Sarga 99
Mahāpārśva-vadhaḥ — The Slaying of Mahāpārśva (Angada’s Counterstrike)
युद्धकाण्ड
సుగ్రీవుని చేత మహోదరుడు హతుడైనదాన్ని చూచి మహాపార్శ్వుని కోపం మరింత పెరిగింది. అతడు ఘోరమైన శరవర్షంతో అంగదుని వానరసేనను కలవరపెట్టి—కొందరిని చీల్చి, కొందరిని గాయపరచి—ముందుబాటును క్షణకాలం నిరుత్సాహపరిచాడు. ఆ మనోభంగాన్ని గమనించిన అంగదుడు ముందుకు దూసుకెళ్లి ఇనుప పరీఘాన్ని విసిరి మహాపార్శ్వుణ్ని రథం నుండి పడగొట్టాడు; అదే సమయంలో జాంబవంతుడు మహాశిలను విసిరి రాక్షసుల రథపంక్తిని ధ్వంసం చేసి, అశ్వాలను కొట్టి రథాన్ని విరిచివేశాడు. స్పృహ తిరిగిన మహాపార్శ్వుడు మళ్లీ దాడి పునరుద్ధరించాడు—అంగదుణ్ని బాణాలతో గుచ్చి, జాంబవంతుని గవాక్షుణ్ని కూడా తీవ్రంగా గాయపరచాడు. అప్పుడు అంగదుడు భయంకరమైన పరీఘాన్ని పట్టి తిప్పి మహాపార్శ్వుణ్ని కొట్టి, దగ్గరకు వెళ్లి అరచేతి దెబ్బతోనూ తాకాడు. మహాపార్శ్వుడు ప్రతిగా యుద్ధకుఠారాన్ని విసిరినా అంగదుడు దాన్ని తప్పించుకున్నాడు. చివరికి అంగదుడు వక్షస్థల–హృదయప్రాంతాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకొని నిర్ణాయక ముష్టిఘాతాన్ని చేశాడు; మహాపార్శ్వుని హృదయం చీలి అతడు మృతుడై పడిపోయాడు. వానరులు విజయనాదం చేశారు, లంకా ప్రాసాదాలు కంపించాయి; ఆ కలకలం విని రావణుడు మళ్లీ యుద్ధంపై దృష్టి పెట్టాడు—యుద్ధంలో వ్యూహాత్మకమూ మానసికమూ ఉద్ధృతి పెరిగింది.
Shlokas
Verse 1
महोदरेतुनिहतेमहापार्श्वोमहाबलः ।सुग्रीवेणसमीक्ष्याथक्रोधात्सम्ररक्तलोचनः ।।।।अङ्गदस्यचमूंभीमांक्षोभयामाससायकैः ।
మహోదరుడు హతుడైనప్పుడు, అది సుగ్రీవుని చేత జరిగిందని చూచి మహాబలుడు మహాపార్శ్వుడు క్రోధంతో రక్తనేత్రుడయ్యాడు. అనంతరం అతడు శరములతో అంగదుని భయంకర సేనను కలవరపెట్టెను।
Verse 2
सवानराणांमुख्यानामुत्तमाङ्गानिसर्वशः ।।।।पातयामानकायेभ्यःफलंवृन्तादिवानिलः ।
ఆ మహాపార్శ్వుడు వానరముఖ్యుల శిరస్సులను అన్ని వైపులా వారి దేహముల నుండి పడగొట్టెను; గాలి కాడల నుండి ఫలములను రాల్చినట్లు।
Verse 3
केषांचिदिषुभिर्बाहुन् स्कन्धांश्छिच्छेदराक्षसः च ।।।।वानराणांसुङ्कृद्ध: पार्श्वंकेषांव्यदारयत् ।
అత్యంత కోపంతో ఉన్న ఆ రాక్షసుడు బాణాలతో కొందరు వానరుల భుజాలు, భుజసంధులను కోసివేసి, మరికొందరి ప్రక్కలను చీల్చివేశాడు।
Verse 4
तेऽर्दिताबाणवर्षेणमहापार्श्वेनवानराः ।।।।विषादविमुखाःसर्वेबभूवुर्गतचेतसः ।
మహాపార్శ్వుని బాణవర్షానికి నలిగిపోయిన ఆ వానరులు అందరూ నిరుత్సాహానికి లోనై, మనస్సు చెదిరి, బుద్ధి మసకబారిపోయారు।
Verse 5
निरीक्ष्यबलमुद्विग्नमङ्गदोराक्षसार्दितम् ।।।।वेगंचक्रेमहावेगमहाबाहुस्समुद्रइवपर्वणि ।
రాక్షస దాడితో కలవరపడిన సేనను చూసి మహాబాహువు, మహావేగుడు అంగదుడు ఉగ్రవేగంతో ముందుకు దూకాడు—పౌర్ణమి నాడు సముద్రం ఉప్పొంగినట్లు।
Verse 6
आयसंपरिघंगृह्यसूर्यरमशिसमप्रभम् ।।।।समरेवानरश्रेष्ठोमहापार्श्वेन्यपातयत् ।
సూర్యకిరణసమప్రభమైన ఇనుప పరీఘాన్ని పట్టుకొని, వానరశ్రేష్ఠుడు సమరంలో దానిని మహాపార్శ్వునిపై విసిరెను।
Verse 7
स तुतेनप्रहारेणमहापार्श्वोविचेतनः ।।।।ससूतस्स्यन्दनात्तस्माद्विसंज्ञश्चापतद्भुवि ।
ఆ దెబ్బకు మహాపార్శ్వుడు చైతన్యహీనుడై, సారథితో కూడ ఆ రథం నుండి సంజ్ఞలేక భూమిపై పడిపోయెను।
Verse 8
स ऋक्षराजस्तेजस्वीनीलाञ्जनचयोपमः ।।।।निष्पत्यसुमहावीर्यस्स्वाद्व्यूहन्मेघसन्निभात् ।प्रगृह्यगिरिशृङ्गाभांक्रुद्धस्सविपुलांशिलाम् ।।।।अश्वाञ्जघानतरसाबभञ्जतम् स्यन्दनं च तम् ।
అప్పుడు నీలాంజనరాశివలె శ్యామవర్ణుడైన తేజస్వి ఋక్షరాజు జాంబవాన్, మేఘసన్నిభమైన తన వ్యూహం నుండి మహావీర్యంతో దూకి బయలుదేరెను।
Verse 9
स ऋक्षराजस्तेजस्वीनीलाञ्जनचयोपमः ।।6.99.8।।निष्पत्यसुमहावीर्यस्स्वाद्व्यूहन्मेघसन्निभात् ।प्रगृह्यगिरिशृङ्गाभांक्रुद्धस्सविपुलांशिलाम् ।।6.99.9।।अश्वाञ्जघानतरसाबभञ्जतम् स्यन्दनं च तम् ।
క్రోధంతో ఉగ్రుడై అతడు పర్వతశిఖరంలాంటి విస్తారమైన శిలను పట్టుకొని, మహా వేగంతో అశ్వాలను కొట్టి పడగొట్టి, ఆ రథాన్నికూడా పగులగొట్టెను।
Verse 10
मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञस्तुमहापार्श्वोमहाबलः ।।।।अङ्गदंबहुभिर्बाणैर्भूयस्तंप्रत्यविध्यत ।
కొద్దిసేపటికి స్ఫూర్తి పొందిన మహాబలుడు మహాపార్శ్వుడు మళ్లీ అనేక బాణములతో అంగదుని బలంగా గాయపరచెను।
Verse 11
जाम्बवन्तंत्रिभिर्बाणैराजघानस्तनान्तरे ।।।।ऋक्षराजंगवाक्षं च जघानबहुभिश्शरैः ।
అతడు జాంబవంతుని వక్షస్థలమున మూడు బాణములతో కొట్టెను; అలాగే ఋక్షరాజుని మరియు గవాక్షుని కూడా అనేక శరములతో గాయపరచెను।
Verse 12
जाम्बवन्तंगवाक्षं च स दृष्टवाशरपीडितौ ।।।।जग्राहपरिघंघोरमङ्गदःक्रोधमूर्छितः ।
జాంబవంతుని మరియు గవాక్షుని శరపీడితులుగా చూచి, క్రోధావేశంతో మూర్ఛితుడైన అంగదుడు భయంకరమైన పరిఘమును (ఇనుప గదాదండము) పట్టుకొనెను।
Verse 13
तस्याङ्गदःप्रकुपितोराक्षसस्यतमायसम् ।।।।दूरस्थितस्यपरिघंरविरश्मिसमप्रभम् ।द्वावाभ्यांभुजाभ्यांसङ्गृह्यभ्रामयित्वा च वेगवान् ।।।।महापार्श्वस्यचिक्षेपवधार्थंवालिनस्सुतः ।
ఆ రాక్షసునిపై కోపోద్రిక్తుడైన వాలి పుత్రుడు అంగదుడు దూరంగా నిలిచి, సూర్యకిరణాలవలె ప్రకాశించే ఇనుప పరిఘాన్ని రెండు భుజాలతో బలంగా పట్టుకొని వేగంగా తిప్పి, మహాపార్శ్వుని వధించుటకై అతనిపై విసిరెను।
Verse 14
तस्याङ्गदःप्रकुपितोराक्षसस्यतमायसम् ।।6.99.13।।दूरस्थितस्यपरिघंरविरश्मिसमप्रभम् ।द्वावाभ्यांभुजाभ्यांसङ्गृह्यभ्रामयित्वा च वेगवान् ।।6.99.14।।महापार्श्वस्यचिक्षेपवधार्थंवालिनस्सुतः ।
ఆ రాక్షసునిపై కోపోద్రిక్తుడైన వాలి పుత్రుడు అంగదుడు దూరంగా నిలిచి, సూర్యకిరణాలవలె ప్రకాశించే ఇనుప పరిఘాన్ని రెండు భుజాలతో బలంగా పట్టుకొని వేగంగా తిప్పి, మహాపార్శ్వుని వధించుటకై అతనిపై విసిరెను।
Verse 15
स तुक्षिप्तोबलवतापरिघन्तस्यरक्षसः ।।।।धनुश्चसशरंहस्ताछचिरस्त्रांचाप्यपातयत् ।
బలంగా విసిరిన ఆ పరిఘము ఆ రాక్షసుని చేతిలోనుండి బాణాలతో కూడిన ధనుస్సును పడగొట్టెను; అతని శిరస్త్రాణములనూ కింద పడవేసెను।
Verse 16
तंसमासाद्यवेगेनवालिपुत्रःप्रतापवान् ।।।।तलेनाभ्यहनत्क्रुद्धः कर्णमूले सकुण्डले ।
వేగంగా సమీపించి ప్రతాపవంతుడైన వాలి పుత్రుడు కోపంతో, కుండలములు వేలాడే చెవి మూలమున తన తలంతో బలంగా కొట్టెను।
Verse 17
स तुक्रुद्धोमहावेगोमहापार्श्वोमहाद्युति ।।।।करेणैकेनजग्राहसुमहान्तंपरश्वथम् ।
అప్పుడు క్రోధంతో మహావేగుడూ మహాద్యుతిమంతుడైన మహాపార్శ్వుడు ఒక చేతితో అతి విశాలమైన పరశువును (యుద్ధకుఱ్ఱాడిని) పట్టుకొనెను।
Verse 18
तंम्तैलधौतंविमलंशैलसारमयंदृढम् ।।।।राक्षसःपरमक्रुद्धोवालिपुत्रेन्यपातयत् ।
తైలధౌతమై నిర్మలంగా, శైలసారమువలె కఠినమై దృఢంగా ఉన్న ఆ పరశువును ఆ రాక్షసుడు పరమక్రోధంతో వాలి పుత్రునిపైకి విసిరెను।
Verse 19
तेनवामांसफलकेभृशंप्रत्यवपादितम् ।।।।अङ्गदोमोक्ष्यामाससरोषस्सपरश्वधम् ।
ఎడమ భుజంపై బలంగా పరశువు దూసుకొచ్చినా, క్రోధాగ్నితో దగ్ధమై ఉన్న అంగదుడు ఆ దెబ్బను తప్పించుకున్నాడు।
Verse 20
सवीरोवज्रसङ्काशमङ्गदोमुष्टिमात्मनः ।।।।संवर्तयत्सुसङ्कृद्धःपितृतुल्यपराक्रमः ।
అప్పుడు తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గల వీరుడు అంగదుడు మహాక్రోధంతో వజ్రసమానంగా కఠినమైన తన ముష్టిని బిగించాడు।
Verse 21
राक्षसस्यस्तनाभ्याशेमर्मज्ञोहृदयंप्रति ।।।।इन्द्राशनिमस्पर्शं स मुष्टिंविन्यपातयत् ।
మర్మాలను తెలిసిన అతడు రాక్షసుని వక్షస్థలంలో, హృదయాన్ని లక్ష్యంగా, ఇంద్రవజ్రస్పర్శసమానమైన తన ముష్టిని బలంగా దించాడు।
Verse 22
तेनतस्यनिपातेनराक्षसस्यमहामृधे ।।।।पफालहृदयंचास्य स पपातहतोभुवि ।
ఆ దెబ్బ పడగానే మహాసమరంలో ఆ రాక్షసుని హృదయం పగిలి, అతడు హతుడై నేలపై పడిపోయాడు।
Verse 23
स्मिन्निपतितेभूमौतत्सैन्यंसम्प्रचुक्षुभे ।।।।अभवच्चमहान्क्रोधस्समरेरावणस्यतु ।
అతడు నేలపై పడగానే ఆ సైన్యం కలవరపడి అల్లకల్లోలమైంది; సమరంలో రావణుని మహాక్రోధం ఉప్పొంగింది।
Verse 24
वानराणांश्चहृष्टानांसिंहनादःसुपुष्कलः ।।।।स्पोटयन्निवशब्देनलङ्कांसाट्टालगोपुराम् ।महेन्द्रेणेवदेवानांनादस्समभवन्महान् ।।।।
హర్షించిన వానరుల మహాసింహనాదం ఉప్పొంగింది; ఆ ధ్వనితో అట్టాలికలు, గోపురాలతో కూడిన లంక కంపించినట్లైంది। దేవలోకంలోనూ మహేంద్రుడు (ఇంద్రుడు) సమీపంలో ఉన్నట్లు మహా జయధ్వని వినిపించింది।
Verse 25
वानराणांश्चहृष्टानांसिंहनादःसुपुष्कलः ।।6.99.24।।स्पोटयन्निवशब्देनलङ्कांसाट्टालगोपुराम् ।महेन्द्रेणेवदेवानांनादस्समभवन्महान् ।।6.99.25।।
ఆ దెబ్బ పడగానే మహాసమరంలో ఆ రాక్షసుని హృదయం పగిలి, అతడు హతుడై నేలపై పడిపోయాడు।
Verse 26
अथैन्द्रशत्रुस्त्रिदिवालयानांवनौकनांचैवम्हाप्रणादम् ।श्रुत्वासरोषंयुधिराक्षसेन्द्रः ।पुनश्चयुद्धाभिमुखोऽवतस्थे ।।।।
అప్పుడు ఇంద్రశత్రువైన రాక్షసేంద్రుడు, త్రిదివవాసులూ వనవాసి వానరులూ చేసిన మహానాదాన్ని విని కోపంతో రగిలి, మరల యుద్ధాభిముఖుడై నిలిచెను।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Aṅgada’s escalation from defensive response to decisive neutralization of a commander who is inflicting indiscriminate casualties on allied troops; the episode frames leadership as the duty to restore battlefield stability while protecting the broader force.
Though largely non-dialogic, the sarga teaches that courage is inseparable from discernment: Aṅgada observes collective distress, acts to restore morale, and applies targeted force (marmaprahāra) to end a destructive threat—illustrating duty-driven action rather than impulsive violence.
Laṅkā is highlighted as a resonant war-space: the vānaras’ victory-roar is described as vibrating its attics and gateways (sāṭṭāla-gopura), underscoring the city’s architectural presence and the psychological reach of battlefield sound.