Sarga 95
युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः (Sarga 95: Lamentation in Laṅkā and the Causal Chain of Enmity)
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో యుద్ధవిధ్వంసానికి లెక్కచూపు, దాని కారణాలపై ఆత్మపరిశీలన కనిపిస్తుంది. రావణుడు పంపిన అగ్నివర్ణ అశ్వాలతో కూడిన దళాలు, ధ్వజాలతో అలంకరించిన స్వర్ణాభరణ రథాలు, ఇనుపదండధారులు, మాయావి రాక్షసులు—ఇవన్నీ రాముని తీక్ష్ణమైన, దీప్తమైన, స్వర్ణాలంకృత బాణాలతో నేలకొరిగిపోతాయి; రాముని ‘అక్లిష్టకర్మ’ (అలసటలేని కార్యసాధన) స్పష్టమవుతుంది. తర్వాత రాక్షసీ స్త్రీలు, మిగిలినవారు కూడి భర్తలు, కుమారులు, బంధువుల కోసం విలపిస్తూ, ఈ వైరం ఎక్కడ మొదలైందో ప్రశ్నిస్తారు—శూర్పణఖ రామునిపై దురదృష్టకరమైన కోరిక, ఆమె చేసిన నింద్య దాడి, దాని ఫలితంగా ఖర-దూషణుల నాశనం, చివరకు సీతాపహరణ. రామపరాక్రమానికి “సరిపడే సాక్ష్యాలు”గా విరాధవధ, జనస్థాన యుద్ధం, ఖర-దూషణ-త్రిశిర-కబంధ-వాలి వధలు, సుగ్రీవుని పునఃస్థాపన ప్రస్తావించబడతాయి; విభీషణుని ధర్మోపదేశాన్ని రావణుడు తిరస్కరించాడని కూడా చెప్పబడుతుంది. సామూహిక భయం పెరుగుతుంది—లంక శ్మశానంలా ఊహించబడుతుంది, అపశకునాలు కనిపిస్తాయి, రాముని రుద్రుడు, విష్ణువు, ఇంద్రుడు లేదా అంతకుడు (మరణం)తో పోలుస్తారు. బ్రహ్మ వరప్రసాదాన్ని స్మరింపజేస్తూ—దేవ-దానవ-రాక్షసుల నుండి రావణునికి అభయం ఉన్నా, మనుష్యుల నుండి లేదని—మనుష్యావతారుడైన రాముడే అతని పతనానికి కారణమని వివరిస్తారు. చివరికి స్త్రీలు పరస్పరం ఆలింగనం చేసుకొని దుఃఖక్రందన చేస్తారు; ఈ యుద్ధం కేవలం సైన్యపరాజయం కాదు, ధర్మసామ్యానికి నైతిక లెక్కచూపు కూడా అని సర్గం ముగుస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।।।
అగ్నివర్ణ అశ్వాలతో యుక్తమై ధ్వజాలతో శోభించే రథాలు వేలకొలది, అలాగే గదా–పరిఘాలతో యుద్ధం చేసే, కాంచనధ్వజచిత్రాలతో అలంకృతమైన, శూరులై ఇష్టరూపధారులైన రాక్షసుల వేల సంఖ్య—రావణుడు ప్రయోగించిన ఆ సేనను—అక్లిష్టకర్ముడైన శ్రీరాముడు తప్తకాంచనాభరణయుక్తమైన దీప్త, తీక్ష్ణ బాణాలతో సంహరించాడు।
Verse 2
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।
గదలు, పరిఘాలు ధరించి యుద్ధం చేసే, స్వర్ణధ్వజాలతో విచిత్ర చిహ్నాలచే శోభించే, శూరులైన, ఇష్టానుసారం రూపం ధరించగల రాక్షసయోధుల వేలాది మంది యుద్ధంలో నిహతులయ్యారు.
Verse 3
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।
రావణునిచే ప్రయుక్తమైన ఆ బలములను, తప్త స్వర్ణాభరణములతో అలంకృతమైన దీప్తి, తీక్ష్ణ బాణములతో—అక్లిష్టకర్ముడైన రాముడు—నిహతము చేసెను।
Verse 4
दृष्टवाश्रुत्वा च सम्भ्रान्ताहतशेषानिशाचराः ।राक्षसीश्चसमागम्यदीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ।।।।विधवाहतपुत्राश्चक्रोशन्त्योहतबान्दवाः ।राक्षस्यःसहसङ्गम्यदुःखार्ताःपर्यदेवयन् ।।।।
జరిగినదాన్ని చూసి, విని మిగిలిన నిశాచరులు భ్రాంతితో వణికిపోయారు. రాక్షసీ స్త్రీలు కూడి—దీనులై, చింతతో మునిగిపోయారు. విధవలై, కుమారులను కోల్పోయి, బంధువులు హతులైన వారు విలపిస్తూ, గుంపులుగా చేరి దుఃఖార్తులై కరుణగా రోదించారు।
Verse 5
दृष्टवाश्रुत्वा च सम्भ्रान्ताहतशेषानिशाचराः ।राक्षसीश्चसमागम्यदीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ।।6.95.4।।विधवाहतपुत्राश्चक्रोशन्त्योहतबान्दवाः ।राक्षस्यःसहसङ्गम्यदुःखार्ताःपर्यदेवयन् ।।6.95.5।।
వృద్ధురాలైన, భయంకరరూపిణి, వికృతోదరియైన శూర్పణఖ వనంలో కందర్పునివలె రూపవంతుడైన రాముని ఎలా సమీపించింది?
Verse 6
कथंशूर्पणखावृद्धाकरालानिर्णतोदरी ।आससादवनेरामंकन्दर्पमिवरूपिणम् ।।।।
వృద్ధురాలైన, భయంకరరూపిణి, వికృతోదరియైన శూర్పణఖ వనంలో కందర్పునివలె రూపవంతుడైన రాముని ఎలా సమీపించింది?
Verse 7
सुकुमारंमहासत्त्वंसर्वभूतहितेरतम् ।तंदृष्टवालोकनिन्द्यासाहीनरूपाप्रकामिता ।।।।
సుకుమారుడైన, మహాసత్త్వవంతుడైన, సమస్త భూతహితంలో రతుడైన అతనిని చూచి, లోకనిందితమైన ఆ కురూపిణి కామావేశంతో తీవ్రంగా ఉవ్విళ్లూరింది।
Verse 8
कथंसर्वगुणैर्हीनागुणवन्तंमहौजसम् ।सुमुखंदुर्मुखीरामंकामयामासराक्षसी ।।।।
సర్వగుణహీనురాలైన, దుర్ముఖిణియైన ఆ రాక్షసి గుణవంతుడైన, మహౌజస్వియైన, సుముఖుడైన రాముని ఎలా కోరింది?
Verse 9
जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनीश्वेतमूर्धजा ।अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ।।।।राक्षसानांविनाशायदूषणस्यखरस्य च ।चकाराप्रतिरूपासाराघवस्यप्रधर्षणम् ।।।।
ఈ జనసమూహానికి అల్పభాగ్యం కలగడం వల్ల ఆ ముడతలతో, తెల్లజుట్టుతో, కురూపురాలైన స్త్రీ ఉపహాస్యమైనదీ, సర్వలోకనిందితమైనదీ అయిన అकार्यాన్ని చేసింది. రాఘవుని అవమానపూర్వకంగా దాడి చేయడం ద్వారా ఆమె రాక్షసులకూ, దూషణ-ఖరులకూ వినాశహేతువైంది.
Verse 10
जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनीश्वेतमूर्धजा ।अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ।।6.95.9।।राक्षसानांविनाशायदूषणस्यखरस्य च ।चकाराप्रतिरूपासाराघवस्यप्रधर्षणम् ।।6.95.10।।
రాక్షసుల—దూషణుడు, ఖరుడుతో సహా—వినాశానికి కారణమగుటకు, ఆ వికృతరూపిణి శూర్పణఖ రాఘవునిపై ఉన్మత్తంగా దాడి చేసింది।
Verse 11
तन्निमित्तमिदंवैरंरावणेनकृतंमहत् ।वधायसीतासासीतादशग्रीवेणरक्षसा ।।।।
ఆ కారణమే రావణుడు ఈ మహావైరాన్ని కలిగించాడు; అలాగే జనకాత్మజ అయిన ఆ సీతను దశగ్రీవ రాక్షసుడు అపహరించాడు—అది తన వినాశ మార్గాన్నే బిగించుకున్నట్లైంది।
Verse 12
न च सीतांदशग्रीवःप्राप्नोतिजनकात्मजाम् ।बद्धंबलवतावैरमक्षयंराघवेण च ।।।।
దశగ్రీవుడు జనకాత్మజ సీతను పొందలేడు; ఎందుకంటే ఆ బలాత్కారక చర్యవల్ల రాఘవునితో అక్షయమైన వైరం బలంగా బంధించబడింది।
Verse 13
वैदेहींप्रार्थयानंतंविराधंप्रेक्षयराक्षसम् ।हतमेकेनरामेणपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
వైదేహిని అపహరించుటకు దూసుకొచ్చిన ఆ రాక్షసుడు విరాధుని చూచి రాముడు ఒంటరిగా అతనిని వధించాడు; ఇదే ఆయన పరాక్రమానికి తగిన నిదర్శనం.
Verse 14
चतुर्धशसहस्राणिरक्षसांभीमकर्मणाम् ।निहतानिजनस्थानेशरैरग्निशिखोपमैः ।।।।
జనస్థానంలో భయంకర కర్మలైన రాక్షసుల పద్నాలుగు వేల మందిని అగ్నిశిఖలవంటి బాణాలతో ఆయన సంహరించాడు; ఇదీ ఆయన శౌర్యానికి నిదర్శనం.
Verse 15
खरश्चनिहतःसङ्ख्येदूषणस्त्रिशिरास्तथा ।शरैरादितसङ्काशैःपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
యుద్ధంలో ఖరుడు నిహతుడయ్యాడు; అలాగే దూషణుడు, త్రిశిరుడూ సూర్యసమ కాంతిగల బాణాలతో వధింపబడ్డారు—ఇదే తగిన నిదర్శనం.
Verse 16
हतोयोजनबाहुश्चकबन्दोरुदिराशनः ।क्रोधान्नादंनदन् सोऽथपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
యోజనమంత పొడవైన భుజాలుగల రుధిరాశనుడు కబంధుడు కూడా కోపంతో గర్జిస్తూ వచ్చెను; అయినా రాముడు అతనిని వధించాడు—ఇదీ తగిన నిదర్శనం.
Verse 17
जघानबलिनंरामस्सहस्रनयनात्मजम् ।वालिनंमेरुसङ्काशंपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
రాముడు బలవంతుడైన వాలిని సంహరించాడు—అతడు సహస్రనయనుడు (ఇంద్రుడు) కుమారుడు, మేరువలె మహత్తరుడు; ఇదే ఆయన పరాక్రమానికి తగిన నిదర్శనం.
Verse 18
ऋष्यमूकेवसंश्चैवदीनोभग्नमनोरथः ।सुग्रीवःप्रापितोराज्यंपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
ఋష్యమూక పర్వతంలో నివసించిన సుగ్రీవుడు దుఃఖితుడై, భగ్నమనోరథుడై ఉండగా, రాఘవప్రసాదంతో తన రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందెను—ఇదే తగిన నిదర్శనం.
Verse 19
धर्मार्थसहितंवाक्यंसर्वेषांरक्षसांहितम् ।युक्तंविभीषणेनोक्तंमोहत्तस्य न रोचते ।।।।
విభీషణుడు ధర్మార్థసహితంగా, సమస్త రాక్షసులకు హితకరంగా యుక్తమైన మాటలు పలికినప్పటికీ, మోహగ్రస్తుడైన రావణునికి అవి నచ్చలేదు; అతడు అంగీకరించలేదు.
Verse 20
विभीषणवचःकुर्याद्यदिस्मधनदानुजः ।श्मशानभूतादुःखार्तानेयंलङ्काभविष्यति ।।।।
ధనదుని తమ్ముడు (రావణుడు) విభీషణుని వచనాన్ని గనుక పాటించి ఉంటే, ఈ లంక శ్మశానసదృశంగా, శోకపీడితంగా మారేది కాదు.
Verse 21
कुम्भकर्णंहतंश्रुत्वाराघवेणमहाबलम् ।अतिकायं च दुर्मर्षंलक्ष्मणेनहतंतदा ।।।।प्रियंचेन्द्रजितंपुत्रंरावणोनावबुध्यते ।
రాఘవుడు మహాబలుడైన కుంభకర్ణుని సంహరించాడని, అలాగే లక్ష్మణుడు దుర్మర్షుడైన అతికాయుని అప్పుడు వధించాడని, తన ప్రియపుత్రుడు ఇంద్రజితుడూ నిహతుడయ్యాడని విన్నప్పటికీ రావణుడు బుద్ధికి రాలేదు.
Verse 22
ममपुत्रोममभ्राताममभर्तारणेहतः ।।।।इत्येषश्रूयतेशब्दोराक्षसीनांकुलेकुले ।
“నా కుమారుడు హతుడయ్యాడు, నా సోదరుడు హతుడయ్యాడు, నా భర్త యుద్ధంలో హతుడయ్యాడు”—ఇలాంటి విలాపధ్వనులు రాక్షసీ స్త్రీల కులములన్నింటిలో వినిపించాయి।
Verse 23
रथश्चाश्वाश्चनागाश्चहताःशतसहस्रशः ।।।।रणेरामेणशूरेणहताश्चापिपदातयः ।
రథాలు, గుర్రాలు, ఏనుగులు వందల వేల సంఖ్యలో నాశనమయ్యాయి; ఆ యుద్ధంలో శూరుడైన రాముడు పాదాతి సైన్యాన్నికూడా హతమార్చాడు।
Verse 24
रुद्रोवायदिवाविष्णुर्महेन्द्रोवाशतक्रतुः ।।।।हन्तिनोरामरूपेणयदिवास्वयमन्तकः ।
ఇది రుద్రుడా, లేక విష్ణువా, లేక శతక్రతువైన మహేంద్రుడా—లేదా స్వయంగా అంతకుడేనా—రామరూపంతో మమ్మల్ని సంహరిస్తున్నది?
Verse 25
हतप्रवीरारामेणनिराशाजीवितेवयम् ।।।।अपश्य्नत्योभयस्यान्तमनाथाविलपामहे ।
రామునిచేత మా ప్రధాన వీరులు హతులయ్యారు; జీవితం పట్ల ఆశ నశించింది। ఈ భయానికి అంతం కనబడక మేము అనాథులవలె విలపిస్తున్నాము।
Verse 26
रामहस्ताद्धशग्रीवश्शूरोदत्तमहावरः ।।।।इदंभयंमहाघोरंसमुत्पन्नं न बुध्यते ।
రామహస్తం నుండి ఉద్భవించిన ఈ మహాఘోర భయం—దశగ్రీవుడు శూరుడైనా, మహావరాలతో బలపడ్డవాడైనా—దానిని గ్రహించలేకపోతున్నాడు।
Verse 27
तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।।।।उपसृष्टंपरित्रातुंशक्तारामेणसम्युगे ।
యుద్ధంలో రామునిచే దాడి చేయబడిన వానిని రక్షించుటకు దేవులు గాని, గంధర్వులు గాని, పిశాచులు గాని, రాక్షసులు గాని సమర్థులు కారు।
Verse 28
त्पताश्चापिदृश्यन्तेरावणस्यरणेरणे ।।।।कथयन्तिहिरामेणरावणस्यनिबर्हणम् ।
రావణుని యుద్ధములో యుద్ధములో అపశకున సూచక ఉత్పాతములు కనబడుచున్నవి; అవి రామునిచే రావణుని వినాశమును స్పష్టముగా సూచించుచున్నవి।
Verse 29
पितामहेनप्रीतेनदेवदानवराक्षसैः ।।।।रावणस्याभयंदत्तंमनुष्येभ्यो न याचितम् ।
పితామహుడు బ్రహ్మ ప్రసన్నుడై దేవులు, దానవులు, రాక్షసుల నుండి రావణునికి అభయము దత్తము; కాని మనుష్యుల నుండి రక్షణను అతడు యాచించలేదు।
Verse 30
तदिदंमानुषंमन्येप्राप्तंनिःसंशयंभयम् ।।।।जीवितान्तकंघोरंरक्षसांरावणस्य च ।
అందుచేత మనుష్యుని నుండి ఉద్భవించిన ఈ భయం నిశ్చయముగా వచ్చెను—భయంకరము, జీవితాంతకము—రాక్షసులకు మరియు రావణునికీ।
Verse 31
पीड्यमानास्तुबलिनावरदानेनरक्षसा ।।।।दीप्स्सैस्तपोभिर्विबुधाःपितामहमपूजयन् ।
వరదానబలంతో బలవంతుడైన ఆ రాక్షసునిచే పీడింపబడిన దేవులు, దీప్తమైన తపస్సులతో పితామహుడైన బ్రహ్మదేవుని ఆరాధించారు।
Verse 32
देवतानांहितार्थायमहात्मावैपितामहः ।।।।उवाचदेवताःसर्वाइदंतुष्टोमहद्वचः ।
దేవతల హితార్థంగా తృప్తిచెందిన మహాత్ముడైన పితామహ బ్రహ్మదేవుడు సమస్త దేవతలను ఉద్దేశించి ఈ మహత్తర వచనాన్ని పలికాడు।
Verse 33
अद्यप्रभृतिलोकांस्त्रीन् सर्वेदानवराक्षसाः ।।।।भयेनप्रावृतानित्यंविचरिष्यन्तिशाश्वतम् ।
ఈ రోజునుంచి మూడు లోకాలలోని సమస్త దానవులు, రాక్షసులు నిత్యం భయంతో కప్పబడి దీర్ఘకాలం సంచరిస్తారు।
Verse 34
दैवतैस्तुसमागम्यसर्वैश्चेन्द्रपुरोगमैः ।।।।वृषध्वजस्त्रिपुरहामहादेवःप्रसादितः ।
అనంతరం ఇంద్రుని ముందుంచి సమస్త దేవతలు సమాగమించి, వృషధ్వజుడూ త్రిపురహరుడైన మహాదేవుని ప్రసన్నుని చేశారు।
Verse 35
प्रसन्नस्तुमहादेवोदेवानेतद्वचोऽब्रवीत् ।।।।उत्पत्स्यतिहितार्थंवोनारीरक्षःक्षयावहा ।
ప్రసన్నుడైన మహాదేవుడు దేవతలతో ఇలా పలికాడు— ‘మీ హితార్థంగా ఒక స్త్రీ జన్మిస్తుంది; ఆమె రాక్షసక్షయాన్ని కలిగించేది.’
Verse 36
एषादेवैःप्रयुक्तातुक्षुद्यथादानवान् पुरा ।।।।भक्षयिष्यतिनःसीताराक्षसघ्नीसरावणान् ।
ఈ సీత దేవతలచే ప్రేరితురాలై ఉంది; పూర్వం ఆకలి దానవులను ఎలా గ్రసించిందో, అలాగే రావణునితో కూడిన రాక్షసులను ఆమె గ్రసించి సంహరిస్తుంది—రాక్షసఘ్నీ।
Verse 37
रावणस्यापनीतेनदुर्विनीतस्यदुर्मतेः ।।।।अयंनिष्टानकोघोरंशोकेनसमभिप्लुतः ।
దుర్వినీతుడూ దుర్మతియైన రావణుని కుకర్మ వల్ల ఈ ఘోర విపత్తు శోకంతో ముంచెత్తుతూ మనపై పడింది।
Verse 38
तंन पश्यामहेलोकेयोनःशरणदोभवेत् ।।।।राघवेणोपसृष्टानां कालेनेव युगक्षये ।
రాఘవుని దాడికి లోనైన మనకు ఈ లోకంలో శరణం ఇచ్చేవాడు ఎవడూ కనిపించడంలేదు; యుగాంతంలో కాలమే సమస్తాన్ని ఎలా కబళిస్తుందో అట్లే।
Verse 39
नास्तिनःशरणंकश्चिद्भयेमहतितिष्ठताम् ।।।।दावाग्निवेष्टितानांहिकरेणूनांयथावने ।
ఈ మహాభయంలో నిలిచిన మనకు ఏ శరణమూ లేదు; అడవిలో దావాగ్నిచే చుట్టుముట్టబడిన ఆడ ఏనుగుల వలె।
Verse 40
प्राप्तकालंकृतंतेनपौलस्त्येनमहात्मना ।।।।यतएवंभयंदृष्टंतमेवशरणंगतः ।
పౌలస్త్యవంశీయుడైన ఆ మహాత్ముడు కాలం అనుకూలమని గ్రహించి, ఇలాంటి భయాన్ని చూచి, అతనినే ఏకైక శరణంగా ఆశ్రయించాడు।
Verse 41
इतीवसर्वारजनीचरस्त्रियःपरस्परंसम्परिरभ्यबाहुभिः ।विषेदुरार्तातिभयाभिपीडिताविनेदुरुच्चैश्चतदासुदारुणम् ।।।।
ఇలా అన్ని రజనీచర స్త్రీలు పరస్పరం భుజాలతో ఆలింగనం చేసుకొని, అతిభయంతో పీడితులై విషాదంలో కూరుకుపోయి, అప్పుడు అత్యంత భయంకరంగా గట్టిగా విలపించసాగారు।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the ethical failure of kingship: Rāvaṇa’s refusal to heed Vibhīṣaṇa’s dharmic counsel and his continuation of adharma (notably Sītā’s abduction) despite clear evidence of Rāma’s capacity, thereby converting a preventable conflict into collective catastrophe.
The sarga teaches that adharma generates a chain of consequences that expands from individual misconduct to societal ruin; counsel aligned with dharma is a stabilizing force, while moha (delusion) in leadership magnifies suffering and accelerates downfall.
Laṅkā is depicted as the war’s social center of mourning and fear; Janasthāna and Ṛṣyamūka are recalled as earlier theatres of Rāma’s decisive actions, used as cultural-memory landmarks to interpret present events and validate Rāma’s prowess.