Yuddha Kanda Sarga 90 - Valmiki Ramayana | Telugu | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 9054 Verses

Sarga 90

इन्द्रजित्-लक्ष्मणयुद्धम् तथा वानरप्रोत्साहनम् (Indrajit–Lakshmana Battle and the Rallying of the Vanaras)

युद्धकाण्ड

యుద్ధకాండ 90వ సర్గంలో లంకాయుద్ధం ఒక నిర్ణాయక దశకు చేరుతుంది. ఇది రెండు పరస్పర కదలికలతో సాగుతుంది—(1) విభీషణుడు వానర నాయకులకు వ్యూహాత్మకంగా ధైర్యం చెప్పి ఉత్సాహపరచడం, (2) లక్ష్మణుడు–ఇంద్రజిత్ (రావణి) మధ్య ద్వంద్వయుద్ధం మరింత ఉగ్రంగా మారడం. ఇద్దరూ విజయాసక్తితో యుద్ధంలో ఎదురెదురుగా నిలిచి, యుద్ధగజాల్లా పరస్పరం ఢీకొంటారు; విభీషణుడు ముందుబాటలో నిలిచి యుద్ధాన్ని వీక్షిస్తూ దిశానిర్దేశం చేస్తాడు. విభీషణుడు ఇప్పటికే హతమైన ప్రధాన రాక్షస సేనాధిపతులను లెక్కపెట్టి, మిగిలిన పోరాటాన్ని ఒకే లక్ష్యానికి కేంద్రీకరిస్తాడు—రాక్షస ప్రతిఘటనకు ప్రధాన స్తంభం ఇప్పుడు ఇంద్రజితుడే (రావణుడు చివరి మినహాయింపు). రామకార్యార్థం అన్న కుమారునిపై దాడి చేయవలసిన ధర్మసంకటాన్ని, బంధుహత్య యొక్క నైతిక భారాన్ని కూడా అతడు వెల్లడిస్తాడు. వానరశ్రేష్ఠులు ఈ మాటలతో మరింత రణోత్సాహంతో ఉప్పొంగుతారు. తర్వాత యుద్ధచిత్రం మరింత ఘోరమవుతుంది—జాంబవంతుడు వానరసేనతో కలిసి ఆయుధధారులైన రాక్షసులతో ఢీకొంటాడు; హనుమంతుడు లక్ష్మణుణ్ని రథం నుండి దింపి, పీకివేసిన శాలవృక్షంతో రాక్షస పంక్తులను చీల్చిచెదరగొడతాడు. లక్ష్మణ–ఇంద్రజితుల శరవర్షం అంత వేగంగా సాగి, ధనుస్సు పట్టిన చేతి కదలిక కూడా కనిపించనంతగా ఉంటుంది; ఆకాశం బాణజాలంతో కమ్మబడుతుంది, అంధకారం మరియు అపశకునాలు పెరుగుతాయి, యుద్ధధ్వని దేవాసుర సంగ్రామంలా వినిపిస్తుంది. అనంతరం కీలక మలుపులు వస్తాయి—సౌమిత్రి ఇంద్రజితుని నాలుగు గుర్రాలను బాణాలతో ఛేదిస్తాడు; భల్లబాణంతో సారథి శిరఛ్ఛేదం అవుతుంది; ఇంద్రజితుడు క్షణకాలం తానే సారథి పనిని చేపడతాడు. వానర నాయకులు దూకి గుర్రాలను సంహరించడంతో ఇంద్రజితుడు కాలినడక యుద్ధానికి దిగవలసి వస్తుంది. లక్ష్మణుడు ఘనమైన బాణవర్షంతో అతడిని అడ్డుకుంటాడు; ఇంద్రజితుని విషాదం కనిపించగానే వానరుల మనోబలం పెరుగుతుంది. సర్గాంతంలో ఇంద్రజితుడు కాలినడకగా ముందుకు సాగగా, లక్ష్మణుడు అతని పునః శరవర్షాన్ని నిరోధించి అతని పతనదిశగా వేగాన్ని స్థిరపరుస్తాడు.

Shlokas

Verse 1

युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ ।प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ।।।।तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली ।शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ।।।।

ఆ మనుష్యుడూ రాక్షసుడూ యుద్ధంలో చిక్కి, పరస్పర వధకాంక్షతో మత్తగజాలవలె ఒకరినొకరు ఢీకొంటూ ఉన్నదాన్ని చూచి, రావణుని వీరసోదరుడు విభీషణుడు వారి సంగ్రామాన్ని చూడదలచి యుద్ధభూమి అగ్రభాగంలో నిలిచెను।

Verse 2

युध्यमानौतुतौदृष्टवाप्रसक्तौनरराक्षसौ ।प्रभिन्नाविवमातङ्गौपरस्परवधैषिणौ ।।6.90.1।।तौद्रष्टुकामस्सङ्ग्रामेपरस्परगतौबली ।शूरस्सरावणभ्रातातस्थौसङ्ग्राममूर्धनि ।।6.90.2।।

యుద్ధంలో పరస్పరం ఎదురెదురుగా తలపడుతున్న ఆ ఇద్దరు మహాబలవీరులను చూడాలని కోరిన రావణుని శూరభ్రాత యుద్ధభూమి అగ్రభాగంలో నిలిచాడు।

Verse 3

ततोविष्फारयामासमहद्धनुरवस्थितः ।उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषुमहाशरान् ।।।।

అనంతరం అతడు స్థిరంగా నిలిచి మహాధనుస్సును బలంగా లాగి, రాక్షసులపై పదునైన అగ్రాల మహాబాణాలను విడిచెను।

Verse 4

तेशराःशिखिसम्पर्शानिपतन्तस्समाहिताः ।राक्षसान् दारयामासुर्वज्राणीवमहागिरीन् ।।।।

అగ్నిస్పర్శవలె జ్వలించే, సమ్యక్ లక్ష్యంతో విడిచిన ఆ శరాలు పడగానే రాక్షసులను చీల్చివేసెను—వజ్రము మహాగిరులను పగులగొట్టినట్లు॥

Verse 5

विभीषणस्यानुचरास्तेपिशूलासिपट्टसै: ।चिच्छिदुःसमरेवीरान्राक्षसान्राक्षसोत्तमाः ।।।।

విభీషణుని అనుచరులైన ఆ రాక్షసోత్తములు కూడా యుద్ధంలో శూలాలు, ఖడ్గాలు, పట్టు‌సాలు (కత్తిరి-గొడ్డళ్లు) చేత పట్టుకొని వీర రాక్షసులను చీల్చి పడేశారు.

Verse 6

राक्षसैस्स्सैःपरिवृतस्सतदातुविभीषणः ।बभौमध्येप्रहृष्टानामाकलभानामिवद्विपः ।।।।

అప్పుడు ఆ రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన విభీషణుడు, హర్షించిన యువ గజాల మధ్య మహాగజంలా మధ్యలో ప్రకాశించాడు।

Verse 7

ततस्स्संञ्चोदयानोवैहरीन्रक्षोरणप्रियान् ।उवाचवचनंकालेकालज्ञोरक्षसांवरः ।।।।

అనంతరం కాలాన్ని తెలిసిన రాక్షసశ్రేష్ఠుడు విభీషణుడు, రాక్షసులతో యుద్ధానికి ఉత్సుకులైన వానరులను ప్రేరేపిస్తూ సమయోచిత వాక్యాలు పలికాడు।

Verse 8

एकोऽयंराक्षसेन्द्रस्यपरायणमवस्थितः ।एतच्छेषंबलंतस्यकिंतिष्ठतहरीश्वराः ।।।।

ఈ ఒక్కడే రాక్షసేంద్రునికి చివరి ఆశ్రయంగా నిలిచాడు; ఇదే అతని మిగిలిన బలం—ఓ వానరేశ్వరులారా, ఎందుకు నిలిచివున్నారు?

Verse 9

अस्मिंन्विनिहतेपापेराक्षसेरणमूर्थनि ।रावणंवर्जयित्वातुशेषमस्यबलंहतम् ।।।।

యుద్ధముఖంలో ఈ పాపి రాక్షసుడు హతమైతే, రావణుని తప్ప అతని మిగిలిన సైన్యం నశించినట్టే అవుతుంది।

Verse 10

प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।।।

“వీరుడు ప్రహస్తుడు హతుడయ్యెను; మహాబలుడు నికుంభుడును; కుంభకర్ణుడు, కుంభుడు, నిశాచరుడు ధూమ్రాక్షుడును. జంబుమాలి, మహామాలి, తీక్ష్ణవేగ, అశనిప్రభ, సుప్తఘ్న, యజ్ఞకోప, వజ్రదంష్ట్ర; సమ్హ్రాదీ, వికట, అరిఘ్న, తపన, దమ; ప్రఘాస, ప్రఘస, ప్రజఙ్ఘ, జఙ్ఘ; దుర్ధర్ష అగ్నికేతు, వీర్యవంతుడు రశ్మికేతు, విద్యుజ్జిహ్వ, ద్విజిహ్వ, సూర్యశత్రు; అకంపన, సుపార్శ్వ, చక్రమాలి, కంపన—అలాగే బలవంతులు దేవాంతక, నరాంతక—ఇవన్నీ నీ చేతనే హతమయ్యాయి।”

Verse 11

प्रहस्तोनिहतोवीरोनिकुम्भश्चमहाबल. ।कुम्भकर्णश्चकुम्भश्चधूम्राक्षश्चनिशाचरः ।।6.90.10।।जम्बुमालीमहामालीतीक्ष्णवेगोऽशनिप्रभः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चवज्रदंष्ट्रश्चराक्षसः ।।6.90.11।।सम्ह्रादीविकटोऽरिघ्नस्तपनोदमएव च ।प्रघासःप्रघसश्चैवप्रजङ्घोजङ्घएव च ।।6.90.12।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चवीर्यवान् ।विद्युज्जिह्वाद्विजिह्वश्चसूर्यशत्रुश्चराक्षसः ।।6.90.13।।अकम्पनःसुपार्श्वश्चचक्रमाली च राक्षसः ।कम्पनस्सत्त्ववन्तौतौदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.90.14।।

Verse 12

Verse 13

Verse 14

Verse 15

एतान्निहत्यातिबलान्बहून्राक्षससत्तमान् ।बाहुभ्यांसागरंतीर्त्वालङ्घ्यतांगोष्पदं लघु ।।।

“నీవు అతి బలవంతులైన అనేక రాక్షసశ్రేష్ఠులను సంహరించావు; నీ స్వబాహుబలంతోనే సముద్రాన్ని దాటావు; ఇక ఇప్పుడు ఈ చిన్న ‘గోఖురముద్ర’వంటి అడ్డంకిని కూడా ఆలస్యం లేకుండా దాటివేయి।”

Verse 16

एतावदेवशेषंवोजेतव्यमिहवानराः ।हतास्सर्वेसमागम्यराक्षसाबलदर्पिताः ।।।।

ఓ వానరులారా! ఇక్కడ జయించవలసినది ఇప్పుడు ఇంతటితోనే మిగిలింది. బలదర్పంతో మత్తులైన రాక్షసులందరూ మీతో సమీప సంగ్రామానికి వచ్చి సంహరింపబడ్డారు।

Verse 17

अयुक्तंनिधनंकर्तुंपुत्रस्यजनितुर्मम ।घृणामपास्यरामार्थेनिहन्यांभ्रातुरात्मजम् ।।।।

నాకు—పితృసముడైనవానికి—పుత్రసముడి మరణాన్ని కలిగించడం యుక్తం కాదు. అయినా రామకార్యార్థం కరుణను విడిచి నా సోదరుని కుమారుని నేను సంహరిస్తాను।

Verse 18

हन्तुकामस्यमेबाष्पंचक्षुश्चैवनिरुध्यति ।तमेवैषमहाबाहुर्लक्ष्मणश्शमयिष्यति ।।।।वानराघ्नतसम्भूयभृत्यानस्यसमीपगान् ।

నేను అతన్ని సంహరించదలచుకున్నా, కన్నీళ్లు నా కళ్లను ఆపేస్తున్నాయి. అతనిని ఈ మహాబాహువు లక్ష్మణుడే సంహరిస్తాడు. ఓ వానరులారా! మీరు సమూహంగా చేరి దగ్గరకు వస్తున్న అతని పరివారాన్ని సంహరించండి।

Verse 19

इतितेनातियशसाराक्षसेनाभिचोदिताः ।।।।वानरेन्द्राजहृषिरेलाङ्गूलानि च विव्यधुः ।

అతియశస్సుగల ఆ రాక్షసుని ప్రేరణతో వానరేంద్రులు హర్షంతో ఉల్లసించి ఆనందావేశంలో తమ తోకలను వేగంగా ఊపిరి చేశారు।

Verse 20

ततस्तुकपिशार्दूलाःश्रवेन्तःश्चपुनःपुनः ।।।।मुमुचुर्विविधान्नादान्मेघान् दृष्टवेवबर्हिणः ।

అప్పుడు వ్యాఘ్రసమానమైన వానరులు మళ్లీ మళ్లీ గర్జిస్తూ అనేక విధాల నాదాలను విడిచారు—మేఘాలను చూసిన నెమళ్లు కేకలేసినట్లుగా।

Verse 21

जाम्बवानपितैःसर्वैःसयूथ्यैरभिसम्वृतः ।।।।तेऽश्मभिस्ताडयामासुर्नखैर्धन्स्सैश्चराक्षसान् ।

జాంబవానుడు కూడా ఆ సమస్త మిత్రయూథాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాడు; వారు రాక్షసులను రాళ్లతో కొట్టి, గోళ్లతోను దంతాలతోను చీల్చారు।

Verse 22

निघ्नन्तमृक्षाधिपतिंराक्षसास्तेमहाबलाः ।।।।परिवव्रुर्भयंत्यक्त्वातमनेकविधायुथाः ।

వారిని సంహరిస్తున్న ఋక్షాధిపతిని చూసి, ఆ మహాబల రాక్షసులు భయాన్ని విడిచి, అనేక విధాల ఆయుధాలు ధరించి అతనిని చుట్టుముట్టారు।

Verse 23

शरैःपरशुभिस्तीक्ष्णैःपट्टिशैर्यष्टितोमरैः ।।।।जाम्बवन्तंमृधेजघ्नुर्निघ्नन्तंराक्षसींचमूम् ।

తీక్ష్ణ బాణాలు, పరశువులు, పట్టిశాలు, ఇనుప దండాలు, తోమరసదృశ జావెలిన్లతో రాక్షసులు యుద్ధంలో జాంబవంతునిపై దాడి చేశారు—రాక్షసీ సేనను సంహరిస్తున్న అతనిపై।

Verse 24

स सम्प्रहारस्तुमुलःसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।।।।देवासुराणांक्रुद्धानांयथाभीमोमहास्वनः ।

వానరులు–రాక్షసుల మధ్య ఘోరమైన, తుములమైన సమరఘర్షణ చెలరేగింది—క్రోధించిన దేవాసురుల ప్రాచీన యుద్ధంలా భయంకర మహానాదంతో।

Verse 25

हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ।।।।स लक्ष्मणंस्वयंपृष्ठादवरोप्यमहामनाः ।रक्षसांकदनंचक्रेसमासाद्यसहस्रशः ।।।।

హనుమానుడు కూడా క్రోధంతో మండిపడి, పర్వతపు ఒడ్డు నుండి ఒక శాలవృక్షాన్ని పెకిలించాడు. ఆ మహామనుడు స్వయంగా లక్ష్మణుని తన వెన్నుపై నుండి దింపి, శత్రుసేనలోకి దూసుకెళ్లి, రాక్షసులను వేల సంఖ్యలో సంహరించసాగాడు।

Verse 26

हनुमानपिसङ्क्रुद्धःसानुमुत्पाट्यपर्वतात् ।।6.90.25।।स लक्ष्मणंस्वयंपृष्ठादवरोप्यमहामनाः ।रक्षसांकदनंचक्रेसमासाद्यसहस्रशः ।।6.90.26।।

హనుమానుడు క్రోధంతో పర్వతం నుండి శాలవృక్షాన్ని పెకిలించాడు. ఆ మహామనుడు స్వయంగా లక్ష్మణుని తన వెన్నుపై నుండి దింపి, శత్రుసేనలోకి చొచ్చుకుపోయి, రాక్షసులను వేల సంఖ్యలో నాశనం చేశాడు।

Verse 27

स दत्त्वातुमुलंयुद्धंपितृव्यस्येन्द्रजत् बली ।लक्ष्मणंपरवीरघ्नःपुनरेवाभ्यधावत ।।।।

తన పితృవ్యునితో ఘోర యుద్ధం చేసి, బలవంతుడైన ఇంద్రజిత్—శత్రువీర సంహారకుడు—మళ్లీ లక్ష్మణుని వైపు దూసుకొచ్చాడు।

Verse 28

तौप्रयुद्दौतदावीरौमृधेलक्ष्मणराक्षसौ ।शरौघानभिवर्षन्तौजघ्नतुस्तौपरस्परम् ।।।।

అప్పుడు యుద్ధరంగంలో ఆ ఇద్దరు వీరులు—లక్ష్మణుడు మరియు రాక్షసుడు (ఇంద్రజిత్)—బాణవర్షం కురిపిస్తూ ఆగకుండా పరస్పరం గాయపరచుకొనిరి।

Verse 29

अभीक्षणमन्तर्धदतुश्शरजालैर्महाबलौ ।चन्द्रादित्याविवोष्णान्तेयथामेघैस्तरस्विनौ ।।।।

ఆ ఇద్దరు మహాబలులు, వేగశాలులు బాణజాలాలతో మళ్లీ మళ్లీ ఒకరినొకరు మరుగుపరచిరి—గ్రీష్మాంతంలో వేగంగా కదిలే మేఘాలు సూర్యచంద్రులను తరచుగా కప్పినట్లు।

Verse 30

न ह्यादानं न सन्धानंधनुषोवापरिग्रहः ।न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।।।।न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ।।।।

అక్కడ యుద్ధం చేస్తున్న వారి చేతుల అపార వేగం వల్ల ధనుర్విద్యలోని ఏ చర్యయూ కనబడలేదు—బాణం తీసుకోవడం కాదు, ధనుస్సుకు సంధించడం కాదు, ధనుస్సు పట్టుకోవడం కాదు, లాగి విడిచడం కాదు; ముష్టి స్థిరపరచడం కాదు, లక్ష్యాన్ని తాకించడం కాదు—అన్నీ వేగంలో కలిసిపోయినవి।

Verse 31

न ह्यादानं न सन्धानंधनुषोवापरिग्रहः ।न विप्रमोक्षोबाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।।6.90.30।।न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् ।अदृश्यततयोस्तत्रयुध्यतोःपाणिलाघवात् ।।6.90.31।।

వారు యుద్ధం చేస్తున్నప్పుడు చేతుల మెరుపువేగం వల్ల ధనుర్విద్య యొక్క సమస్త ప్రక్రియే గుర్తుపట్టలేనిది అయింది—తీసుకోవడం, సంధించడం, లాగడం, విడిచడం, పట్టును స్థిరపరచడం, లక్ష్యభేదం—అన్నీ ఒకే నిరంతర వేగంగా కలిసిపోయాయి।

Verse 32

चापवेगप्रयुक्स्सैश्चबाणजालैःसमन्ततः ।अन्तरिकेऽभिसम्पन्ने न रूपाणिचकाशिरे ।।।।

ధనుస్సు వేగంతో అన్ని వైపులా ప్రయోగించిన బాణజాలములతో ఆకాశం పూర్తిగా నిండిపోయింది; అక్కడ ఏ రూపమూ స్పష్టంగా కనబడలేదు।

Verse 33

लक्ष्मणोरावणिंप्राप्यरावणिश्चापिलक्ष्मणम् ।अव्यवस्थाभवत्युग्राताभ्यामन्योन्यविग्रहे ।।।।

లక్ష్మణుడు రావణి (ఇంద్రజిత్)ను ఎదుర్కొనగా, రావణి కూడా లక్ష్మణుని ఎదుర్కొన్నాడు; వారి పరస్పర దాడిలో ఘోరమైన గందరగోళం ఏర్పడింది—ఎవరు ఎవరి మీద పైచేయి సాధిస్తున్నారో స్పష్టంగా లేకపోయింది।

Verse 34

ताभामुभाभ्यांतरसाप्रसृष्टैर्विशिखैःशितैः ।निरन्तरमिवाकाशंबभूवतमसावृतम् ।।।।

ఆ ఇద్దరూ మహా వేగంతో ప్రయోగించిన పదునైన బాణాల నిరంతర వర్షంతో ఆకాశం ఎల్లప్పుడూ చీకటితో కప్పబడినట్లుగా కనిపించింది।

Verse 35

तैःपतभदिश्चबहुभिस्तयोःशरशतैःशितैः ।दिशश्चप्रदिशश्चैवबभूवुःशरसङ्कुलाः ।।।।

ఆ ఇద్దరి నుండి పడుతూ వచ్చిన అనేక వందల పదునైన బాణాలతో దిక్కులూ ఉపదిక్కులూ అన్నీ బాణసంకులమయ్యాయి।

Verse 36

तमसापिहितंसर्वमासीत्प्रतिभयंमहत् ।अस्तंगतेसहस्रांशेसम्वृतेतमसा च वै ।।।।रुधिरौघामहानद्यःप्रावर्तन्तसहस्रशः ।

సహస్రకిరణుడైన సూర్యుడు అస్తమించి చీకటి వ్యాపించగానే, సమస్తం తమసుతో కప్పబడి మహాభయంకరంగా కనిపించింది; అలాగే సహస్రాల సంఖ్యలో రక్తప్రవాహ మహానదులు ప్రవహించసాగాయి।

Verse 37

क्रव्यादादारुणावाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिःस्वनान् ।।।।न तदानींवनौवायुर्न च जज्वालपावकः ।

క్రవ్యాద జీవులు క్రూర వాక్యాలతో భయంకర నాదాలు చేసిరి. ఆ సమయంలో వనంలో వాయువు వీయలేదు; పావకమూ జ్వలించలేదు॥

Verse 38

स्व्स्त्वस्तुलोकेभ्यइतिजजल्पुस्तेमहर्षयः ।।।।सम्पेतुश्चात्रसन्तप्तागन्धर्वाःसहचारणैः ।

ఆ మహర్షులు ‘లోకములకు స్వస్తి, స్వస్తి’ అని జపించిరి. అక్కడ ఉన్న గంధర్వులు చారణులతో కూడి సంతప్తులై వెళ్లిపోయిరి॥

Verse 39

अथराक्षससिंहस्यकृष्णान् कनकभूषणान् ।।।।शरैश्चतुर्भिःसौमित्रिद्विव्याधचतुरोहयान् ।

అప్పుడు రాక్షససింహుని కనకభూషణాలతో అలంకృతమైన నాలుగు నల్ల గుర్రాలను సౌమిత్రి నాలుగు శరాలతో ద్వివ్యాధ చేసెను॥

Verse 40

ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।।।

అనంతరం శ్రీమాన్ రాఘవుడు మరొక పీతవర్ణ, నిశితమైన భల్లశరాన్ని—పూర్తిగా లాగి విడిచిన, సుపత్రయుక్తమైన, ప్రకాశవంతమైన, మహేంద్రాశనిసమానమైనదాన్ని—చుట్టూ తిరుగుచున్న సారథిపై ప్రయోగించెను. ఆ బాణాశనివలె, తాడనధ్వనిని అనుసరించి గర్జించు శరంతో రాఘవుడు తన లాఘవంతో అతని శిరస్సును కాయమునుండి వేరుచేసెను॥

Verse 41

ततोऽपरेणभल्लेनपीतेननिशितेन च ।।6.90.40।।सम्पूर्णायतमुक्तेनसुपत्रेणसुवर्चसा ।महेन्द्राशनिकल्पेनसूतस्यविचरिष्यतः ।।6.90.41।।स तेनबाणाशनिनातलशब्दानुवादिना ।लाघवाद्राघवःश्रीमान् शिरःकायादपाहरत् ।।6.90.42।।

అప్పుడు శ్రీమాన్ రాఘవుడు రాముడు పీతవర్ణమైన, నిశితమైన, సుపత్రములతో ప్రకాశించే, మహేంద్ర వజ్రసమానమైన, సంపూర్ణ దీర్ఘవేగంతో విడిచిన భల్లశరంతో—చలించుచున్న సూతుని శిరస్సును భూమిపై ప్రతిధ్వనించే శబ్దంతో క్షణంలో కాయమునుండి వేరు చేశాడు।

Verse 42

మళ్లీ అదే—పీతవర్ణ, నిశిత, సుపత్రములతో దీప్తిమంతమైన, మహేంద్ర వజ్రసమానమైన భల్లశరాన్ని సంపూర్ణ వేగంతో విడిచి—శ్రీరాముడు భూమిపై ప్రతిధ్వనించే శబ్దంతో సూతుని శిరస్సును త్వరగా కాయమునుండి వేరు చేశాడు।

Verse 43

स यन्तरिमहातेजाहतेमन्दोदरीसुतः ।स्वयंसारथ्यमकरोत्सुनश्चधनुरस्प ृशत् ।।।।

సారథి హతుడైనప్పుడు మహాతేజస్సుగల మందోదరీపుత్రుడు (ఇంద్రజిత్) తానే రథసారథ్యాన్ని స్వీకరించి, మళ్లీ ధనుస్సును పట్టుకున్నాడు।

Verse 44

तदद्भुतमभूत्तत्रसामर्थ्यंपश्यतांयुधि ।हयेषुव्यग्रहस्तं त विव्याधनिशितैःशरैः ।।।।धनुष्यथपुनर्व्यग्रेहयेषुमुमुचेशरान् ।

అక్కడ యుద్ధంలో చూచువారికి అతని సామర్థ్యం ఆశ్చర్యంగా కనిపించింది—గుర్రాలను అదుపు చేయడంలో చేతి వ్యగ్రత ఉన్న అతడిని నిశిత శరాలతో గాయపరిచారు; తరువాత ధనుస్సు మరియు గుర్రాల పనిలోనే ఉండి కూడా అతడు మళ్లీ శరాలను విడిచాడు।

Verse 45

छिद्रेषुतेषुबाणौघैर्विचरन्तमभीतवत् ।।।।अर्धयामाससमरेसौमित्रिःशीघ्रकृत्तमः ।

బాణవర్షంతో ఏర్పడిన ఆ చిద్రాల మధ్య అతడు భయంలేకుండా సంచరిస్తుండగా, అతి శీఘ్రకర్త అయిన సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) సమరంలో అతడిని మరింతగా ఒత్తిడి చేసి గాయపరిచాడు।

Verse 46

निहतंसारथिंदृष्टवासमरेरावणात्मजः ।।।।प्रजहौसमरोद्धर्षंविषण्णः स बभूव ह ।

యుద్ధరంగంలో తన సారథి హతుడైనదాన్ని చూసి రావణపుత్రుడు విషణ్ణుడై, సమరోత్సాహాన్ని విడిచిపెట్టాడు।

Verse 47

विषण्णवदनंदृष्टवाराक्षसंहरियूथपाः ।।।।ततःपरमसम्हृष्टालक्ष्मणंचाभ्यपूजयन् ।

రాక్షసుని ముఖం విషాదంతో కుంగినదాన్ని చూసి వానరయూథపతులు పరమానందంతో లక్ష్మణుని జయజయకారాలతో సత్కరించారు।

Verse 48

ततःप्रमाथीरभसःशरभोगन्धमादनः ।।।।अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगंहरीश्वराः ।

అప్పుడు ప్రమాథీ, రభస, శరభ, గంధమాదన—ఈ నలుగురు వానరాధిపతులు ఇక సహించలేక వేగంగా ముందుకు దూసుకెళ్లారు।

Verse 49

तेचास्यहयमुख्येषुतूर्णमुत्पत्यवानराः ।।।।चतुर्षुसुमहावीर्यानिपेतुर्भीमविक्रमाः ।

ఆ మహావీరులు, భయంకర పరాక్రమశాలులైన వానరులు వెంటనే ఎగిరి అతని రథంలోని నాలుగు ప్రధాన అశ్వాలపై పడిపోయారు।

Verse 50

तेषामधिष्ठितानांतैर्वानरैःपर्वतोपमैः ।।।।मुखेभ्योरुधिरंरक्तंहयानांसमवर्तत ।

పర్వతసమానమైన వానరులు వాటిపై ఎక్కగానే, ఆ అశ్వాల నోళ్ల నుంచి ఎర్ర రక్తం ప్రవహించసాగింది।

Verse 51

तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणींगताः ।।।।तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् ।पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ।।।।

ఆ గుర్రాలు దెబ్బలతో నలిగి విరిగి ప్రాణాలు విడిచి నేలపై పడిపోయాయి. అతని గుర్రాలను సంహరించి, ఆ మహారథాన్ని కూడా ధ్వంసం చేసి, వారు వేగంగా దూకి తిరిగి లక్ష్మణుని పక్కన నిలిచారు.

Verse 52

तेहयामथिताभग्नाव्यसवोधरणींगताः ।।6.90.51।।तेनिहत्यहयांस्तस्यप्रमथ्य च महारथम् ।पुनरुत्पत्यवेगेनतस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः ।।6.90.52।।

అతని గుర్రాలను సంహరించి, ఆ మహారథాన్ని ధ్వంసం చేసి, వారు వేగంగా దూకి తిరిగి లక్ష్మణుని పక్కన నిలిచారు.

Verse 53

स हताश्वादवप्लुत्यरथान्मथितसारथिः ।शरवर्षेणसौमित्रिमभ्यधावतरावणिः ।।।।

గుర్రాలు హతమై, సారథి దెబ్బతిని కూలినందున రావణి రథం నుండి దూకి, బాణవర్షం కురిపిస్తూ సౌమిత్రి లక్ష్మణునిపైకి దూసుకొచ్చాడు.

Verse 54

ततोमहेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणःपदातिनंतंनिहतैर्हयोत्तमैः ।सृजन्तमाजौनिशितान्शरोत्तमान् भृशंतदाबाणगणैर्न्यवारयत् ।।।।

అప్పుడు మహేంద్రుని సమానమైన లక్ష్మణుడు—ఉత్తమ గుర్రాలు హతమై పాదాతిగా మారి యుద్ధంలో పదునైన శ్రేష్ఠ బాణాలను విడిచే అతనిని—బాణసమూహాల ఘనవర్షంతో బలంగా అడ్డుకున్నాడు.

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

Vibhīṣaṇa confronts a dharma-tension: for Rāma’s cause he must consent to, and even desire, the death of Indrajit—his brother’s son—despite paternal compassion and the impropriety he feels in harming one regarded as a son.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

The sarga teaches that righteous outcomes in war require both moral clarity and practical leadership: compassion is acknowledged, yet action is governed by a higher commitment to restoring order; morale and coordinated effort become instruments of dharma rather than mere aggression.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

The scene is anchored at the saṅgrāma-mūrdhan (forefront of the battlefield) near Laṅkā’s war theatre; culturally, the text highlights epic-war conventions—omens, celestial spectators (Gandharvas/Cāraṇas), and mythic comparisons to Deva–Asura conflict—to frame the battle’s cosmic significance.