मेनावरलाभवर्णनम् — Description of Menā’s Attainment of Boons (and the worship leading to Umā’s advent)

Verse 1

नारद उवाच । अन्तर्हितायान्देव्यां तु दुर्गायां स्वगृहेषु च । गतेष्वमरवृन्देषु किमभूत्तदनन्तरम्

నారదుడు పలికెను—దుర్గాదేవి అంతర్హితమై తన ధామానికి వెళ్లి, దేవగణాలు తమ తమ నివాసాలకు వెళ్లిన తరువాత, వెంటనే ఆపై ఏమి జరిగింది?

Verse 2

कथं मेनागिरीशौ च तेपाते परमन्तपः । कथं सुताऽभवत्तस्य मेनायान्तात तद्वद

హే మహాబలవంతుడా, చెప్పుము—మేనా మరియు పర్వతరాజు (హిమాలయుడు) పరమ తపస్సు ఎలా చేశారు? అలాగే మేనాదేవి గర్భములోనుండి అతనికి కుమార్తె ఎలా జన్మించింది—అదీ వివరించుము.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । विप्रवर्य सुतश्रेष्ठ शृणु तच्चरितं महत् । प्रणम्य शंकरं भक्त्या वच्मि भक्तिविवर्द्धनम्

బ్రహ్మ పలికెను—హే విప్రవర్యా, హే సుతశ్రేష్ఠా! ఆ మహత్తర చరిత్రను వినుము. భక్తితో శంకరునకు నమస్కరించి, భక్తిని వృద్ధిచేసే వచనమును నేను చెప్పుదును.

Verse 4

उपदिश्य गते तात सुरवृन्दे गिरीश्वरः । हर्यादौ मेनका चापि तेपाते परमन्तपः

హే తాతా! ఉపదేశమిచ్చి దేవగణము వెళ్లిపోయిన తరువాత, గిరీశ్వరుడు—హరి మొదలైనవారితోను, మేనకతో కూడ—సర్వవిఘ్నాలను దహించు పరమ తపస్సు ఆచరించెను.

Verse 5

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रु० सं० तृतीये पार्वतीखंडे मेनावरलाभवर्णनो नाम पंचमोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణము ద్వితీయ గ్రంథములోని రుద్రసంహిత తృతీయ భాగపు పార్వతీఖండములో ‘మేనా-వర-లాభ-వర్ణన’ అను పంచమాధ్యాయము సమాప్తమైంది।

Verse 6

गिरिप्रियातीव मुदानर्च देवीं शिवेन सा । दानन्ददौ द्विजेभ्यश्च सदा तत्तोषहेतवे

గిరిప్రియా (పార్వతి)ని అత్యంత ఆనందింపజేస్తూ దేవి హర్షముతో శివుని ఆరాధించింది; ఆయనను తృప్తిపరచుటకై ఆమె నిత్యము ద్విజులకు (బ్రాహ్మణులకు) దానములు ఇచ్చెను।

Verse 7

चैत्रमासं समारभ्य सप्तविंशतिवत्सरान् । शिवां सम्पूजयामासापत्त्यार्थिन्यन्वहं रता

చైత్రమాసం మొదలుకొని, దుఃఖనివారణం కోరుతూ ఆమె ప్రతిరోజూ సంపూర్ణ భక్తితో శివా (శివుని దివ్య సహధర్మిణి)ను పూజించింది; ఈ ఆరాధన ఇరవై ఏడు సంవత్సరాలు కొనసాగింది।

Verse 8

अष्टम्यामुपवासन्तु कृत्वादान्नवमीतिथौ । मोदकैर्बलिपिष्टैश्च पायसैर्गन्धपुष्पकैः

అష్టమి రోజున ఉపవాసం చేయాలి; నవమి తిథిన దానార్పణం చేసి, మోదకాలు, బలిపిష్టం (పిండి నైవేద్యం), పాయసం మరియు సుగంధ పుష్పాలతో పూజ చేయాలి।

Verse 9

गङ्गायामौषधिप्रस्थे कृत्वा मूर्तिं महीमयीम् । उमायाः पूजयामास नानावस्तुसमर्पणैः

గంగాతీరంలో ఔషధసమృద్ధమైన ప్రదేశంలో అతడు మట్టితో ఒక మూర్తిని తయారు చేసి, నానావిధ పూజాసామగ్రిని సమర్పిస్తూ ఉమాదేవిని పూజించాడు।

Verse 10

कदाचित्सा निराहारा कदाचित्सा धृतव्रता । कदाचित्पवनाहारा कदाचिज्जलभुघ्यभूत्

కొన్నిసార్లు ఆమె నిరాహారిణిగా ఉండేది; కొన్నిసార్లు దృఢవ్రతాన్ని కట్టుదిట్టంగా పాటించేది. కొన్నిసార్లు వాయుమాత్రమే ఆహారంగా, కొన్నిసార్లు జలమాత్రమే ఆధారంగా తపస్సు చేసింది.

Verse 11

शिवाविन्यस्तचेतस्का सप्तविंशतिवत्सरान् । निनाय मेनका प्रीत्या परं सा मृष्टवर्चसा

శివునందే మనస్సు నిలిపిన ఆమెను మేనక ప్రేమతో ఇరవై ఏడు సంవత్సరాలు పెంచి పోషించింది. ఆ స్థిరభక్తితో శుద్ధమైన ఆమె (పార్వతి) పరమ కాంతితో ప్రకాశించింది.

Verse 12

सप्तविंशतिवर्षान्ते जगन्माता जगन्मयी । सुप्रीताभवदत्यर्थमुमा शंकरकामिनी

ఇరవై ఏడు సంవత్సరాల ముగింపున, జగన్మాతా జగన్మయి అయిన ఉమా—శంకరుని కోరుతూ—అత్యంతంగా సంతోషించింది.

Verse 13

अनुग्रहाय मेनायाः पुरतः परमेश्वरी । आविर्बभूव सा देवी सन्तुष्टा तत्सुभक्तितः

మేనాకు అనుగ్రహం చేయుటకై పరమేశ్వరి దేవి ఆమె ముందే ప్రత్యక్షంగా అవతరించింది. ఆమె శుభభక్తితో సంతుష్టురాలై ఆ దేవి ప్రదర్శితమైంది.

Verse 14

दिव्यावयवसंयुक्ता तेजोमण्डलमध्यगा । उवाच विहसन्ती सा मेनां प्रत्यक्षतां गता

దివ్య అవయవాలతో యుక్తురాలై, తేజోమండల మధ్యంలో నిలిచి, ఆమె దేవి చిరునవ్వుతో—ప్రత్యక్షమై—మేనాతో పలికింది.

Verse 15

देव्युवाच वरं ब्रूहि महासाध्वि यत्ते मनसि वर्तते । सुप्रसन्ना च तपसा तवाहं गिरिकामिनि

దేవి పలికెను—ఓ మహాసాధ్వీ, నీ మనస్సులో ఉన్న వరాన్ని చెప్పుము. ఓ గిరిజా, నీ తపస్సుతో నేను అత్యంత ప్రసన్నురాలిని.

Verse 16

यत्प्रार्थितं त्वया मेने तपोव्रतसमाधिना । दास्ये तेऽहं च तत्सर्वं वाञ्छितं यद्यदा भवेत्

తపస్సు, వ్రతం, సమాధి-నిష్ఠతో నీవు ఏది ప్రార్థించితివో దానిని నేను అంగీకరించితిని. అది నెరవేరవలసినప్పుడు నీకు కావలసిన సమస్త వరములను నేను ప్రసాదించెదను.

Verse 17

ततस्सा मेनका देवीं प्रत्यक्षां कालिकान्तदा । दृष्ट्वा च प्रणनामाथ वचनं चेदमब्रवीत्

అనంతరం మేనకా, ప్రత్యక్షంగా ప్రత్యక్షమైన దేవిని—కాలికాసదృశ శ్యామకాంతితో ప్రకాశించుచున్నదానిని—చూచి ప్రణమిల్లి, తరువాత ఈ వచనములను పలికెను.

Verse 18

मेनोवाच । देवि प्रत्यक्षतो रूपन्दृष्टन्तव मयाऽधुना । त्वामहं स्तोतुमिच्छामि प्रसन्ना भव कालिके

మేనా పలికెను—ఓ దేవీ, ఇప్పుడు నేను నీ రూపాన్ని ప్రత్యక్షంగా దర్శించితిని. నేను నిన్ను స్తుతించదలచితిని; ఓ కాలికే, ప్రసన్నురాలవు కమ్ము।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । अथ सा मेनयेत्युक्ता कालिका सर्वमोहिनी । बाहुभ्यां सुप्रसन्नात्मा मेनकां परिषस्वजे

బ్రహ్ముడు పలికెను—అప్పుడు ‘ఓ మేనా’ అని పిలువబడిన సర్వమోహిని కాలికా హృదయపూర్వకంగా అత్యంత ప్రసన్నురాలై, రెండు భుజాలతో మేనకను ఆలింగనం చేసెను।

Verse 20

ततः प्राप्तमहाज्ञाना मेनका कालिकां शिवम् । तुष्टाव वाग्भि रिष्टाभिर्भक्त्या प्रत्यक्षतां गताम्

అప్పుడు మహాజ్ఞానాన్ని పొందిన మేనక, తన ఎదుట ప్రత్యక్షమైన శివశక్తి కాలికాదేవిని, ప్రియమైన వాక్యాలతో మరియు హృదయభక్తితో స్తుతించింది।

Verse 21

मेनोवाच । महामायां जगद्धात्रीं चण्डिकां लोकधारिणीम् । प्रणमामि महादेवीं सर्वकामार्थदायिनीम्

మేన చెప్పింది—మహామాయ, జగద్ధాత్రి, లోకధారిణి అయిన ఉగ్ర చండికా, సమస్త కోరికల ఫలితాలను ప్రసాదించే మహాదేవికి నేను ప్రణామం చేస్తున్నాను।

Verse 22

नित्यानन्दकरीं मायां योगनिद्रां जगत्प्रसूम् । प्रणमामि सदासिद्धां शुभसारसमालिनीम्

నిత్యానందాన్ని ప్రసాదించే మాయ, యోగనిద్రాస్వరూపిణి, జగత్తును ప్రసవించే మాత—సదాసిద్ధ, శుభసారమయమైన మాలతో అలంకృతమైన ఆమెకు నేను ప్రణామం చేస్తున్నాను।

Verse 23

मातामहीं सदानन्दां भक्तशोकविनाशिनीम् । आकल्पं वनितानां च प्राणिनां बुद्धिरूपिणीम्

ఆమె భూమిమయి మహామాత, సదానందస్వరూపిణి, భక్తుల శోకాన్ని నశింపజేసేది. యుగయుగాంతాల వరకు స్త్రీలలోను సమస్త ప్రాణులలోను బుద్ధిరూపంగా నిలిచియుంటుంది.

Verse 24

सा त्वं बंधच्छेदहेतुर्यतीनां कस्ते गेयो मादृशीभिः प्रभावः । हिंसाया वाथर्ववेदस्य सा त्वं नित्यं कामं त्वं ममेष्टं विधेहि

నీవే యతుల బంధనాలను ఛేదించే కారణము; నావంటి స్త్రీలు నీ ప్రభావాన్ని ఎలా గానము చేయగలరు? నీవు అథర్వవేదసంబంధ శక్తి, అలాగే హింసానిగ్రహ (అహింసా-సంయమ) అధిష్ఠాత్రి. కాబట్టి నిత్యస్థితా! నా నిరంతర కోరికను నెరవేర్చు; నాకు ఇష్టాన్ని ప్రసాదించు.

Verse 25

नित्यानित्यैर्भावहीनैः परास्तैस्तत्तन्मात्रैर्योज्यते भूतवर्गः । तेषां शक्तिस्त्वं सदा नित्यरूपा काले योषा योगयुक्ता समर्था

నిత్యమని, అనిత్యమని చెప్పబడే సూక్ష్మ తन्मాత్రలు—స్వతంత్ర సత్తలేని, పరాధీన స్వభావమున్నవి—వాటితో భూతవర్గం క్రమబద్ధంగా యోజింపబడుతుంది. వాటి అన్నిటి శక్తి నీవే, సదా నిత్యరూపిణి; కాలాధీశ్వరి యోషా, యోగయుక్తగా సంపూర్ణ సమర్థురాలివి.

Verse 26

योनिर्धरित्री जगतां त्वमेव त्वमेव नित्या प्रकृतिः परस्तात् । यथा वशं क्रियते ब्रह्मरूपं सा त्वं नित्या मे प्रसीदाद्य मातः

సర్వ లోకాల యోని, వాటిని ధరించే ధరణి నీవే; నీవే పరాత్పర నిత్య ప్రకృతి. నీ వల్లనే బ్రహ్మరూప తత్త్వమూ వశమై రూపంగా వ్యక్తమవుతుంది. ఓ నిత్యమాతా! ఈ రోజు నాపై ప్రసన్నమవు.

Verse 27

त्वं जातवेदोगतशक्तिरुग्रा त्वं दाहिका सूर्यकरस्य शक्तिः । आह्लादिका त्वं बहुचन्द्रिका या तान्त्वामहं स्तौमि नमामि चण्डीम्

నీవు జాతవేద (అగ్ని)లో నివసించే ఉగ్ర శక్తివి; నీవు సూర్యకిరణాలలోని దాహక తేజస్సు. నీవే అనేక విధాల ప్రకాశించే శీతల, ఆనందదాయిని చంద్రిక. అందుకే నేను నిన్ను స్తుతించి నమస్కరిస్తున్నాను—ఓ చండీ!

Verse 28

योषाणां सत्प्रिया च त्वं नित्या त्वं चोर्ध्वरेतसाम् । वांछा त्वं सर्वजगतां धाया च त्वं यथा हरेः

నీవు స్త్రీల సత్ప్రియవు; ఊర్ధ్వరేతస తపస్వులకు నీవు నిత్యవు. నీవే సమస్త జగత్తుల వాంఛ; హరికి లక్ష్మీ యెట్లయో, అట్లే నీవు ధారకాధారము.

Verse 29

या चेष्टरूपाणि विधाय देवी सृष्टिस्थितानाशमयी च कर्त्री । ब्रह्माच्युतस्थाणुशरीरहेतुस्सा त्वं प्रसीदाद्य पुनर्नमस्ते

హే దేవీ! నీవే సమస్త క్రియారూపాలను నిర్మించువాడవు; సృష్టి-స్థితి-లయ స్వరూపిణి కర్త్రివి; బ్రహ్మ, అచ్యుత (విష్ణు), స్థాణు (శివ) దేహప్రకటనకు కారణమూ నీవే. నేడు ప్రసన్నమవు; నీకు పునఃపునః నమస్కారము।

Verse 30

ब्रह्मोवाच । तत इत्थं स्तुता दुर्गा कालिका पुनरेव हि । उवाच मेनकां देवीं वांछितं वरयेत्युत

బ్రహ్ముడు పలికెను—ఇలా స్తుతింపబడిన దుర్గ, ఆ కాలికా, మరల పలికెను. ఆమె దేవి మేనకతో—“నీకు కావలసిన వరమును కోరుకొనుము” అని చెప్పెను।

Verse 31

उमोवाच । प्राणप्रिया मम त्वं हि हिमाचलविलासिनी । यदिच्छसि ध्रुवन्दास्ये नादेयं विद्यते मम

ఉమా పలికెను—హే నా ప్రాణప్రియే, హిమాచల నివాసంలో విహరించువదా! నీవు సేవలో ధృఢంగా ఉండదలచితే, నాకు ఇవ్వలేనిది ఏదియు లేదు।

Verse 32

इति श्रुत्वा महेशान्याः पीयूषसदृशं वचः । उवाच परितुष्टा सा मेनका गिरिकामिनी

మహేశానీ (పార్వతి) పలికిన అమృతసమానమైన వచనములు విని, గిరిరాజప్రియ అయిన మేనక పరమ సంతుష్టురాలై తరువాత పలికెను।

Verse 33

मेनोवाच । शिवे जयजय प्राज्ञे महेश्वरि भवाम्बिके । वरयोग्यास्महं चेत्ते वृणे भूयो वरं वरम्

మేనా పలికెను: జయ జయ, ఓ శివే! ఓ ప్రాజ్ఞే, ఓ మహేశ్వరీ, ఓ భవాంబికే! నేను నీ వరానికి యోగ్యురాలనైతే, మరల ఇంకొక శ్రేష్ఠ వరాన్ని కోరుతున్నాను.

Verse 34

प्रथमं शतपुत्रा मे भवन्तु जगदम्बिके । बह्वायुषो वीर्यवन्त ऋद्धिसिद्धिसमन्विताः

హే జగదంబికే! ముందుగా నాకు వంద మంది కుమారులు కలుగుగాక—దీర్ఘాయుష్కులు, వీర్యవంతులు, ఋద్ధి-సిద్ధులతో యుక్తులు.

Verse 35

पश्चात्तथैका तनया स्वरूपगुणशालिनी । कुलद्वयानंदकरी भुवनत्रयपूजिता

ఆ తరువాత ఒకే కుమార్తె జన్మించింది—రూప-గుణసంపన్న; ఆమె రెండు వంశాలకు ఆనందకారిణి, త్రిలోకమంతా పూజితురాలైంది.

Verse 36

सुता भव मम शिवे देवकार्यार्थमेव हि । रुद्रपत्नी भव तथा लीलां कुरु भवाम्बिके

హే శివే! నీవు నా కుమార్తెగా అవతరించు—దేవకార్యసిద్ధి కోసమే; తరువాత రుద్రపత్నిగా అవు, హే భవాంబికే, ఈ లీలను ప్రదర్శించు.

Verse 37

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा मेनकोक्तं हि प्राह देवी प्रसन्नधीः । स्मितपूर्वं वचस्तस्याः पूरयन्ती मनोरथम्

బ్రహ్ముడు పలికెను—మేనక మాటలు విని దేవి ప్రసన్నమనస్కురాలైంది; చిరునవ్వుతో సమాధానమిచ్చి, ఆమె కోరికను నెరవేర్చింది.

Verse 38

देव्युवाच । शतपुत्रास्सं भवन्तु भवत्या वीर्यसंयुताः । तत्रैको बलवान्मुख्यः प्रधमं संभविष्यति

దేవి పలికెను—“నీకు వీర్యసంపన్నమైన వంద మంది కుమారులు కలుగుగాక; వారిలో ఒకడు బలవంతుడై ప్రధానుడై మొదట జన్మించును.”

Verse 39

सुताहं संभविष्यामि सन्तुष्टा तव भक्तितः । देव कार्यं करिष्यामि सेविता निखिलैस्सुरैः

నీ భక్తికి సంతోషించి నేను నిశ్చయంగా నీ కుమార్తెగా జన్మిస్తాను. దేవతల కార్యాన్ని నిర్వర్తిస్తాను; సమస్త దేవతలచే పూజింపబడి సేవింపబడుతాను.

Verse 40

ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा जगद्धात्री कालिका परमेश्वरी । पश्यन्त्या मेनकायास्तु तत्रैवान्तर्दधे शिवा

బ్రహ్ముడు పలికెను—ఇట్లు చెప్పి జగద్ధాత్రి పరమేశ్వరి కాలికా, మేనక చూస్తుండగానే అక్కడే సతి-శివా రూపంగా అంతర్ధానమైంది.

Verse 41

मेनकापि वरं लब्ध्वा महेशान्या अभी प्सितम् । मुदं प्रापामितां तात तपःक्लेशोप्यनश्यत

మహేశానీ (పార్వతి) కోరిన వరం లభించడంతో మేనక కూడా ఆనందంతో నిండిపోయింది; ఓ ప్రియుడా, తపస్సు వల్ల కలిగిన కష్టం కూడా అలా తొలగిపోయింది.

Verse 42

दिशि तस्यां नमस्कृत्य सुप्रहृष्टमनास्सती । जयशब्दं प्रोच्चरंती स्वस्थानम्प्रविवेश ह

ఆ దిశకు నమస్కరించి, అత్యంత హర్షభరిత మనస్సుతో సతి ‘జయ’ శబ్దాన్ని ఉచ్చరిస్తూ తన స్వధామంలో ప్రవేశించింది.

Verse 43

अथ तस्मै स्वपतये शशंस सुवरं च तम् । स्वचिह्नबुद्धमिव वै सुवाचा पुनरुक्तया

అప్పుడు ఆమె తన స్వామి-పతికి ఆ శ్రేష్ఠ వరాన్ని ప్రకటించింది; మధుర వాక్యాలతో మళ్లీ మళ్లీ దాన్ని పునరుక్తి చేసింది, ఆయన తన స్వచిహ్నంతోనే ముందే గ్రహించినట్టుగా।

Verse 44

श्रुत्वा शैलपतिर्हृष्टोऽभवन्मेनावचो हि तत् । प्रशशंस प्रियां प्रीत्या शिवाभक्तिरतां च ताम्

మేనా పలికిన ఆ మాటలు విని పర్వతాధిపతి పరమానందంతో హర్షించాడు. స్నేహపూర్వక ప్రీతితో, శివభక్తిలో దృఢంగా నిమగ్నమైన తన ప్రియ భార్యను అతడు ప్రశంసించాడు.

Verse 45

कालक्रमेणाऽथ तयोः प्रवृत्ते सुरते मुने । गर्भो बभूव मेनाया ववृधे प्रत्यहं च सः

ఓ మునీ, కాలక్రమంలో వారి సంగమం జరిగినప్పుడు మేనా గర్భం ధరించింది. ఆ గర్భం ప్రతిరోజూ పెరుగుతూ వచ్చింది.

Verse 46

असूत सा नागवधूपभोग्यं सुतमुत्तमम् । समुद्रबद्धसत्सख्यं मैनाकाभिधमद्भुतम्

ఆమె ఒక ఉత్తమమైన, అద్భుతమైన కుమారుని ప్రసవించింది—మైناک అనే పేరుతో, నాగకన్యకు వరుడిగా యోగ్యుడు. అతనికి సముద్రంతో దృఢమైన సఖ్యత ఉండి, సముద్రబంధుడిగా ప్రసిద్ధి పొందాడు.

Verse 47

वृत्रशत्रावपि क्रुद्धे वेदनाशं सपक्षकम् । पविक्षतानां देवर्षे पक्षच्छिदि वराङ्गकम्

ఓ దేవర్షీ, వృత్రహంత ఇంద్రుడు క్రోధించినప్పటికీ ఈ (ప్రభావం) బాధను, దాని ‘పక్షాలు’ అంటే సహాయక కారణాలతో సహా, నశింపజేసింది. వజ్రాఘాతానికి గురైనవారికి ఇది రెక్కలు కోయడం—పునఃహానిచేయు శక్తిని తొలగించడం—అనే ఉత్తమ సాధనమైంది.

Verse 48

प्रवरं शतपुत्राणां महाबलपराक्रमम् । स्वोद्भवानां महीध्राणां पर्वतेन्द्रैकधिष्ठितम्

అతడు శతపుత్రులలో అగ్రగణ్యుడు, మహాబల పరాక్రమములతో సమన్వితుడు. పర్వతవంశజుడై, పర్వతాధిపతులలో ఏకైక అధిష్ఠాతగా స్థాపితుడయ్యాడు।

Verse 49

आसीन्महोत्सवस्तत्र हिमाचलपुरेऽद्भुतः । दम्पत्योः प्रमुदाधिक्यं बभूव क्लेशसंक्षयः

అక్కడ హిమాచల నగరంలో అద్భుతమైన మహోత్సవం జరిగింది. ఆ దివ్య దంపతుల ఆనందం అత్యధికంగా పెరిగి, వారి క్లేశాలు క్షీణించాయి।

Verse 50

दानन्ददौ द्विजातिभ्योऽन्येभ्यश्च प्रददौ धनम् । शिवाशिवपदद्वन्द्वे स्नेहोऽभूदधिकस्तयोः

అతడు ఆనందంతో ద్విజులకు దానాలు ఇచ్చి, ఇతరులకు కూడా ధనాన్ని ప్రసాదించాడు. శివ-అశివ స్థితుల ద్వంద్వంలోనూ వారి పరస్పర స్నేహం మరింతగా పెరిగింది।