यह सोपान ‘धर्म-विजय’ का द्वार है: साधक के भीतर ‘अहं-लंका’ (अभिमान, भय, काम-क्रोध) पर सेतु-बंध के द्वारा विवेक-मार्ग बनता है। यहाँ भक्ति केवल भाव नहीं रहती—वह संगठन, अनुशासन, और ‘नाम-सेतु’ बनकर जीव को भवसागर से पार उतारती है।
లంకాకాండ రస-కేంద్రం వీరమూ అద్భుతమూ అయినప్పటికీ, దాని అధిష్ఠానం కరుణా-శాంతులలో నిలుస్తుంది. ఈ ఖండంలో తులసీ ‘రణం’ను కేవలం బాహ్య యుద్ధంగా ఉండనివ్వరు—ఇది సాధక-చిత్తంలో లేచే తమోగుణ, రజోగుణ, అహంకారాల సంగ్రామం. సేతు-బంధం (నీల-నల) శాస్త్రీయ దృష్టిలో లీలా అయినా, సోపాన-తర్కంలో అది ‘నామ’ మరియు ‘కృప’ల వంతెన: జాంబవంతుని ఉపదేశం, హనుమంతుని వాక్యం, రాముని ఆజ్ఞ—ఈ మూడూ కలిసి సాధన యొక్క త్రివేణిగా మారుతాయి. రామేశ్వర-స్థాపనతో శివ-విష్ణు-ఐక్య సిద్ధాంతం ప్రకాశిస్తుంది: రాముడు శివారాధన చేస్తాడు, శివుడు రామభక్తిని పరమంగా భావిస్తాడు; దీనితో నిర్గుణ-సగుణాల మధ్య సేతువూ ఏర్పడుతుంది. రావణ-మందోదరి సంభాషణలో నీతిశాస్త్ర ప్రవేశం కనిపిస్తుంది: అహంకార అంధత్వం, వివేక నిరాకరణ—పతనానికి కారణమవుతాయి. ఈ విధంగా లంకాకాండ మనస్-యాత్రలో ‘నిర్ణయం’ మరియు ‘ప్రవేశం’ అనే దశ—సేతువు దాటి సాధకుడు ఇప్పుడు నిర్ణాయక సమరానికి (ఆత్మ-శుద్ధికి) సమీపిస్తాడు.
No verses available for this prakarana yet.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.