Prakarana 1
यह सोपान ‘एकाग्र-भक्ति’ का द्वार है: साधक-चित्त (हनुमान) को ‘राम-काज’ में स्थिर कर, अविद्या/विघ्न (सुरसा, सिंहिका, लंकिनी) लाँघकर ‘सीता-दर्शन’ (आत्म-शुद्धि व परम-लक्ष्य की स्मृति) तक पहुँचाना। सुंदरता यहाँ बाह्य नहीं, ‘भक्ति की शुचिता, बुद्धि की चपलता, और नाम-स्मरण की अखंडता’ है।
సుందరకాండ యొక్క ప్రధాన రసం ‘వీర’ మరియు ‘భక్తి’—ఈ రెండింటి సమ్మిళిత ప్రవాహమే; దాని అంతర్భాగంలో కరుణ (సీతా-దీనత) మరియు అద్భుత (లంకా-వైభవం/మాయ) తరంగాలు ఎప్పటికీ ఉప్పొంగుతూనే ఉంటాయి. ఈ అంశంలో పాఠం శాంత-సంస్కృత స్తుతితో ఆరంభమై వెంటనే సాధనా-గతిని పట్టుకుంటుంది: జాంబవంతుని ఉపదేశం ‘శ్రద్ధ’ను జాగృతం చేస్తుంది; హనుమంతుని ఉత్సాహోల్లాసం ‘పరాక్రమం’ మాత్రమే కాదు—‘రామ-స్మరణంతో సంయుక్తమైన కర్మయోగం’. సురస/సింహిక వంటి విఘ్న-రూపాలపై విజయం ‘బుద్ధి-బలం’ పరీక్ష; భక్తిలో వివేకానికి ఉన్న స్థానం ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. లంకా వర్ణనం మాయా-వైభవానికి దర్పణమై వైరాగ్యాన్ని పుష్టి చేస్తుంది; విభీషణ గృహంలో ‘రామ-నామం’ సాధు-సంగానికి సంకేతం—అసుర-లోకంలోనూ సత్సంగ దీపం. చివరికి అశోకవాటికలో సీతా-దర్శనంతో కరుణరసం శిఖరాన్ని చేరుతుంది: సాధకుడు తనలోని ‘దీనత’ను దర్శించి, ఆ దీనతలోనే నామాశ్రయ అమృతాన్ని పొందుతాడు.
Verses
శ్లోకం 1-3
शान्तं शाश्वतमप्रमेयमनघं निर्वाणशान्तिप्रदंब्रह्माशम्भुफणीन्द्रसेव्यमनिशं वेदान्तवेद्यं विभुम्।रामाख्यं जगदीश्वरं सुरगुरुं मायामनुष्यं हरिंवन्देऽहं करुणाकरं रघुवरं भूपालचूड़ामणिम्।।1।।
नान्या स्पृहा रघुपते हृदयेऽस्मदीयेसत्यं वदामि च भवानखिलान्तरात्मा।भक्तिं प्रयच्छ रघुपुङ्गव निर्भरां मेकामादिदोषरहितं कुरु मानसं च।।2।।
अतुलितबलधामं हेमशैलाभदेहंदनुजवनकृशानुं ज्ञानिनामग्रगण्यम्।सकलगुणनिधानं वानराणामधीशंरघुपतिप्रियभक्तं वातजातं नमामि।।3।।
śāntaṁ śāśvatamaprameyamanaghaṁ nirvāṇaśāntipradaṁbrahmāśambhuphaṇīndrasevyamaniśaṁ vedāntavedyaṁ vibhum |rāmākhyaṁ jagadīśvaraṁ suraguruṁ māyāmanuṣyaṁ hariṁvande'haṁ karuṇākaraṁ raghuvaraṁ bhūpālacūṛāmaṇim ||1||
nānyā spṛhā raghupate hṛdaye'smadīyesatyaṁ vadāmi ca bhavānakhilāntarātmā |bhaktiṁ prayaccha raghupuṅgava nirbharāṁ mekāmādidoṣarahitaṁ kuru mānasaṁ ca ||2||
atulitabaladhāmaṁ hemaśailābhadehaṁdanujavanakṛśānuṁ jñānināmagragaṇyam |sakalaguṇanidhānaṁ vānarāṇāmadhīśaṁraghupatipriyabhaktaṁ vātajātaṁ namāmi ||3||
రాముడనే పేరు ధరించిన హరిని నేను వందిస్తున్నాను: శాంతిమయుడు, శాశ్వతుడు, అళవిడనివాడు, పాపరహితుడు, మోక్షశాంతిని ప్రసాదించువాడు; బ్రహ్మ, శంభు, నాగరాజులచే నిరంతరం సేవించబడువాడు; వేదాంతముచే తెలియబడువాడు; సర్వవ్యాపి అయిన జగదీశ్వరుడు, దేవతల గురువు, స్వమాయచే మానవరూపం ధరించినవాడు; కరుణా భండాగారము, రఘువంశశ్రేష్ఠుడు, రాజుల చూడామణి. రఘుపతీ, నా హృదయంలో వేరే కోరిక లేదు; నేను సత్యము చెబుతున్నాను, నీవే సర్వాంతర్యామివి. రఘువంశ ప్రభువా, నాకు పూర్ణమైన భక్తిని ప్రసాదించు, కామాది దోషరహితమైన మనస్సును నాకు అనుగ్రహించు. వాయుపుత్రుని నమస్కరిస్తున్నాను: అతులిత బలధామము, బంగారు పర్వతము వలె ప్రకాశించు దేహము గలవాడు; రాక్షసుల అరణ్యమును దహించు అగ్ని, జ్ఞానులలో అగ్రగణ్యుడు; సకల గుణ నిధానము, వానరుల ప్రభువు, రఘుపతికి ప్రియ భక్తుడు.
చౌపాయి 1.1-5
जामवंत के बचन सुहाए।सुनि हनुमंत हृदय अति भाए।।
तब लगि मोहि परिखेहु तुम्ह भाई।सहि दुख कंद मूल फल खाई।।
जब लगि आवौं सीतहि देखी।होइहि काजु मोहि हरष बिसेषी।।
यह कहि नाइ सबन्हि कहुँ माथा।चलेउ हरषि हियँ धरि रघुनाथा।।
सिंधु तीर एक भूधर सुंदर।कौतुक कूदि चढ़ेउ ता ऊपर।।
बार बार रघुबीर सँभारी।तरकेउ पवनतनय बल भारी।।
जेहिं गिरि चरन देइ हनुमंता।चलेउ सो गा पाताल तुरंता।।
जिमि अमोघ रघुपति कर बाना।एही भाँति चलेउ हनुमाना।।
जलनिधि रघुपति दूत बिचारी।तैं मैनाक होहि श्रमहारी।।
jāmavaṁta ke bacana suhāe |suni hanumaṁta hṛdaya ati bhāe ||
taba lagi mohi parikhehu tumha bhāī |sahi dukha kaṁda mūla phala khāī ||
jaba lagi āvauṁ sītahi dekhī |hoihi kāju mohi haraṣa biseṣī ||
yaha kahi nāi sabanhi kahũ māthā |caleu haraṣi hiyã dhari raghunāthā ||
siṁdhu tīra eka bhūdhara suṁdara |kautuka kūdi caṛheu tā ūpara ||
bāra bāra raghubīra sãbhārī |tarakeu pavanatanaya bala bhārī ||
jehiṁ giri carana dei hanumaṁtā |caleu so gā pātāla turaṁtā ||
jimi amogha raghupati kara bānā |ehī bhā̃ti caleu hanumānā ||
jalanidhi raghupati dūta bicārī |taiṁ maināka hohi śramahārī ||
జాంబవంతుని హితవాక్యాలు విని, హనుమంతుడు హృదయంలో అత్యంత ఆనందం పొందాడు. "సోదరులారా, అంతవరకు నన్ను కాయండి, కష్టాన్ని సహించి వేర్లు, దుంపలు, పండ్లు తిని, సీతను చూసి వచ్చేవరకు. పని సిద్ధిస్తుంది, నాకు విశేష ఆనందం కలుగుతుంది." ఇలా చెప్పి, వారందరికీ తల వంచి, రఘునాథుని హృదయంలో ధరించి ఆనందంతో బయలుదేరాడు. సముద్రపు ఒడ్డున ఒక అందమైన పర్వతం ఉంది; ఆటగా దానిమీద దూకి ఎక్కాడు. రఘువీరుని మళ్ళీ మళ్ళీ స్మరించి, వాయుతనయుడు గొప్ప బలంతో దూకాడు. హనుమంతుడు తన పాదం పెట్టిన పర్వతం తక్షణమే పాతాళంలోకి మునిగిపోయింది. రఘుపతి యొక్క ఫలించే బాణం ఎలా ప్రయాణిస్తుందో, అలాగే హనుమంతుడు వెళ్ళాడు. సముద్రం, అతనిని రఘుపతి యొక్క దూతగా భావించి, మైనకునితో, "మైనకా, నీవు అతని శ్రమను పోగొట్టువాడవు కమ్ము" అని చెప్పింది.
దోహా 1
हनूमान तेहि परसा कर पुनि कीन्ह प्रनाम।राम काजु कीन्हें बिनु मोहि कहाँ बिश्राम।।1।।
hanūmāna tehi parasā kara puni kīnha pranāma |rāma kāju kīnheṁ binu mohi kahā̃ biśrāma ||1||
హనుమాను తన చేతితో అతనిని స్పృశించి మళ్లీ నమస్కరించాడు, రాముని పనిని పూర్తి చేయకుండా నాకు ఎక్కడ విశ్రాంతి ఉంది? అన్నాడు.
చౌపాయి 2.1-6
जात पवनसुत देवन्ह देखा।जानैं कहुँ बल बुद्धि बिसेषा।।
सुरसा नाम अहिन्ह कै माता।पठइन्हि आइ कही तेहिं बाता।।
आजु सुरन्ह मोहि दीन्ह अहारा।सुनत बचन कह पवनकुमारा।।
राम काजु करि फिरि मैं आवौं।सीता कइ सुधि प्रभुहि सुनावौं।।
तब तव बदन पैठिहउँ आई।सत्य कहउँ मोहि जान दे माई।।
कबनेहुँ जतन देइ नहिं जाना।ग्रससि न मोहि कहेउ हनुमाना।।
जोजन भरि तेहिं बदनु पसारा।कपि तनु कीन्ह दुगुन बिस्तारा।।
सोरह जोजन मुख तेहिं ठयऊ।तुरत पवनसुत बत्तिस भयऊ।।
जस जस सुरसा बदनु बढ़ावा।तासु दून कपि रूप देखावा।।
सत जोजन तेहिं आनन कीन्हा।अति लघु रूप पवनसुत लीन्हा।।
बदन पइठि पुनि बाहेर आवा।मागा बिदा ताहि सिरु नावा।।
मोहि सुरन्ह जेहि लागि पठावा।बुधि बल मरमु तोर मै पावा।।
jāta pavanasuta devanha dekhā |jānaiṁ kahũ bala buddhi biseṣā ||
surasā nāma ahinha kai mātā |paṭhainhi āi kahī tehiṁ bātā ||
āju suranha mohi dīnha ahārā |sunata bacana kaha pavanakumārā ||
rāma kāju kari phiri maiṁ āvauṁ |sītā kai sudhi prabhuhi sunāvauṁ ||
taba tava badana paiṭhihaũ āī |satya kahaũ mohi jāna de māī ||
kabanehũ jatana dei nahiṁ jānā |grasasi na mohi kaheu hanumānā ||
jojana bhari tehiṁ badanu pasārā |kapi tanu kīnha duguna bistārā ||
soraha jojana mukha tehiṁ ṭhayaū |turata pavanasuta battisa bhayaū ||
jasa jasa surasā badanu baṛhāvā |tāsu dūna kapi rūpa dekhāvā ||
sata jojana tehiṁ ānana kīnhā |ati laghu rūpa pavanasuta līnhā ||
badana paiṭhi puni bāhera āvā |māgā bidā tāhi siru nāvā ||
mohi suranha jehi lāgi paṭhāvā |budhi bala maramu tora mai pāvā ||
వాయుపుత్రుడు బయలుదేరినది దేవతలు చూశారు; ఆయన బలాన్ని బుద్ధినీ పూర్తిగా తెలుసుకోవాలని కోరారు. నాగుల తల్లి అయిన సురస అనే ఆమెను వారు పంపగా, ఆమె వచ్చి ఈ మాటలు చెప్పింది: నేడు దేవతలు నాకు భోజనం ఇచ్చారు అని ఆమె చెప్పగా, ఆమె మాటలు విని వాయుకుమారుడు ఇలా అన్నాడు: రాముని కార్యం చేసి నేను తిరిగి వస్తాను; సీత వార్తను ప్రభువుకు చెబుతాను; అప్పుడు నీ నోటిలోకి ప్రవేశిస్తాను. సత్యం చెబుతున్నాను, తల్లీ, నన్ను తెలుసుకో. కానీ ఆమె ఎలాంటి ప్రయత్నంతోనూ అతన్ని వెళ్లనివ్వలేదు. అప్పుడు హనుమంతుడు, అయితే నన్ను మింగిపోరు ఎందుకు అన్నాడు. ఆమె ఒక యోజనం అంతం తన నోటిని తెరించింది; వానరుడు తన శరీరాన్ని రెట్టింపు చేశాడు. ఆమె పదహారు యోజనాలు నోటిని విస్తరించింది; తక్షణమే వాయుపుత్రుడు ముప్పై రెండు యోజనాలయ్యాడు. సురస తన నోటిని ఎంత విస్తరించిందో, అంతకు రెట్టింపు రూపాన్ని వానరుడు చూపాడు. ఆమె నూరు యోజనాలు నోటిని చేసినప్పుడు, వాయుపుత్రుడు చాలా చిన్న రూపం తీసుకున్నాడు. ఆమె నోటిలో ప్రవేశించి మళ్లీ బయటకు వచ్చాడు; తరువాత తల వంచి ఆమెను వెళ్లడానికి అనుమతి అడిగాడు. దేవతలు నన్ను ఏ కోసం పంపారో, ఆ కోసం, నీ బుద్ధి బలాల రహస్యాన్ని నేను తెలుసుకున్నాను అని చెప్పింది.
దోహా 2
राम काजु सबु करिहहु तुम्ह बल बुद्धि निधान।आसिष देह गई सो हरषि चलेउ हनुमान।।2।।
rāma kāju sabu karihahu tumha bala buddhi nidhāna |āsiṣa deha gaī so haraṣi caleu hanumāna ||2||
"నీవు బలము మరియు బుద్ధి యొక్క నిధానము; రాముని యొక్క అన్ని పనులను సాధించుతావు" అని ఆశీర్వదించి ఆమె వెళ్ళిపోయింది, హనుమాను సంతోషంతో తన మార్గములో వెళ్ళిపోయాడు.
చౌపాయి 3.1-6
निसिचरि एक सिंधु महुँ रहई।करि माया नभु के खग गहई।।
जीव जंतु जे गगन उड़ाहीं।जल बिलोकि तिन्ह कै परिछाहीं।।
गहइ छाहँ सक सो न उड़ाई।एहि बिधि सदा गगनचर खाई।।
सोइ छल हनूमान कहँ कीन्हा।तासु कपटु कपि तुरतहिं चीन्हा।।
ताहि मारि मारुतसुत बीरा।बारिधि पार गयउ मतिधीरा।।
तहाँ जाइ देखी बन सोभा।गुंजत चंचरीक मधु लोभा।।
नाना तरु फल फूल सुहाए।खग मृग बृंद देखि मन भाए।।
सैल बिसाल देखि एक आगें।ता पर धाइ चढेउ भय त्यागें।।
उमा न कछु कपि कै अधिकाई।प्रभु प्रताप जो कालहि खाई।।
गिरि पर चढि लंका तेहिं देखी।कहि न जाइ अति दुर्ग बिसेषी।।
अति उतंग जलनिधि चहु पासा।कनक कोट कर परम प्रकासा।।
nisicari eka siṁdhu mahũ rahaī |kari māyā nabhu ke khaga gahaī ||
jīva jaṁtu je gagana uṛāhīṁ |jala biloki tinha kai parichāhīṁ ||
gahai chāhã saka so na uṛāī |ehi bidhi sadā gaganacara khāī ||
soi chala hanūmāna kahã kīnhā |tāsu kapaṭu kapi turatahiṁ cīnhā ||
tāhi māri mārutasuta bīrā |bāridhi pāra gayau matidhīrā ||
tahā̃ jāi dekhī bana sobhā |guṁjata caṁcarīka madhu lobhā ||
nānā taru phala phūla suhāe |khaga mṛga bṛṁda dekhi mana bhāe ||
saila bisāla dekhi eka āgeṁ |tā para dhāi caḍheu bhaya tyāgeṁ ||
umā na kachu kapi kai adhikāī |prabhu pratāpa jo kālahi khāī ||
giri para caḍhi laṁkā tehiṁ dekhī |kahi na jāi ati durga biseṣī ||
ati utaṁga jalanidhi cahu pāsā |kanaka koṭa kara parama prakāsā ||
సముద్రంలో ఒక రాక్షసి నివసించేది, ఆమె తన మాయాశక్తితో ఆకాశపు పక్షులను పట్టుకునేది. ఆకాశంలో ఎగురుతున్న ఏ జీవులైనా, నీటిని చూచి వాటి ప్రతిబింబాలను గుర్తించేది. నీడను పట్టుకునేది, అప్పుడు ఆ జీవి ముందుకు ఎగురలేక చిక్కుకునేది. ఈ విధంగా ఆకాశంలో సంచరించేవాటిని ఎల్లప్పుడూ తినేది. అదే తంత్రాన్ని హనుమంతునిపై కూడా ప్రయోగించింది, కాని ఆ వానరుడు ఆమె మోసాన్ని తక్షణం గుర్తించాడు. ఆమెను చంపి, వీరశూరుడైన వాయుపుత్రుడు, స్థిరమతి కలవాడు, సముద్రానికి అవతలి ఒడ్డును చేరుకున్నాడు. అక్కడికి వెళ్లి అడవి సౌందర్యాన్ని చూశాడు, తేనె కోసం మక్కువతో తుమ్మెదలు గుసగుసలాడుతున్నాయి. అనేక రకాల వృక్షాలు ఫలాలు పువ్వులతో అందంగా ఉన్నాయి, పక్షుల మందలను జింకల గుంపులను చూచి అతని మనసు ఆనందించింది. ముందు ఒక భారీ పర్వతాన్ని చూచి, భయాన్ని విడిచి దానిపైకి పరుగెత్తి ఎక్కాడు. ఉమా, ఇదంతా ఆ వానరుని సొంత గొప్పతనం కాదు; యముడిని కూడా మింగివేసే ప్రభువు కృపాప్రసాదమే. పర్వతం ఎక్కి లంకను చూశాడు, అది మిక్కిలి బలమైన కోట, చెప్పి వివరించలేనంతది. అది మిక్కిలి ఎత్తుగా ఉండేది, నాలుగు వైపులా సముద్రం చుట్టుముట్ట, దాని బంగారు కోట గోడ అత్యంత ప్రకాశంతో మెరుస్తోంది.
ఛందం 3
कनक कोट बिचित्र मनि कृत सुंदरायतना घना।चउहट्ट हट्ट सुबट्ट बीथीं चारु पुर बहु बिधि बना।।
गज बाजि खच्चर निकर पदचर रथ बरूथिन्ह को गनै।बहुरूप निसिचर जूथ अतिबल सेन बरनत नहिं बनै।।
बन बाग उपबन बाटिका सर कूप बापीं सोहहीं।नर नाग सुर गंधर्ब कन्या रूप मुनि मन मोहहीं।।
कहुँ माल देह बिसाल सैल समान अतिबल गर्जहीं।नाना अखारेन्ह भिरहिं बहु बिधि एक एकन्ह तर्जहीं।।
करि जतन भट कोटिन्ह बिकट तन नगर चहुँ दिसि रच्छहीं।कहुँ महिष मानषु धेनु खर अज खल निसाचर भच्छहीं।।
एहि लागि तुलसीदास इन्ह की कथा कछु एक है कही।रघुबीर सर तीरथ सरीरन्हि त्यागि गति पैहहिं सही।।
kanaka koṭa bicitra mani kṛta suṁdarāyatanā ghanā |cauhaṭṭa haṭṭa subaṭṭa bīthīṁ cāru pura bahu bidhi banā ||
gaja bāji khaccara nikara padacara ratha barūthinha ko ganai |bahurūpa nisicara jūtha atibala sena baranata nahiṁ banai ||
bana bāga upabana bāṭikā sara kūpa bāpīṁ sohahīṁ |nara nāga sura gaṁdharba kanyā rūpa muni mana mohahīṁ ||
kahũ māla deha bisāla saila samāna atibala garjahīṁ |nānā akhārenha bhirahiṁ bahu bidhi eka ekanha tarjahīṁ ||
kari jatana bhaṭa koṭinha bikaṭa tana nagara cahũ disi racchahīṁ |kahũ mahiṣa mānaṣu dhenu khara aja khala nisācara bhacchahīṁ ||
ehi lāgi tulasīdāsa inha kī kathā kachu eka hai kahī |raghubīra sara tīratha sarīranhi tyāgi gati paihahiṁ sahī ||
బంగారు కోట అద్భుతమైన మణులతో అలంకరించబడి, లోపల అనేక అందమైన భవనాలు కలది. కూడలులు, మార్కెట్లు, అందమైన వీధులతో అందమైన నగరం పలు విధాలుగా అలంకరించబడింది. ఏనుగులు, గుర్రాలు, గాడిదల గుంపు, కాలిబలం, రథాల దళాలను ఎవరు లెక్కించగలరు? పలు రూపాలు కలిగిన, అత్యంత బలవంతులైన రాక్షసుల సైన్యాన్ని వర్ణించలేము. అడవులు, ఉద్యానవనాలు, పూలతోటలు, సరస్సులు, బావులు, చెరువులు నగరాన్ని అలంకరించాయి. మనుషుల, నాగుల, దేవతల, గంధర్వుల కన్యల అందం మునుల మనసులను కూడా మోహింపజేసింది. కొన్ని చోట్ల పర్వతం వంటి భారీ శరీరం, గొప్ప బలం కల మల్లయోధులు గర్జించారు. అనేక రంగాలలో వారు పలు విధాలుగా పోరాడి ఒకరికొకరు సవాలు చేశారు. భయంకర శరీరం గల కోట్లాద యోధులు నాలుగు దిక్కులా నగరాన్ని జాగ్రత్తగా కాపాడారు. మరికొన్ని చోట్ల దుష్ట రాక్షసులు ఎద్దులు, మనుషులు, ఆవులు, గాడిదలు, మేకలను మింగారు. ఈ కారణంగా తులసీదాసు వారి కథను కొంచెం చెప్పాడు: రఘువీరుని బాణాల పుణ్య తీర్థంలో తమ శరీరాలను త్యజించి వారు తప్పక మోక్షాన్ని పొందుతారు.
దోహా 3
पुर रखवारे देखि बहु कपि मन कीन्ह बिचार।अति लघु रूप धरौं निसि नगर करौं पइसार।।3।।
pura rakhavāre dekhi bahu kapi mana kīnha bicāra |ati laghu rūpa dharauṁ nisi nagara karauṁ paisāra ||3||
నగరము యొక్క అనేక కావలివారిని చూచి కపి మనసులో ఆలోచించెను: అతి చిన్న రూపము ధరించి రాత్రి నగరములోనికి ప్రవేశించెదను.
చౌపాయి 4.1-4
मसक समान रूप कपि धरी।लंकहि चलेउ सुमिरि नरहरी।।
नाम लंकिनी एक निसिचरी।सो कह चलेसि मोहि निंदरी।।
जानेहि नहीं मरमु सठ मोरा।मोर अहार जहाँ लगि चोरा।।
मुठिका एक महा कपि हनी।रुधिर बमत धरनीं ढनमनी।।
पुनि संभारि उठि सो लंका।जोरि पानि कर बिनय संसका।।
जब रावनहि ब्रह्म बर दीन्हा।चलत बिरंचि कहा मोहि चीन्हा।।
बिकल होसि तैं कपि कें मारे।तब जानेसु निसिचर संघारे।।
तात मोर अति पुन्य बहूता।देखेउँ नयन राम कर दूता।।
masaka samāna rūpa kapi dharī |laṁkahi caleu sumiri naraharī ||
nāma laṁkinī eka nisicarī |so kaha calesi mohi niṁdarī ||
jānehi nahīṁ maramu saṭha morā |mora ahāra jahā̃ lagi corā ||
muṭhikā eka mahā kapi hanī |rudhira bamata dharanīṁ ḍhanamanī ||
puni saṁbhāri uṭhi so laṁkā |jori pāni kara binaya saṁsakā ||
jaba rāvanahi brahma bara dīnhā |calata biraṁci kahā mohi cīnhā ||
bikala hosi taiṁ kapi keṁ māre |taba jānesu nisicara saṁghāre ||
tāta mora ati punya bahūtā |dekheũ nayana rāma kara dūtā ||
ఆంజనేయుడు ఒక దోమకు సమానమైన చిన్న రూపాన్ని ధరించి, నరహరిని స్మరించి లంకకు బయలుదేరాడు. లంకిని అనే పేరుగల ఒక రాక్షసి ఉంది. ఆమె, "నన్ను చిన్నచూపు చూసి ఎక్కడికి వెళుతున్నావు?" అని అన్నది. "వెర్రివాడా, నా రహస్యం నీకు తెలియదు: ఇక్కడికి వచ్చే ప్రతి దొంగా నా ఆహారం." ఆ గొప్ప కోతి ఒక్క ముష్టితో ఆమెను కొట్టాడు, ఆమె రక్తం వాంతి చేసుకుంటూ నేలపై పడిపోయింది. తరువాత లంకిని తేరుకుని లేచింది, చేతులు జోడించి, భయంతో వణుకుతూ, తన విన్నపాన్ని చేసింది. "బ్రహ్మ రావణునికి వరం ఇచ్చినప్పుడు, అతను వెళ్ళేటప్పుడు సృష్టికర్త నాకు ఈ గుర్తును చెప్పాడు:" "నువ్వు కోతి దెబ్బతో కుప్పకూలినప్పుడు, అప్పుడు రాక్షసులు నాశనమవుతున్నారని తెలుసుకో." "కుమారా, నా పుణ్యం చాలా ఎక్కువగా ఉండాలి, నా కళ్ళతో రాముని దూతను చూశాను."
దోహా 4
तात स्वर्ग अपबर्ग सुख धरिअ तुला एक अंग।तूल न ताहि सकल मिलि जो सुख लव सतसंग।।4।।
tāta svarga apabarga sukha dharia tulā eka aṁga |tūla na tāhi sakala mili jo sukha lava satasaṁga ||4||
బిడ్డా, స్వర్గం యొక్క సుఖాలు మరియు అపవర్గ సుఖం కలిపి తరాజు యొక్క ఒక చిప్పన ఉంచినా, అన్నీ కలిసి సత్సంగం యొక్క ఒక క్షణం సాంగత్యం వల్ల కలిగే సుఖానికి సమానంగా తూగవు.
చౌపాయి 5.1-4
प्रबिसि नगर कीजे सब काजा।हृदयँ राखि कौसलपुर राजा।।
गरल सुधा रिपु करहिं मिताई।गोपद सिंधु अनल सितलाई।।
गरुड़ सुमेरु रेनू सम ताही।राम कृपा करि चितवा जाही।।
अति लघु रूप धरेउ हनुमाना।पैठा नगर सुमिरि भगवाना।।
मंदिर मंदिर प्रति करि सोधा।देखे जहँ तहँ अगनित जोधा।।
गयउ दसानन मंदिर माहीं।अति बिचित्र कहि जात सो नाहीं।।
सयन किए देखा कपि तेही।मंदिर महुँ न दीखि बैदेही।।
भवन एक पुनि दीख सुहावा।हरि मंदिर तहँ भिन्न बनावा।।
prabisi nagara kīje saba kājā |hṛdayã rākhi kausalapura rājā ||
garala sudhā ripu karahiṁ mitāī |gopada siṁdhu anala sitalāī ||
garuṛa sumeru renū sama tāhī |rāma kṛpā kari citavā jāhī ||
ati laghu rūpa dhareu hanumānā |paiṭhā nagara sumiri bhagavānā ||
maṁdira maṁdira prati kari sodhā |dekhe jahã tahã aganita jodhā ||
gayau dasānana maṁdira māhīṁ |ati bicitra kahi jāta so nāhīṁ ||
sayana kie dekhā kapi tehī |maṁdira mahũ na dīkhi baidehī ||
bhavana eka puni dīkha suhāvā |hari maṁdira tahã bhinna banāvā ||
నగరంలో ప్రవేశించి అన్ని కార్యాలను సాధించు, హృదయంలో కోసలపురి రాజును ఉంచుకో. విషం అమృతమవుతుంది, శత్రువులు మిత్రులవుతారు, సముద్రం ఆవు గిట్టంత లోతుగా ఉంటుంది, అగ్ని చల్లబడుతుంది. రాముడు కృపచూపించిన వానికి గరుడ, సుమేరు పర్వతాలు ఒక ధూళి రేణువు సమానం. అతి చిన్న రూపాన్ని ధరించి, భగవంతుని స్మరించి హనుమంతుడు నగరంలో ప్రవేశించాడు. మందిరం మందిరం ప్రతి ఒక్కటి వెతికాడు, అక్కడక్కడ అనంతమైన యోధులను చూశాడు. దశాననుని మందిరంలోకి వెళ్ళాడు, అది చాలా విచిత్రంగా ఉంది, చెప్పి అర్థం చేసుకోలేను. ఆ కపి అతను నిద్రపోతున్నట్లు చూశాడు, మందిరంలో వైదేహిని కనిపించలేదు. మళ్ళీ ఒక అందమైన భవనాన్ని చూశాడు, అక్కడ హరికి ప్రత్యేకంగా ఒక మందిరం నిర్మించబడింది.
దోహా 5
रामायुध अंकित गृह सोभा बरनि न जाइ।नव तुलसिका बृंद तहँ देखि हरषि कपिराइ।।5।।
rāmāyudha aṁkita gṛha sobhā barani na jāi |nava tulasikā bṛṁda tahã dekhi haraṣi kapirāi ||5||
రాముని ఆయుధాలు గుర్తించబడిన ఆ ఇంటి సౌందర్యాన్ని వర్ణించలేము. అక్కడ కొత్త తులసి మొక్కల గుంపును చూచి, వానర రాజు ఆనందంతో నిండిపోయాడు.
చౌపాయి 6.1-4
लंका निसिचर निकर निवासा।इहाँ कहाँ सज्जन कर बासा।।
मन महुँ तरक करै कपि लागा।तेहीं समय बिभीषनु जागा।।
राम राम तेहिं सुमिरन कीन्हा।हृदयँ हरष कपि सज्जन चीन्हा।।
एहि सन हठि करिहउँ पहिचानी।साधु ते होइ न कारज हानी।।
बिप्र रुप धरि बचन सुनाए।सुनत बिभीषण उठि तहँ आए।।
करि प्रनाम पूँछी कुसलाई।बिप्र कहहु निज कथा बुझाई।।
की तुम्ह हरि दासन्ह महँ कोई।मोरें हृदय प्रीति अति होई।।
की तुम्ह रामु दीन अनुरागी।आयहु मोहि करन बड़भागी।।
laṁkā nisicara nikara nivāsā |ihā̃ kahā̃ sajjana kara bāsā ||
mana mahũ taraka karai kapi lāgā |tehīṁ samaya bibhīṣanu jāgā ||
rāma rāma tehiṁ sumirana kīnhā |hṛdayã haraṣa kapi sajjana cīnhā ||
ehi sana haṭhi karihaũ pahicānī |sādhu te hoi na kāraja hānī ||
bipra rupa dhari bacana sunāe |sunata bibhīṣaṇa uṭhi tahã āe ||
kari pranāma pū̃chī kusalāī |bipra kahahu nija kathā bujhāī ||
kī tumha hari dāsanha mahã koī |moreṁ hṛdaya prīti ati hoī ||
kī tumha rāmu dīna anurāgī |āyahu mohi karana baṛabhāgī ||
లంక అనేది రాక్షసుల గుంపు నివాస స్థలం; ఇక్కడ ఒక మంచివాడు ఎలా నివసించగలడు? మనసులో ఇలా ఆలోచించసాగిన కోతి, అదే సమయంలో విభీషణుడు మేల్కొన్నాడు. రామ రామ అని స్మరించాడు, హృదయం ఆనందించిన కోతి అతనిని మంచివాడిగా గుర్తించాడు. "నేను వీడిని పట్టుదలతో నాకు పరిచయం చేసుకుంటాను; సాధువు వలన ఏ పనియు నష్టం కాదు." బ్రాహ్మణ రూపం ధరించి మాటలు చెప్పాడు, విన్న విభీషణుడు లేచి అక్కడకు వచ్చాడు. నమస్కరించి అతని క్షేమాన్ని విచారించాడు: "బ్రాహ్మణుడా, నీ కథను చెప్పి నాకు తెలియపరచు." "నీవు హరి దాసులలో ఒకడివా? నా హృదయం నీయెడల గొప్ప ప్రేమను పొందుతోంది." "లేక నీవే రాముడివా, దీనుల స్నేహితుడు, బాగ్యహీనులను ప్రేమించేవాడు, నన్ను ధన్యుని చేయడానికి వచ్చావా?"
దోహా 6
तब हनुमंत कही सब राम कथा निज नाम।सुनत जुगल तन पुलक मन मगन सुमिरि गुन ग्राम।।6।।
taba hanumaṁta kahī saba rāma kathā nija nāma |sunata jugala tana pulaka mana magana sumiri guna grāma ||6||
అప్పుడు హనుమంతుడు అతనికి రాముని సమగ్ర కథను, తన పేరును చెప్పాడు. విన్నప్పుడు ఇద్దరి దేహాలు ఆనందంతో ఉలిక్కిపోయాయి, వారి మనస్సులు భగవంతుని గుణసముదాయాన్ని స్మరించి పరవశించాయి.
చౌపాయి 7.1-4
सुनहु पवनसुत रहनि हमारी।जिमि दसनन्हि महुँ जीभ बिचारी।।
तात कबहुँ मोहि जानि अनाथा।करिहहिं कृपा भानुकुल नाथा।।
तामस तनु कछु साधन नाहीं।प्रीति न पद सरोज मन माहीं।।
अब मोहि भा भरोस हनुमंता।बिनु हरिकृपा मिलहिं नहिं संता।।
जौ रघुबीर अनुग्रह कीन्हा।तौ तुम्ह मोहि दरसु हठि दीन्हा।।
सुनहु बिभीषन प्रभु कै रीती।करहिं सदा सेवक पर प्रीती।।
कहहु कवन मैं परम कुलीना।कपि चंचल सबहीं बिधि हीना।।
प्रात लेइ जो नाम हमारा।तेहि दिन ताहि न मिलै अहारा।।
sunahu pavanasuta rahani hamārī |jimi dasananhi mahũ jībha bicārī ||
tāta kabahũ mohi jāni anāthā |karihahiṁ kṛpā bhānukula nāthā ||
tāmasa tanu kachu sādhana nāhīṁ |prīti na pada saroja mana māhīṁ ||
aba mohi bhā bharosa hanumaṁtā |binu harikṛpā milahiṁ nahiṁ saṁtā ||
jau raghubīra anugraha kīnhā |tau tumha mohi darasu haṭhi dīnhā ||
sunahu bibhīṣana prabhu kai rītī |karahiṁ sadā sevaka para prītī ||
kahahu kavana maiṁ parama kulīnā |kapi caṁcala sabahīṁ bidhi hīnā ||
prāta lei jo nāma hamārā |tehi dina tāhi na milai ahārā ||
వినుము, వాయుసుతా: ఇక్కడ నా స్థితి పళ్ల మధ్య నాలుక ఉన్నట్లు ఉంది. తండ్రీ, సూర్య వంశానికి అధిపతి నన్ను ఎప్పుడైనా అనాథగా తలచి కృప చూపుతారా? నా శరీరం తామసమైనది, ఏ సాధన లేదు, నా మనసులో ఆ పద్మ పాదాల యందు ప్రేమ లేదు. ఇప్పుడు, ఆంజనేయా, నాకు నమ్మకం కలిగింది; హరి కృప లేకుండా సాధువులు దొరకరు. రఘువీరుడు అనుగ్రహించినందున, నువ్వు వచ్చి నాకు దర్శనం ఇచ్చావు. వినుము, విభీషణా, ప్రభువు యొక్క రీతిని: ఆయన ఎల్లప్పుడూ సేవకుల మీద ప్రేమ చూపుతారు. చెప్పుము, నాకు ఏ ఉన్నత కులం ఉంది? నేను ఒక చంచల కోతి, ప్రతి విధంగా లోటుపాటులు గలవాడను. ఎవరు ఉదయం నా పేరును తీసుకుంటారో, ఆ రోజు వారికి ఆహారం దొరకదు.
దోహా 7
अस मैं अधम सखा सुनु मोहू पर रघुबीर।कीन्ही कृपा सुमिरि गुन भरे बिलोचन नीर।।7।।
asa maiṁ adhama sakhā sunu mohū para raghubīra |kīnhī kṛpā sumiri guna bhare bilocana nīra ||7||
అలాంటి అధముడనైన నేను, స్నేహితా; విను, నాపై రఘువీరుడు కృప చూపించాడు. తన గుణాలను స్మరించి, కళ్లు కన్నీరతో నిండిపోయాయి.
చౌపాయి 8.1-4
जानतहूँ अस स्वामि बिसारी।फिरहिं ते काहे न होहिं दुखारी।।
एहि बिधि कहत राम गुन ग्रामा।पावा अनिर्बाच्य बिश्रामा।।
पुनि सब कथा बिभीषन कही।जेहि बिधि जनकसुता तहँ रही।।
तब हनुमंत कहा सुनु भ्राता।देखी चहउँ जानकी माता।।
जुगुति बिभीषन सकल सुनाई।चलेउ पवनसुत बिदा कराई।।
करि सोइ रूप गयउ पुनि तहवाँ।बन असोक सीता रह जहवाँ।।
देखि मनहि महुँ कीन्ह प्रनामा।बैठेहिं बीति जात निसि जामा।।
कृस तन सीस जटा एक बेनी।जपति हृदयँ रघुपति गुन श्रेनी।।
jānatahū̃ asa svāmi bisārī |phirahiṁ te kāhe na hohiṁ dukhārī ||
ehi bidhi kahata rāma guna grāmā |pāvā anirbācya biśrāmā ||
puni saba kathā bibhīṣana kahī |jehi bidhi janakasutā tahã rahī ||
taba hanumaṁta kahā sunu bhrātā |dekhī cahaũ jānakī mātā ||
juguti bibhīṣana sakala sunāī |caleu pavanasuta bidā karāī ||
kari soi rūpa gayau puni tahavā̃ |bana asoka sītā raha jahavā̃ ||
dekhi manahi mahũ kīnha pranāmā |baiṭhehiṁ bīti jāta nisi jāmā ||
kṛsa tana sīsa jaṭā eka benī |japati hṛdayã raghupati guna śrenī ||
ఇట్లు తెలిసినా అట్టి స్వామిని మరచి తిరుగువారు, దుఃఖించక ఉండటానికి కారణమేమిటి? ఇట్లు రాముని గుణముల సమూహమును వివరిస్తూ, వాక్కుచేత వర్ణించలేని ఓక శాంతిని పొందాడు. తరువాత విభీషణుడు అన్ని కథలను చెప్పెను, జనకుని కుమార్తె అక్కడ ఎట్లు ఉన్నదో. అప్పుడు హనుమంతుడు అన్నాడు, విను సోదరుడా, జానకీ మాతను చూడాలని కోరుకుంటున్నాను. విభీషణుడు అన్ని ఉపాయములను అతనికి వివరించెను, వాయుపుత్రుడు వీడ్కొని బయలుదేరెను. పూర్వపు రూపమును ధరించి అక్కడికి వెళ్ళెను, సీత అశోక వనములో ఉన్న చోటుకు. ఆమెను చూచి మనస్సులో నమస్కరించెను, ఆమె కూర్చున్నది, రాత్రి జాములు గడుచుచున్నవి. సన్నని శరీరము, తలపై ఒక్క జడగా వేసిన జుట్టు, హృదయములో రఘుపతి గుణముల పరంపరను జపిస్తూ ఉన్నది.
దోహా 8
निज पद नयन दिएँ मन राम पद कमल लीन।परम दुखी भा पवनसुत देखि जानकी दीन।।8।।
nija pada nayana diẽ mana rāma pada kamala līna |parama dukhī bhā pavanasuta dekhi jānakī dīna ||8||
ఆమె కళ్లు తన పాదాలపై నిలిచాయి, మనసు రాముని పద్మ పాదాలలో లీనమైంది. జానకిని ఇలా దీనస్థితిలో చూచి, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు అత్యంత దుఃఖానికి గురయ్యాడు.
చౌపాయి 9.1-5
तरु पल्लव महुँ रहा लुकाई।करइ बिचार करौं का भाई।।
तेहि अवसर रावनु तहँ आवा।संग नारि बहु किएँ बनावा।।
बहु बिधि खल सीतहि समुझावा।साम दान भय भेद देखावा।।
कह रावनु सुनु सुमुखि सयानी।मंदोदरी आदि सब रानी।।
तव अनुचरीं करउँ पन मोरा।एक बार बिलोकु मम ओरा।।
तृन धरि ओट कहति बैदेही।सुमिरि अवधपति परम सनेही।।
सुनु दसमुख खद्योत प्रकासा।कबहुँ कि नलिनी करइ बिकासा।।
अस मन समुझु कहति जानकी।खल सुधि नहिं रघुबीर बान की।।
सठ सूने हरि आनेहि मोहि।अधम निलज्ज लाज नहिं तोही।।
taru pallava mahũ rahā lukāī |karai bicāra karauṁ kā bhāī ||
tehi avasara rāvanu tahã āvā |saṁga nāri bahu kiẽ banāvā ||
bahu bidhi khala sītahi samujhāvā |sāma dāna bhaya bheda dekhāvā ||
kaha rāvanu sunu sumukhi sayānī |maṁdodarī ādi saba rānī ||
tava anucarīṁ karaũ pana morā |eka bāra biloku mama orā ||
tṛna dhari oṭa kahati baidehī |sumiri avadhapati parama sanehī ||
sunu dasamukha khadyota prakāsā |kabahũ ki nalinī karai bikāsā ||
asa mana samujhu kahati jānakī |khala sudhi nahiṁ raghubīra bāna kī ||
saṭha sūne hari ānehi mohi |adhama nilajja lāja nahiṁ tohī ||
చెట్టు ఆకులలో దాగి ఉన్నాడు, "సోదరుడా, నేను ఏమి చేయాలి?" అని ఆలోచించాడు. ఆ సమయంలో రావణుడు అక్కడకు వచ్చాడు, అనేక అలంకరించబడిన స్త్రీలతో కూడా. దుష్టుడు సీతను అనేక విధాలుగా ఒప్పించాడు, శామ, దాన, భయ, భేదాలు చూపాడు. రావణుడు చెప్పాడు, "విను, అందముఖి తెలివైనదానా: మండోదరి మొదలైన అన్ని రాణులను, నీ దాసీలుగా చేస్తానని మాట ఇస్తున్నాను, ఒక్కసారి నన్ను చూడు." వైదేహి, గడ్డిపోచను అడ్డంగా పెట్టి, అయోధ్యా పతియైన తన పరమప్రియుడిని స్మరించి, మాట్లాడింది. "విను దశముఖా, మిణుపుపురుగు వెలుగుతో తామర ఎప్పుడైనా వికసిస్తుందా? దీనిని మనస్సులో అర్థం చేసుకో" అని జానకి చెప్పింది. "దుష్టుడా, రఘువీరుని బాణాల గురించి నీకు తెలియదా? మూర్ఖుడా, నన్ను ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు తీసుకు వచ్చావు. నీచుడా, నిర్లజ్జుడా, నీకు సిగ్గు లేదా?"
దోహా 9
आपुहि सुनि खद्योत सम रामहि भानु समान।परुष बचन सुनि काढ़ि असि बोला अति खिसिआन।।9।।
āpuhi suni khadyota sama rāmahi bhānu samāna |paruṣa bacana suni kāṛhi asi bolā ati khisiāna ||9||
తనను మిణుకుపురుగుకు, రాముడిని సూర్యుడికి సమానంగా చెప్పి విని, కఠినమైన మాటలు విని, ఖడ్గాన్ని ఉలికి మిక్కుట్టైన కోపంతో మాట్లాడాడు.
చౌపాయి 10.1-5
सीता तैं मम कृत अपमाना।कटिहउँ तव सिर कठिन कृपाना।।
नाहिं त सपदि मानु मम बानी।सुमुखि होति न त जीवन हानी।।
स्याम सरोज दाम सम सुंदर।प्रभु भुज करि कर सम दसकंधर।।
सो भुज कंठ कि तव असि घोरा।सुनु सठ अस प्रवान पन मोरा।।
चंद्रहास हरु मम परितापं।रघुपति बिरह अनल संजातं।।
सीतल निसित बहसि बर धारा।कह सीता हरु मम दुख भारा।।
सुनत बचन पुनि मारन धावा।मयतनयाँ कहि नीति बुझावा।।
कहेसि सकल निसिचरिन्ह बोलाई।सीतहि बहु बिधि त्रासहु जाई।।
मास दिवस महुँ कहा न माना।तौ मैं मारबि काढ़ि कृपाना।।
sītā taiṁ mama kṛta apamānā |kaṭihaũ tava sira kaṭhina kṛpānā ||
nāhiṁ ta sapadi mānu mama bānī |sumukhi hoti na ta jīvana hānī ||
syāma saroja dāma sama suṁdara |prabhu bhuja kari kara sama dasakaṁdhara ||
so bhuja kaṁṭha ki tava asi ghorā |sunu saṭha asa pravāna pana morā ||
caṁdrahāsa haru mama paritāpaṁ |raghupati biraha anala saṁjātaṁ ||
sītala nisita bahasi bara dhārā |kaha sītā haru mama dukha bhārā ||
sunata bacana puni mārana dhāvā |mayatanayā̃ kahi nīti bujhāvā ||
kahesi sakala nisicarinha bolāī |sītahi bahu bidhi trāsahu jāī ||
māsa divasa mahũ kahā na mānā |tau maiṁ mārabi kāṛhi kṛpānā ||
సీతా, నీవు నన్ను అవమానించావు. నా కూర్మెడ ఖడ్గంతో నీ తలను నరికివేతును. లేకపోతే, సుందర ముఖీ, తక్షణమే నా మాటలను అంగీకరించు; అంగీకరించకపోతే ప్రాణాలను కోల్పోతావు. దశకంఠా, నా ప్రభువు భుజాలు నీలి తామర పుష్ప మాల వంటి సుందరమైనవి, ఏనుగు తొండాల వంటి బలమైనవి అని సీత చెప్పింది. ఆ భుజాలు నా కంఠాన్ని ఆవరిస్తాయి, లేదా నీ భయంకరమైన ఖడ్గం ఆవరిస్తుంది. విను దుర్మార్గుడా, ఇదే నా దృఢమైన ప్రతిజ్ఞ. రావణుని ఖడ్గమైన చంద్రహాసా, రఘుపతిని విడిచి రగిలిన అగ్ని వంటి నా వేదనను తొలగించు. చల్లని, పదునైన ఉత్తమ అంచును ధరించినవాడా, నా భారీ దుఃఖాన్ని తొలగించు అని సీత అంది. ఆ మాటలు విని మళ్ళీ ఆమెను చంపడానికి పరుగెత్తాడు. మాయ కూతురు అతనికి నీతి బోధించింది. అతను అన్ని రాక్షస స్త్రీలను పిలిచి, పలు విధాలుగా సీతను భయపెట్టండి అన్నాడు. ఒక నెలలోపల నా మాట అంగీకరించకపోతే, ఖడ్గం బయటికి లాగి నిన్ను చంపుతాను.
దోహా 10
भवन गयउ दसकंधर इहाँ पिसाचिनि बृंद।सीतहि त्रास देखावहि धरहिं रूप बहु मंद।।10।।
bhavana gayau dasakandhara ihā̃ pisācini bṛnda.sītahi trāsa dekhāvahi dharahĩ rūpa bahu manda..10..
దశకంధరుడైన రావణుడు తన భవనానికి తిరిగి వెళ్ళగా, ఇక్కడ పిశాచినుల సమూహం, దుష్టులై, అనేక రూపాలు ధరించి సీతకు భయపెట్టింది.
Frequently Asked Questions
परंपरा में सुंदरकाण्ड-पाठ को ‘विघ्न-नाश, भय-शमन, बुद्धि-बल-वृद्धि और राम-काज-सिद्धि’ का साधन माना गया है। विशेषतः सुरसा/सिंहिका/लंकिनी-प्रसंग ‘अंतराय-जय’ के प्रतीक रूप में फलदायी कहे जाते हैं, और अशोक-वाटिका का स्मरण ‘दीनता से कृपा’ का आश्वासन देता है।
लोक-परंपरा में सुंदरकाण्ड के साथ ‘राम’ नाम-जप/‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का समपुट प्रचलित है; कई पाठ-परंपराओं में ‘हनुमान चालीसा’ या ‘बजरंग बाण’ को भी पाठ-समाप्ति पर जोड़ा जाता है (स्थानीय रीति के अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 1 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
