पञ्चमे वर्षे चन्द्रभागां तदा गुणैः । तापसारण्यमपि सा पवित्रमकरोत्सती
ఐదవ సంవత్సరం వచ్చినప్పుడు సతీ తన మహత్తర గుణాల వలన చంద్రభాగా నదిని, అలాగే తపస్వుల ‘తాపసారణ్య’ అరణ్యాశ్రమాన్నీ పవిత్రం చేసింది।
Verse 21
विवाहं कारयामासुस्तस्या ब्रह्मसुतेन वै । वसिष्ठेन ह्यरुंधत्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
బ్రహ్మా, విష్ణు, మహేశ్వరులు బ్రహ్మపుత్రుడైన వసిష్ఠుని ద్వారా, అరుంధతితో కూడి, ఆమె వివాహాన్ని విధివిధానంగా జరిపించారు।
Verse 22
तद्विवाहे महोत्साहो वभूव सुखवर्द्धनः । सर्वे सुराश्च मुनयस्सुखमापुः परं मुनो
ఆ వివాహ మహోత్సవంలో మహా ఉత్సాహం కలిగింది; అది ఆనందాన్ని పెంచింది. ఓ మునీ, దేవతలందరూ మరియు ఋషులందరూ పరమ సుఖాన్ని పొందారు.
Verse 23
ब्रह्मविष्णुमहेशानां करनिस्सृततोयतः । सप्तनद्यस्समुत्पन्नाश्शिप्राद्यास्सुपवित्रकाः
బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల చేతుల నుండి ప్రవహించిన జలమునుండి ఏడు నదులు ఉద్భవించాయి—శిప్ర మొదలైనవి—అవి సమస్త జీవులకు అత్యంత పవిత్రతనిచ్చేవి.
Verse 24
अरुंधती महासाध्वी साध्वीनां प्रवरोत्तमा । वसिष्ठं प्राप्य संरेजे मेधातिथिसुता मुने
ఓ మునీ, అరుంధతి—మహాసాధ్వి, సతీమణులలో శ్రేష్ఠ—వశిష్ఠుని పొందిన తరువాత ధన్య దాంపత్యంలో ప్రకాశించింది; ఆమె మేధాతిథి కుమార్తె.
Verse 25
यस्याः पुत्रास्समुत्पन्नाः श्रेष्ठाश्शक्त्यादयश्शुभाः । वसिष्ठं प्राप्य तं कांतं संरेजे मुनिसत्तमाः
ఆమెకు శ్రేష్ఠమైన, శుభమైన కుమారులు జన్మించారు—శక్తి మొదలైనవారు. తన ప్రియుడైన వశిష్ఠుని పొందిన తరువాత ఆయనతో ఆనందంగా విహరించింది; ఓ మునిశ్రేష్ఠా, ఆమె హర్షంతో జీవించింది.
Verse 26
एवं संध्याचरित्रं ते कथितं मुनिसत्तम । पवित्रं पावनं दिव्यं सर्वकामफलप्रदम्
ఓ మునిశ్రేష్ఠా! ఈ విధంగా నీకు సంధ్యా-ఉపాసన యొక్క పవిత్ర చరిత్ర చెప్పబడింది. ఇది శుద్ధమైనది, పావనకరమైనది, దివ్యమైనది, సమస్త ధర్మ్య కోరికల ఫలప్రదమైనది.
Verse 27
य इदं शृणुयान्नारी पुरुषो वा शुभव्रतः । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
శుభవ్రతుడైన స్త్రీ గానీ పురుషుడు గానీ ఇది వినితే, అతడు/ఆమె అన్ని కోరికలను పొందుతాడు; ఇందులో సందేహానికి చోటు లేదు.
Frequently Asked Questions
Sandhyā—by Śiva’s grace—enters the great yajña unnoticed, her ‘puroḍāśa-like’ body is burned by Agni, and she is conveyed into the Sun’s orb where her form is divided into three ritual-temporal functions.
Agni functions as a purifier and transformer, while the solar sphere represents cosmic ordering and illumination; together they encode the doctrine that divine command (Śiva’s ājñā) converts embodied/ritual substance into universal temporal-spiritual regulation.
A tripartite division associated with Sandhyā’s three temporal stations; the sample explicitly notes the upper portion becoming prātaḥ-sandhyā (morning twilight), with the chapter continuing to formalize the remaining portions.