Sarga 97
सप्तनवतितमः सर्गः (Yuddha Kāṇḍa 97): Sugrīva’s Onslaught and the Fall of Virūpākṣa
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో రావణుని ఉగ్ర బాణవర్షం వల్ల యుద్ధభూమిలో జరిగిన ఘోర క్షయాన్ని వర్ణిస్తుంది. దహించే బాణాలను తట్టుకోలేక వానరులు చెదరిపోయి, నేల ఛిన్నభిన్న శరీరాలతో నిండిపోయింది. అరణ్యచరులను బాగా నాశనం చేసిన రావణుడు యుద్ధధారను మళ్లిస్తూ రాఘవుడు (శ్రీరాముడు) వైపు ముందుకు సాగాడు. ఇది చూసిన సేనాధిపతి సుగ్రీవుడు చెదరిన వానరసేనను నిలబెట్టేందుకు సుషేణుని వ్యూహరక్షణకు నియమించి, తానే ఒక వృక్షాన్ని ఆయుధంగా పట్టుకొని ముందుకు దూసుకెళ్లాడు; ఇతర యూథపతులు కూడా శిలలు, వృక్షాలు మోసుకొని అనుసరించారు. సుగ్రీవుడు మేఘాల నుండి కురిసే గరళాల వానలా రాక్షససేనపై శిలావర్షం కురిపించి వారి వరుసలను చీల్చివేశాడు. అప్పుడు విరూపాక్షుడు అనే రాక్షసవీరుడు తన పేరును ప్రకటించి మదించిన ఏనుగుపై ఎక్కి, బాణాలతో సుగ్రీవుని మరియు వానర అగ్రభాగాన్ని దాడి చేసి రాక్షసుల మనోబలాన్ని పెంచాడు. వృక్షప్రహారం, శిలావిసర్జనం, ఖడ్గఛేదం, ముష్టి మరియు కరతలాఘాతాలతో ఇద్దరి మధ్య ఘోర ద్వంద్వం సాగింది. చివరికి సుగ్రీవుని వజ్రసమాన కరతలప్రహారంతో విరూపాక్షుడు కూలిపోయి, రక్తం జలపాతంలా ప్రవహించింది. వానరులు ఉల్లాసించగా రాక్షససేన స్థంభించి అస్తవ్యస్తమైంది.
Shlokas
Verse 1
तथातैःकृत्तगात्रैस्तुदशग्रीवेणमार्गणैः ।बभूववसुधातत्रप्रकीर्णाहरिभिस्तदा ।।।।
దశగ్రీవుని బాణములచే అవయవాలు ఛేదింపబడిన హరివీరులతో అక్కడి వసుధ అంతటా చెల్లాచెదురై నిండిపోయెను।
Verse 2
रावणस्याप्रसह्यंतंशरसम्पातमेकतः ।न शेकुस्सहितुंदीप्तंपतङ्गाज्वलनंयथा ।।।।
రావణుని నుండి ఒకేసారి కురిసిన ప్రకాశమయమైన, అసహ్యమైన శరవర్షాన్ని వానరసేన క్షణమాత్రమూ భరించలేకపోయెను—పతంగాలు జ్వాలలను తట్టలేనట్లు।
Verse 3
तेऽर्दितानिशितैर्बाणैःक्रोशन्तोविप्रदुद्रुवुः ।पावकार्चिस्समाविष्टादह्यमानायथागजाः ।।।।
పదునైన బాణాలతో బాధింపబడి వారు ఆర్తనాదాలు చేస్తూ చెదరిపోయి పరుగెత్తారు—అగ్నిశిఖలతో కప్పబడి దగ్ధమవుతూ పరుగెత్తే ఏనుగులవలె।
Verse 4
प्लवङ्गनामनीकानिमहाभ्राणीवमारुतः ।सययौसमरेतस्मिन्विधमन्रावणश्शरैः ।।।।
ఆ సమరంలో రావణుని శరప్రహారాలతో వానరసేనల వరుసలు చెల్లాచెదురయ్యాయి; గాలి మహామేఘసమూహాలను చెదరగొట్టినట్లుగా।
Verse 5
कदनंतरसाकृत्वाराक्षसेन्ध्रोवनौकसाम् ।आससादततोत्वरितंयुद्धेराघवंस्तदा ।।।।
వనవాసి వానరులలో వేగంగా సంహారం చేసి రాక్షసేంద్రుడు ఆపై యుద్ధంలో త్వరగా రాఘవుని సమీపించాడు।
Verse 6
सुग्रीवस्तान्कपीन्दृष्टवाभग्नान्विद्रावितान्रणे ।गुल्मेसुषेणंनिक्षिप्यचक्रेयुद्धेऽद्भुतंमनः ।।।।
యుద్ధంలో ఆ వానరులు భగ్నమై వెనుదిరిగి పారిపోతున్నట్లు చూసిన సుగ్రీవుడు, దళాన్ని నిలబెట్టీ కాపాడీ ఉంచేందుకు సుషేణుని అక్కడ నియమించి, తరువాత సమరంలో ఒక అద్భుతమైన ధైర్యసంకల్పం చేశాడు।
Verse 7
आत्मनस्सदृशंवीरस्सतंनिक्षिप्यवानरम् ।सुग्रीवोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रतस्थेपादपायुधः ।।।।
తనతో సమానమైన సమర్థ వీర వానరుని రక్షణార్థం నియమించి, మహావీరుడు సుగ్రీవుడు వృక్షాన్ని ఆయుధంగా చేసుకొని శత్రువును ఎదుర్కొంటూ బయలుదేరెను।
Verse 8
पार्श्वतःपृष्ठतश्चास्यसर्वेयूथाधिपास्स्वयम् ।अनुजह्रुर्महाशैलान् विविधांश्चमहाद्रुमान् ।।।।
అతని పక్కల నుండీ వెనుక నుండీ, సమస్త యూథాధిపతులు స్వయంగా మహాశిలలను, నానావిధ మహావృక్షాలను మోసుకుంటూ అనుసరించిరి।
Verse 9
सनदन्युधिसुग्रीवस्स्वरेणमहतामहान् ।पातयन्विविधांश्चान्यान्ञ्जगामोत्तमराक्षसान् ।।।।
యుద్ధంలో మహాస్వరంతో గర్జిస్తూ మహానైన సుగ్రీవుడు అనేక ఇతర శత్రువులను కూలదోసి, శ్రేష్ఠ రాక్షసుల వైపు సాగెను।
Verse 10
ममन्थ च महाकायान्राक्षसान्वानरेश्वरः ।युगान्तसमयेवायुःप्रवृद्धानगमानिव ।।।।
వానరాధిపతి మహాకాయ రాక్షసులను మర్దించి చూర్ణము చేసెను; యుగాంతకాలంలో ప్రబల వాయువు మహా గుంపులను త్రిప్పి కొట్టినట్లుగా।
Verse 11
राक्षसानामनीकेषुशैलवर्षंववर्ष ह ।अश्मवर्षंयथामेघःपक्षिसङ्घेषुकानने ।।।।
రాక్షసుల సేనావ్యూహములపై అతడు శిలావర్షము కురిపించెను; అరణ్యంలో పక్షిసమూహాలపై మేఘము అశ్మవర్షము కురిపించినట్లుగా।
Verse 12
कपिराजविमुक्तैस्तैश्शैलवर्षैस्तुराक्षसाः ।विकीर्णशिरसःपेतुर्निकृत्ताइवपर्वताः ।।।।
కపిరాజుడు విసిరిన ఆ శిలావర్షములచే రాక్షసుల శిరస్సులు చిద్రమై, వారు నరికివేయబడిన పర్వతాలవలె కూలిపోయిరి।
Verse 13
अथसंक्षीयमाणेषुराक्षसेषुसमन्ततः ।सुग्रीवेणप्रभग्नेषुपतत्सुनिनदत्सु च ।।।।विरूपाक्षस्स्वकंनामधन्वीविश्राव्यराक्षसः ।रथादाप्लुत्यदुर्धर्षोगजस्कन्धमुपारुहत् ।।।।
అప్పుడు చుట్టూ రాక్షసులు క్షీణించుచుండగా—సుగ్రీవుని దెబ్బలకు విరిగిపడి, పడుచూ కేకలు వేయుచూ ఉండగా—దుర్ధర్షుడైన ధనుర్ధర రాక్షసుడు విరూపాక్షుడు తన నామాన్ని ఘోషించి, రథం నుండి దూకి మదించిన ఏనుగు భుజంపై ఎక్కెను।
Verse 14
अथसंक्षीयमाणेषुराक्षसेषुसमन्ततः ।सुग्रीवेणप्रभग्नेषुपतत्सुनिनदत्सु च ।।6.97.13।।विरूपाक्षस्स्वकंनामधन्वीविश्राव्यराक्षसः ।रथादाप्लुत्यदुर्धर्षोगजस्कन्धमुपारुहत् ।।6.97.14।।
అప్పుడు చుట్టూ రాక్షసులు క్షీణించుచుండగా—సుగ్రీవుని దెబ్బలకు విరిగిపడి, పడుచూ కేకలు వేయుచూ ఉండగా—దుర్ధర్షుడైన ధనుర్ధర రాక్షసుడు విరూపాక్షుడు తన నామాన్ని ఘోషించి, రథం నుండి దూకి మదించిన ఏనుగు భుజంపై ఎక్కెను।
Verse 15
स तंद्विरदमारुह्यविरूपाक्षोमहारथः ।वनर्दभनीमनिर्ह्रादंवानरानभ्यधावत ।।।।
ఆ మహారథి విరూపాక్షుడు ఏనుగుపై ఎక్కి భయంకర నాదం చేసి, వానరులపై వేగంగా దూసుకొచ్చెను।
Verse 16
सुग्रीवे स शरान्घोरान्विससर्जचमूमुखे ।स्थापयामासचोद्विग्नान्राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् ।।।।
సేనాముఖంలో ఉన్న సుగ్రీవుని మీద అతడు ఘోరమైన బాణాలను విడిచెను; కలవరపడిన రాక్షసులను స్థిరపరచి, వారిని ఉల్లాసపరచెను।
Verse 17
सतुविद्धश्शितैर्बाणैःकपीन्द्रस्तेनरक्षसा ।चुक्रोध स महाक्रोधोवधेचास्यमनोदधे ।।।।
ఆ రాక్షసుని పదునైన బాణాలతో గాయపడిన కపీంద్రుడు సుగ్రీవుడు మహాక్రోధంతో ఉప్పొంగిపోయాడు. క్రోధంతో గర్జించి, అతనిని వధించాలనే సంకల్పాన్ని మనసులో దృఢం చేసుకున్నాడు॥
Verse 18
ततःपादपमुद्धृत्यशूरस्सम्प्रधनोहरिः ।अभिपत्यजघानास्यप्रमुखेतुमहागजम् ।।।।
అనంతరం యుద్ధంలో ప్రవేశించిన ఆ వీర వానరుడు ఒక చెట్టును పెకలించి రణరంగంలోకి దూకాడు. ముందున్న మహాగజం ముఖంపై బలంగా ప్రహరించాడు॥
Verse 19
स तुप्रहाराभिहतस्सुग्रीवेणमहागजः ।अपासर्पद्धनुर्मात्रंनिषसादननाद च ।।।।
సుగ్రీవుని ఘోర ప్రహారంతో గాయపడిన ఆ మహాగజం ధనుస్సు కొలతంత వెనక్కి తొలగింది. బాధతో కుంగి కూర్చుని గట్టిగా అరచింది॥
Verse 20
गजात्तुमथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।राक्षसोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रत्युद्गम्यततःकपिम् ।।।।आर्षभंचर्मखडगं च प्रगृह्यलघुविक्रमः ।भर्त्सयन्निवसुग्रीवमाससादव्यवस्थितम् ।।।।
అప్పుడు ఆ వీర్యవంతుడైన రాక్షసుడు గాయపడిన ఏనుగునుంచి వేగంగా దిగిపోయి శత్రువుని ఎదురుగా నిలిచి ముందుకు సాగాడు. ఎద్దు చర్మపు కవచం మరియు ఖడ్గాన్ని పట్టుకొని, త్వరిత దాడి గలవాడై, స్థిరంగా నిలిచిన సుగ్రీవుని వద్దకు చేరి—నెపంగా బెదిరిస్తున్నట్లు కనిపించాడు॥
Verse 21
गजात्तुमथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।राक्षसोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रत्युद्गम्यततःकपिम् ।।6.97.20।।आर्षभंचर्मखडगं च प्रगृह्यलघुविक्रमः ।भर्त्सयन्निवसुग्रीवमाससादव्यवस्थितम् ।।6.97.21।।
మిత్రుని హితార్థం తీవ్రంగా కోపించిన సుగ్రీవుడు మేఘసమూహంలాంటి విస్తారమైన శిలను ఎత్తి విరూపాక్షునిపైకి విసిరాడు॥
Verse 22
स हितस्याभिसङ्कृद्धःप्रगृह्यविपुलांशिलाम् ।विरूपाक्षायचिक्षेपसुग्रीवोजलदोपमाम् ।।।।
మిత్రుని హితార్థం తీవ్రంగా కోపించిన సుగ్రీవుడు మేఘసమూహంలాంటి విస్తారమైన శిలను ఎత్తి విరూపాక్షునిపైకి విసిరాడు॥
Verse 23
स तांशिलामापतन्तींदृष्टवाराक्षसपुङ्गवः ।अपक्रम्यसुविक्रान्तःखडगेनप्राहरत्तदा ।।।।
ఆ శిల తనపై వేగంగా పడివస్తున్నదని చూచి రాక్షసపుంగవుడు పక్కకు తప్పి, మహాపరాక్రమంతో ఖడ్గంతో అప్పుడే దానిపై ప్రహారం చేశాడు।
Verse 24
तेनखडगप्रहारेणरक्षसाबलिनाहतः ।मुहूर्तमभवद्वीरोविसंज्ञइववानरः ।।।।
ఆ బలవంతుడైన రాక్షసుని ఖడ్గప్రహారంతో గాయపడిన ఆ వీర వానరుడు క్షణకాలం మూర్ఛించినవాడివలె అయ్యాడు।
Verse 25
स तदा स हसोत्पत्यराक्षसस्यमहाहवे ।मुष्टिंसन्वर्त्यवेगेनपातयामासवक्षसि ।।।।
అప్పుడు ఆ మహాసమరంలో అతడు వెంటనే ఎగిరి లేచి, ముష్టిని బిగించి వేగంగా రాక్షసుని వక్షస్థలంపై బలంగా మోదాడు।
Verse 26
मुष्टिप्रहाराभिहतोविरूपाक्षोनिशाचरः ।तेनखडगेनसङ्कृद्दस्सुग्रीवस्यचमूमुखे ।।।।कवचंपातयामासपद्भ्यामभिहतोऽऽपतत् ।
సుగ్రీవుని ముష్టిప్రహారంతో గాయపడిన నిశాచరుడు విరూపాక్షుడు కోపంతో రగిలిపోయాడు। అదే ఖడ్గంతో, సేన ముందుభాగంలోనే, సుగ్రీవుని కవచాన్ని కూల్చివేశాడు; తరువాత పాదాలపై దెబ్బతిని సుగ్రీవుడు నేలకూలాడు।
Verse 27
स समुत्थायपतितःकपिस्तस्यव्यसर्जयत् ।तलप्रहारमशनेस्समानंभीमनिस्स्वनम् ।।।।
పడిపోయినప్పటికీ ఆ కపి మళ్లీ లేచి, వజ్రసమానమైన భయంకర నాదంతో కూడిన ఒక ఘోర తలప్రహారాన్ని అతనిపై విసిరాడు।
Verse 28
तलप्रहारंतद्रक्षस्सुग्रीवेणसमुद्यतम् ।नैपुण्यान्मोचयित्वैनंमुष्टिनोरस्यताडयत् ।।।।
సుగ్రీవుడు ఎత్తిన తలప్రహారాన్ని ఆ రాక్షసుడు నైపుణ్యంతో తప్పించుకొని, ముష్టిబద్ధమైన చేతితో అతని వక్షస్థలాన్ని కొట్టాడు।
Verse 29
तस्सुसङ्कृद्धतरःसुग्रीवोवानरेश्वरः ।।।।मोक्षितंचात्मनोदृष्टवाप्रहारंतेनरक्षसा ।
అప్పుడు వానరేశ్వరుడైన సుగ్రీవుడు, ఆ రాక్షసుడు తన ప్రహారాన్ని తప్పించుకున్నదాన్ని చూసి మరింతగా కోపోద్రిక్తుడయ్యాడు।
Verse 30
ददर्शान्तरंतस्यविरूपाक्षस्यवानरः ।।।।ततोन्यपातयत्क्रोधाच्छङ्खदेशेमहात्तलम् ।
వానరుడు విరూపాక్షునిలో ఒక చీలికను గమనించాడు; వెంటనే కోపంతో అతని శంఖదేశంపై (కనుబొమ్మ పక్క భాగం/కన్నెముక వద్ద) ఒక మహా తలప్రహారాన్ని దించాడు।
Verse 31
महेन्द्राशनिकल्पेनतलेनाभिहतःक्षितौ ।।।।पपातरुधिरक्लिन्नश्शोणितंसमुद्यमन् ।स्रोतोभ्यस्तुविरूपाक्षोजलंप्रस्रवणादिव ।।।।
మహేంద్రుని వజ్రసమానమైన అరచేతి ప్రహారంతో నేలపై పడగొట్టబడిన విరూపాక్షుడు రక్తంతో తడిసి, రక్తాన్ని ఉమ్ముతూ కూలిపోయాడు; అతని శరీర స్రోతసుల నుండి జలపాత జలంలా రక్తధారలు ప్రవహించాయి।
Verse 32
महेन्द्राशनिकल्पेनतलेनाभिहतःक्षितौ ।।6.97.31।।पपातरुधिरक्लिन्नश्शोणितंसमुद्यमन् ।स्रोतोभ्यस्तुविरूपाक्षोजलंप्रस्रवणादिव ।।6.97.32।।
మహేంద్రుని వజ్రసమానమైన అరచేతి ప్రహారంతో నేలపై పడగొట్టబడిన విరూపాక్షుడు రక్తంతో తడిసి, రక్తాన్ని ఉమ్ముతూ కూలిపోయాడు; అతని శరీర స్రోతసుల నుండి జలపాత జలంలా రక్తధారలు ప్రవహించాయి।
Verse 33
विवृत्तनयनंक्रोधात्सफेनंरुधिराप्लुतम् ।ददृशुस्तेविरूपाक्षंविरूपाक्षतरंकृतम् ।।।।
క్రోధంతో కన్నులు తిరుగుతూ, నోట ఫేనంతో, రక్తంతో తడిసిన విరూపాక్షుని వారు చూచిరి; పతనవేగంతో అతడు మరింత భయంకరంగా వికృతమైయుండెను।
Verse 34
स्फुरन्तंपरिवर्तन्तंपार्श्वेनरुधिरोक्षितम् ।करुणं च विनर्दन्तंददृशुःकपयोरिपुम् ।।।।
కపులు ఆ శత్రువును చూచిరి—అతడు కంపిస్తూ, పక్కపక్కకు తిరుగుతూ, పార్శ్వం రక్తంతో తడిసి, కరుణంగా విలపిస్తూ ఆర్తనాదం చేసుచుండెను।
Verse 35
तथातुतौसंम्यतिसम्प्रयुक्तौ ।तरस्विनौवानरराक्षसानाम् ।।।।
అప్పుడు సమరంలో సమీపంగా ఎదురెదురుగా ప్రవేశించిన పరాక్రమశాలి వానరులు, రాక్షసులు పరస్పరం ఢీకొని ఘోరంగా యుద్ధం చేశారు।
Verse 36
विनाशितंप्रेक्ष्यविरूपनेत्रंमहाबलंतंहरिपार्थिवेन ।बलंसमस्तंकपिराक्षसानामुन्मत्तगङ्गाप्रतिमंबभूव ।।।।
వానరరాజు చేత మహాబలుడు విరూపనేత్రుడు నశించినదాన్ని చూచి, వానర-రాక్షసుల సమస్త సైన్యం ఉన్మత్తమై ఎగసింది—ఉప్పొంగిన గంగ ప్రవాహంలా।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Sugrīva’s leadership choice under collapse: he first delegates protection to Suṣeṇa for the routed Vanaras, then personally re-enters combat to restore cohesion and morale—an ethical model of responsibility before heroics.
Without extended dialogue, the upadeśa is conveyed through action and outcome: disciplined leadership can reverse collective fear; however, victory is portrayed with stark realism—suffering and bodily ruin remain integral to war’s moral gravity.
No distinct landmark is foregrounded beyond the Laṅkā battlefield setting; emphasis falls instead on martial culture—named champions, elephant warfare, and the symbolic arsenal (arrows, sword, shield, rocks, uprooted trees) used to map combat roles and status.