Sarga 92

Verse 1

रुधिरक्लिन्नगात्रस्तुलक्ष्मणःशुभलक्षणः ।बभूवहृष्टस्तंहत्वाशक्रजेतारमाहवे ।।।।

రక్తంతో తడిసిన దేహమున్నా శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుడు యుద్ధంలో శక్రజేత (ఇంద్రజిత్)ను సంహరించి హర్షించాడు.

Verse 2

ततःसजाम्बवन्तंचहनूमन्तंचवीर्यवान् ।संनिपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ।।।।आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तंचलक्ष्मणः ।।।।

అప్పుడు పరాక్రమశాలీ మహాతేజస్వి లక్ష్మణుడు జాంబవంతుని, హనుమంతుని మరియు సమస్త వానరులను సమీకరించాడు. విభీషణుడు, హనుమంతుడు తోడుగా ఉండగా, సుగ్రీవుడు మరియు రాఘవుడు ఉన్న చోటుకు అతడు వేగంగా చేరాడు.

Verse 3

ततःसजाम्बवन्तंचहनूमन्तंचवीर्यवान् ।संनिपत्यमहातेजास्तांश्चसर्वान्वनौकसः ।।6.92.2।।आजगामततःशीघ्रंयत्रसुग्रीवराघवौ ।विभीषणमवष्टभ्यहनूमन्तंचलक्ष्मणः ।।6.92.3।।

అనంతరం వీర్యవంతుడూ మహాతేజస్సుగల లక్ష్మణుడు జాంబవంతుడు, హనుమంతుడు మరియు ఇతర వానర నాయకులందరినీ సమీకరించాడు. విభీషణుడి సహాయంతో, హనుమంతునితో కలిసి, సుగ్రీవుడు మరియు రాఘవుడు (రాముడు) ఉన్న చోటుకు వేగంగా వెళ్లాడు॥

Verse 4

ततोराममभिक्रम्यसौमित्रिरभिवाद्य च ।तस्थौभ्रातृसमीपस्थःशक्रस्येन्द्रानुजोयथा ।।।।

అప్పుడు సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) రాముని సమీపించి నమస్కరించి, అన్నయ్య పక్కనే నిలిచాడు—శక్రుడు (ఇంద్రుడు) పక్కన ఉపేంద్రుడు నిలిచినట్లుగా॥

Verse 5

निष्टनन्निवचागत्यराघवायमहात्मने ।आचचक्षेतदावीरोघोरमिन्द्रजितोवधम् ।।।।

అప్పుడు వీరుడైన లక్ష్మణుడు, అలసటతో గొంతు బిగుసుకున్నట్లుగా, మహాత్ముడైన రాఘవుని వద్దకు వచ్చి ఇంద్రజితుని భయంకర వధను వివరించి తెలిపాడు॥

Verse 6

रावणेस्तुशिरश्छिन्नंलक्ष्मणेनमहात्मना ।न्यवेदयतरामायतदाहृष्टोविभीषणः ।।।।

అప్పుడు మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు రావణుని కుమారుని శిరస్సును ఛేదించాడని హృష్టుడైన విభీషణుడు శ్రీరామునికి నివేదించాడు।

Verse 7

श्रुत्वैवतुमहावीर्योलक्षणनेन्द्रजिद्वधम् ।प्रहर्षमतुलंलेभेवाक्यंचेदमुवाच ह ।।।।

లక్ష్మణుని ద్వారా ఇంద్రజితుని వధ వార్త వినగానే మహావీరుడైన శ్రీరాముడు అపార హర్షంతో నిండిపోయి ఈ వాక్యములు పలికెను।

Verse 8

साधुलक्ष्मणतुष्टोऽस्मिकर्मचासुकरंकृतम् ।रावणेर्हिविनाशेनजितमुत्यपधारय ।।।।

సాధు, లక్ష్మణా! నేను సంతోషించాను. నీవు అత్యంత దుష్కరమైన కార్యాన్ని సాధించావు. రావణుని కుమారుడు (ఇంద్రజిత్) నాశనముతో విజయము నిశ్చితమైందని దృఢంగా గ్రహించు।

Verse 9

स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् ।लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।।।उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।।।

అప్పుడు పరాక్రమశాలియైన రాముడు కీర్తివర్ధకుడైన లక్ష్మణుని శిరస్సును ముద్దాడాడు. లక్ష్మణుడు సంకోచించినా, రాముడు స్నేహవశాత్తు అతనిని బలంగా ఒడిలోకి ఎత్తుకొని తొడపై కూర్చోబెట్టి, గాయపడిన సోదరుని ఆలింగనం చేసి మళ్లీ మళ్లీ స్నిగ్ధంగా చూశాడు.

Verse 10

स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् ।लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।6.92.9।।उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।6.92.10।।

అప్పుడు పరాక్రమశాలియైన రాముడు కీర్తివర్ధకుడైన లక్ష్మణుని శిరస్సును ముద్దాడాడు. లక్ష్మణుడు సంకోచించినా, రాముడు స్నేహవశాత్తు అతనిని బలంగా ఒడిలోకి ఎత్తుకొని తొడపై కూర్చోబెట్టి, గాయపడిన సోదరుని ఆలింగనం చేసి మళ్లీ మళ్లీ స్నిగ్ధంగా చూశాడు.

Verse 11

शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् ।रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।।।मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।।।

శస్త్రాలతో గాయపడి బాధతో నిట్టూర్చుతున్న లక్ష్మణుని చూసి రాముడు దుఃఖంతో తపించాడు. ఆ పురుషర్షభుడు త్వరగా మళ్లీ అతని శిరస్సును ముద్దాడి, స్పర్శించి, లక్ష్మణుని ధైర్యపరచి మాటలు పలికాడు.

Verse 12

शल्यसंपीडितंशस्तंनिःश्वसन्तंतुंलक्ष्मणम् ।रामस्तुदुःखसन्तप्तंतंतुनिःश्वासपीडितम् ।।6.92.11।।मूर्ध्निचैनमुपाघ्रायभूयःसंस्पृश्य च त्वरन् ।उवाचलक्ष्मणंवाक्यमाश्वास्यपुरुषर्षभः ।।6.92.12।।

దుష్కరకర్మకర్తా! నీవు పరమ మంగళకరమైన కార్యాన్ని సాధించావు. ఈ రోజు అతని కుమారుడు హతుడైనందున రావణుడూ యుద్ధంలో హతుడైనట్టే అని నేను భావిస్తున్నాను.

Verse 13

कृतंपरमकळ्याणंकर्मदुष्करकर्मणा ।अद्यमन्येहतेपुत्रेरावणंनिहतंयुधि ।।।।

దుష్కరకర్మకర్తా! నీవు పరమ మంగళకరమైన కార్యాన్ని సాధించావు. ఈ రోజు అతని కుమారుడు హతుడైనందున రావణుడూ యుద్ధంలో హతుడైనట్టే అని నేను భావిస్తున్నాను.

Verse 14

अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ।।।।छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।विभीषणहनूमद्भ्यांकृतंकर्ममहद्रणे ।।।।

హే వీరా! నేడు నేను విజేతను; ఎందుకంటే ఆ దురాత్ముడు—నృశంసుడైన రావణుని కుమారుడు—నీ చేత రణంలో హతుడయ్యాడు. అతని కుడి భుజం, అతని హితానికి ఆశ్రయమై శక్తికి ఆధారమైనది, ఛిన్నమైంది; ఈ యుద్ధంలో విభీషణుడు మరియు హనుమంతుడు మహత్కార్యాన్ని సాధించారు।

Verse 15

अद्याहंविजयीशत्रौहतेतस्मिन् दुरात्मनि ।रावणस्यनृशंसस्यदिष्ट्यावीरत्वयारणे ।।6.92.14।।छिन्नोहिदक्षिणोबाहुः स हितस्यव्यपाश्रयः ।विभीषणहनूमद्भ्यांकृतंकर्ममहद्रणे ।।6.92.15।।

అతని కుడి భుజం—అతని హితం ఆధారపడినదే—నిశ్చయంగా ఛిన్నమైంది। రణంలో విభీషణుడు, హనుమంతుడు మహత్కార్యాన్ని సాధించారు।

Verse 16

अहोरात्रैस्त्रिभिर्वीरःकथञ्चितवन्दिपातितः ।विरमित्रःकृतोऽस्म्यद्यनिर्यास्यतिहिरावणः ।।।।बलव्यूहेनमहताश्रुत्वापुत्त्रंनिपातितम् ।

మూడు పగళ్లు-రాత్రుల్లో ఆ వీరుడు ఏదో విధంగా పడగొట్టబడ్డాడు। నేడు నేను ఆ శత్రుత్వం నుండి విముక్తుడనయ్యాను; ఎందుకంటే తన కుమారుడు హతుడయ్యాడని విని రావణుడు మహా బలవ్యూహంతో తప్పక బయలుదేరి వస్తాడు।

Verse 17

तंपुत्रवधसन्तप्तंनिर्यान्तंराक्षसाधिपम् ।।।।बलेनावृत्यमहतानिहनिष्यामिदुर्जयम् ।

పుత్రవధ దుఃఖంతో దగ్ధుడై బయటకు వస్తున్న ఆ రాక్షసాధిపతిని నేను మహా బలంతో చుట్టుముట్టి—అతడు దుర్జయుడైనా—సంహరిస్తాను।

Verse 18

त्वयालक्ष्मणनाथेनसीता च पृथिवी च मे ।।।।न दुष्प्रापाहतेतस्मिन् शक्रजेतरिचाहवे ।

లక్ష్మణా! నీవు నా రక్షకుడిగా ఉండగా, యుద్ధంలో ఇంద్రజేత శత్రువు హతుడైనందున, నాకు సీతను గానీ నా రాజ్యమైన ఈ భూమిని గానీ తిరిగి పొందడం కష్టం కాదు.

Verse 19

सतंभ्रातरमाश्वास्यपरिष्वज्य च राघवः ।।।।रामःसुषेणंमुदितस्समाभाष्येदमब्रवीत् ।

అప్పుడు రాఘవుడైన రాముడు తన సోదరునికి ధైర్యం చెప్పి ఆలింగనం చేసుకున్నాడు. అనంతరం ఆనందంతో సుషేణుని సంభోదించి ఈ మాటలు పలికాడు.

Verse 20

सशल्योऽयंमहाप्राज्ञस्सौमित्रिर्मित्रवत्सलः ।।।।यथाभवतिसुस्वस्थस्तथात्वंसमुपाचर ।

ఈ మహాప్రాజ్ఞుడు, మిత్రవత్సలుడైన సౌమిత్రి ఇంకా శల్యాలతో బాధపడుతున్నాడు. అతడు పూర్తిగా ఆరోగ్యవంతుడయ్యేలా నీవు చికిత్స చేయుము.

Verse 21

विशल्यःक्रियतांक्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ।।।।ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणांद्रुमयोधिनाम् ।येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ।।।।तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।

విభీషణునితో కూడిన సౌమిత్రిని త్వరగా శల్యముక్తుడిగా చేయండి. అలాగే ఋక్ష-వానర సైన్యాలలో వృక్షాలతో యుద్ధం చేసే వీరులు, ఇక్కడ యుద్ధం చేస్తున్న ఇతర శల్యబిద్ధ గాయపడినవారు—వారందరినీ శ్రమతో చికిత్స చేసి సుఖంగా, ఆరోగ్యంగా చేయండి.

Verse 22

विशल्यःक्रियतांक्षिप्रंसौमित्रिस्सविभीषणः ।।6.92.21।।ऋक्ष्वानरसैन्यानांशूराणांद्रुमयोधिनाम् ।येचाप्यन्येऽत्रयुध्यन्तिसशल्याव्रणिनस्तथा ।।6.92.22।।तेऽपिसर्वेप्रयत्नेनक्रियन्तांसुखिनस्तथा ।

విభీషణుడితో కూడిన సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) శరీరంలో గుచ్చుకున్న శల్యాలను వెంటనే తొలగించాలి. అలాగే వృక్షాలతో యుద్ధం చేసే వీరులైన ఋక్ష-వానర సైన్యంలోని యోధులు, ఇక్కడ ఇతరంగా శల్యబద్ధులై గాయపడిన వారందరినీ కూడా శ్రద్ధతో చికిత్స చేసి సుఖస్థులుగా చేయాలి॥

Verse 23

एवमुक्तस्तुरामेणमहात्माहरियूथपः ।।।।लक्ष्मणायदरौनस्तस्सुषेणःपरमौषधम् ।

రాముడు ఇలా ఆజ్ఞాపించగా మహాత్ముడైన వానరయూథపతి సుషేణుడు లక్ష్మణుని నాసారంధ్రాల ద్వారా పరమౌషధాన్ని అందించాడు॥

Verse 24

स तस्यगन्धमाघ्रायविशल्यस्समपद्यत ।।।।तदानिर्वेदनश्चैवसंरूढव्रणएव च ।

అతడు ఆ సువాసనను ఆఘ్రాణించగానే శల్యరహితుడయ్యెను; అప్పుడు వేదన తొలగి, గాయములు కూడ మానిపోయెను।

Verse 25

विभीषणमुखानां च सुहृदांराघवाज्नाया ।।।।सर्ववानरमुख्यानांचिकित्सामकरोत्तदा ।

అప్పుడు రాఘవుని ఆజ్ఞచే విభీషణుడు మొదలైన సుహృదులకును, సమస్త ప్రధాన వానరులకును చికిత్స చేయబడెను।

Verse 26

ततःप्रकृतिमापन्नोहृतशल्योगतव्यथ: ।।।।सौमित्रिर्मुदितस्तत्र क्षणेन विगतज्वरः ।

ఆపై శల్యములు తొలగి వేదన పోవడంతో సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) సహజస్థితికి చేరెను; క్షణములోనే జ్వరతాపము తొలగి అక్కడ ఆనందించెను।

Verse 27

तदैवरामःप्लवगाधिपस्तथाविभीषणश्चर्क्षपतिश्चजाम्बवान् ।आवेक्ष्यसौमित्रिमरोगमुथतितंमुदाससैन्यास्सुचिरंजहर्षिरे ।।।।

అప్పుడే రాముడు, ప్లవగాధిపతి, విభీషణుడు మరియు ఋక్షరాజు జాంబవంతుడు—తమ తమ సేనలతో కూడి—సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) వ్యాధి-వ్రణరహితుడై లేచి నిలిచినదాన్ని చూచి, చాలాసేపు ఆనందంతో పరవశులయ్యారు।

Verse 28

अपूजयत्कर्म स लक्ष्मणस्यसुदुष्करंदाशरथिर्महात्मा ।बभूवहृष्टोवानरेन्द्रोनिशम्यतंशक्रजितंनिपातितम् ।।।।

మహాత్ముడైన దాశరథి (రాముడు) లక్ష్మణుని అత్యంత దుష్కరమైన కార్యాన్ని ప్రశంసించాడు. శక్రజిత్ (ఇంద్రజిత్) పడిపోయాడని విని వానరేంద్రుడు (సుగ్రీవుడు) కూడా పరమానందంతో హర్షించాడు।