Sarga 89

Verse 1

ततश्शरान् दाशरथिस्सन्धायामित्रकर्शणः ।ससर्जराक्षसेन्द्रायकृद्धस्सर्पइवश्वसन् ।।6.89.1।।

అప్పుడు దాశరథి లక్ష్మణుడు, శత్రుసంహారకుడు, బాణాలను సంధించి, కోపంతో ఫుసఫుసలాడే సర్పంలా రాక్షసేంద్రునిపై విడిచెను।

Verse 2

तस्यज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वाराक्षसाधिपः ।विवर्णवदनोभूत्वालक्ष्मणंसमुदैक्षत ।।6.89.2।।

లక్ష్మణుని ధనుర్జ్యా తీవ్ర టంకారాన్ని విని రాక్షసాధిపతి ముఖవర్ణం మారి, లక్ష్మణుని వైపు స్థిరంగా చూచెను।

Verse 3

विषण्णवदनंदृष्टवाराक्षसंरावणात्मजे ।सौमित्रिंयुद्धसंयुक्तंप्रत्युवाचविभीषणः ।।6.89.3।।

రావణుని కుమారుడైన ఆ రాక్షసుడు విషణ్ణ ముఖంతో నిరుత్సాహంగా ఉన్నదాన్ని చూసి, యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచిన సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు)ను విభీషణుడు ఉద్దేశించి పలికాడు।

Verse 4

निमित्तान्युपपश्यामियान्यस्मिन् रावणात्मजे ।त्वरतेनमहाबाहोभग्नएष न संशयः ।।6.89.4।।

హే మహాబాహో! ఈ రావణపుత్రునిలో నేను చూస్తున్న అపశకున సూచనలు—అతడు త్వరగా తడబడుతున్నాడు; సందేహం లేదు, అతని ధైర్యం భంగమైంది।

Verse 5

ततस्सन्धायसौमित्रिश्शरानग्निशिखोपमान् ।मुमोचनिशितांस्तस्मिन् सर्पानिवमहाविषान् ।।6.89.5।।

అప్పుడు సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) అగ్నిశిఖలవంటి బాణాలను ధనుస్సుకు సంధించి, అతనిపై పదునైన బాణాలను విడిచెను—మహావిషసర్పాలవలె।

Verse 6

शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतश्शरैः ।मुहूर्तमभवन्मूक्षःसर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ।।6.89.6।।

లక్ష్మణుని బాణాలచేత—ఇంద్రవజ్రస్పర్శసమానమైనవాటితో—ఆఘాతమై అతడు క్షణకాలం మూర్ఛితుడై, సమస్త ఇంద్రియాలు కలతచెందినవాడయ్యాడు।

Verse 7

उपलभ्यमुहूर्तेनसंज्ञांप्रत्यागतेन्द्रियः ।ददर्शावस्थितंवीरंवीरोदशरथात्मजम् ।।6.89.7।।

క్షణములోనే సంజ్ఞను పొందుకొని, ఇంద్రియాలు తిరిగి వచ్చిన తరువాత, ఆ వీరుడు స్థిరంగా నిలిచిన వీరుడు—దశరథనందనుడిని—చూచెను।

Verse 8

सोऽभिचक्रामसौमित्रिंरोषात्संरक्तलोचनः ।अब्रवीच्चैनमासाद्यपुनस्सपरुषंवचः ।।6.89.8।।

కోపముతో ఎర్రబడిన కన్నులతో అతడు సౌమిత్రి వైపు ముందుకు సాగెను; అతనిని చేరి మళ్లీ కఠినమైన మాటలు పలికెను।

Verse 9

किं न स्मरसितद्युद्धेप्रथमेमत्पराक्रमम् ।निबद्धस्त्वंसहभ्रात्रायदाभुविविचेष्टसे ।।6.89.9।।

ఆ మొదటి యుద్ధంలో నా పరాక్రమాన్ని నీవు స్మరించవా—నీవు నీ అన్నతో కూడ నా చేత బంధింపబడి నేలపై తడబడుతూ ఉన్నప్పుడు?

Verse 10

युवांखलुमहायुद्धेशक्रानिसमैश्शरैः ।शायितौप्रथमंभूमौविसंज्ञौसपुरस्सरौ ।।6.89.10।।

ఆ మహాయుద్ధంలో నిజంగా మీరు ఇద్దరే ముందుగా నేలపై పడిపోయారు—ఇంద్రవజ్రసమానమైన నా బాణాలతో, అగ్రగాములైనవారితో కూడి, స్పృహలేకుండా।

Verse 11

स्मृतिर्वानास्तितेमन्येव्यक्तंवायमसादनम् ।गन्तुमिच्छसियस्मात्त्वमंधर्षयितुमिच्छसि ।।6.89.11।।

నాకు అనిపిస్తోంది—నీకు స్మృతి లేదో, లేక నీవు స్పష్టంగా యమసదనానికి వెళ్లదలచుకున్నావో; ఎందుకంటే నన్ను అవమానించి సవాలు చేయదలచుకున్నావు।

Verse 12

यदितेप्रथमेयुद्धे न दृष्टोमत्पराक्रमः ।अद्यतेदर्शयिष्यामितिष्ठेदानींव्यवस्थितः ।।6.89.12।।

మొదటి యుద్ధంలో నీకు నా పరాక్రమం కనబడకపోతే, నేడు నీకు చూపిస్తాను—ఇప్పుడు సిద్ధంగా, స్థిరంగా నిలుచు।

Verse 13

इत्युक्त्वासप्तभिर्भाणैरभिविव्याथलक्ष्मणम् ।दशभिस्तुहनूमन्तंतीक्ष्णधाश्शरोत्तमैः ।।6.89.13।।

అని చెప్పి అతడు లక్ష్మణుని ఏడు బాణాలతో గుచ్చి, పదిమంది తೀಕ್ಷ్ణధార శ్రేష్ఠ శరాలతో హనుమంతుని బలంగా కొట్టెను।

Verse 14

ततःशरशतेनैवसुप्रयुक्तेनवीर्यवान् ।क्रोथाव्दिगुणसम्रब्धोनिर्बिभेदविभीषणम् ।।6.89.14।।

అనంతరం ఆ పరాక్రమవంతుడు క్రోధంతో ద్విగుణ ఉగ్రుడై, సరిగా ప్రయోగించిన వంద బాణాలతో విభీషణుని ఛేదించెను।

Verse 15

तद्दष्टवेन्द्रजिताकर्मकृतंरामानुजस्तदा ।अचिन्तयित्वाप्रहसन्नैतत्किञ्चिदितिब्रुवन् ।।6.89.15।।मुमोच च शरान् घोरान् सम्गृह्यनरपुङ्गवः ।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंलक्ष्मणोयुधि ।।6.89.16।।

ఇంద్రజితుడు చేసిన కార్యాన్ని చూసి రామానుజుడు లక్ష్మణుడు దానిని లెక్కచేయక, నవ్వుతూ “ఇది ఏమాత్రం కాదు” అని అన్నాడు. ఆపై నరశ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణుడు, భయరహిత ముఖంతో క్రోధోద్రిక్తుడై, యుద్ధంలో ఘోర బాణాలను సమకూర్చి రావణపుత్రునిపై విడిచెను।

Verse 16

तद्दष्टवेन्द्रजिताकर्मकृतंरामानुजस्तदा ।अचिन्तयित्वाप्रहसन्नैतत्किञ्चिदितिब्रुवन् ।।6.89.15।।मुमोच च शरान् घोरान् सम्गृह्यनरपुङ्गवः ।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंलक्ष्मणोयुधि ।।6.89.16।।

ఇంద్రజితుడు చేసిన కార్యాన్ని చూసి రామానుజుడు లక్ష్మణుడు దానిని లెక్కచేయక, నవ్వుతూ “ఇది ఏమాత్రం కాదు” అని అన్నాడు. ఆపై నరశ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణుడు, భయరహిత ముఖంతో క్రోధోద్రిక్తుడై, యుద్ధంలో ఘోర బాణాలను సమకూర్చి రావణపుత్రునిపై విడిచెను।

Verse 17

नैवंरणगताःशूराःप्रहरन्तिनिशाचर ।लघवश्चाल्पवीर्याश्चशरासुखास्तवहीमे ।।6.89.17।।

ఓ నిశాచరా! రణంలో ఉన్న శూరులు ఇలాగా ప్రహారం చేయరు. నీ ఈ బాణాలు తేలికగా, అల్పబలంగా ఉన్నాయి; నాకు ఇవి సుఖంగా తాకినట్లే అనిపిస్తున్నాయి।

Verse 18

नैवंशूरास्तुयुध्यन्तेसमरेजयकाङ्क्षिणः ।इत्येवंतंब्रुवाणस्तुधन्वीशरैरभिववर्ष ह ।।6.89.18।।

“సమరంలో జయాన్ని కోరే శూరులు ఇలాగా యుద్ధం చేయరు.” అని చెప్పి ఆ ధనుర్ధారి అతనిపై బాణవర్షం కురిపించెను।

Verse 19

स्यबाणैस्सुविध्वस्तंकवचंकाञ्चनंमहत् ।व्यशीर्यतरथोपस्थेताराजालमिव्बारात् ।।6.89.19।।

అతని బాణాలచే పూర్తిగా విధ్వంసమైన ఆ మహా స్వర్ణకవచం చీలిపోయి రథతలంపై పడిపోయింది—ఆకాశం నుండి తారాజాలం జారిపడినట్లుగా।

Verse 20

विधूतवर्मानाराचैर्भभूव स कृतव्रणः ।इन्द्रजित्समरेवीरःप्रत्यूषेभानुमानिव ।।6.89.20।।

ఇనుప బాణాలచే అతని వర్మము, రక్షణము చెదిరిపోయాయి; యుద్ధంలో గాయపడినప్పటికీ వీరుడు ఇంద్రజిత్ ప్రత్యూష సూర్యునివలె ప్రకాశిస్తూ నిలిచాడు।

Verse 21

ततःशरसहस्रेणसङ्क्रुद्धोरावणात्मजः ।बिभेदसमरेवीरोलक्ष्मणंभीमविक्रमः ।।6.89.21।।

అప్పుడు కోపంతో రగిలిన, భయంకర పరాక్రమశాలి రావణపుత్రుడు యుద్ధంలో సహస్ర బాణాలతో లక్ష్మణుని మళ్లీ మళ్లీ ఛేదించాడు।

Verse 22

व्यशीर्यतमहद्धिव्यंकवचंलक्ष्मणस्य च ।कृतप्रतिकृतान्योन्यंबभूवतुरभिद्रुतौ ।।6.89.22।।

లక్ష్మణుని మహా దివ్యకవచమూ చీలిపోయింది; ఇద్దరూ ఒకరిపై ఒకరు దూసుకెళ్లి, దెబ్బకు దెబ్బగా వెంటనే ప్రతిదెబ్బను ఇచ్చుకున్నారు।

Verse 23

अभीक्ष्णंनिश्श्वसन्तौतौयुध्येतांतुमुलंयुधि ।शरसङ्कृत्तसर्वाङ्गौसर्वतोरुधिरोक्षितौ ।।6.89.23।।

మళ్లీ మళ్లీ గాఢంగా శ్వాసిస్తూ ఆ ఇద్దరూ యుద్ధరంగంలో ఘోరంగా పోరాడారు. బాణాలతో వారి సర్వాంగాలు ఛిన్నమై, అన్ని వైపులా రక్తంతో తడిసిపోయారు॥

Verse 24

सुदीर्घकालंतौवीरावन्योन्यनिशितैःशरैः ।ततक्षतुर्महात्मानौरणकर्मविहारदौ ।।6.89.24।।

అతి దీర్ఘకాలం ఆ ఇద్దరు వీరులు—మహాత్ములు, రణకౌశల్యంలో నిపుణులు—పరస్పరం పదునైన బాణాలతో చీల్చుకుంటూ పోరాడారు॥

Verse 25

बभूवतुश्चात्मजयेयत्तौभीमपराक्रमौ ।तौशरौघैस्तदाकीर्णौनिकृत्तकवचध्वजौ ।।6.89.25।।सृजन्तौरुधिरंचोष्णंजलंप्रस्रवणाविव ।

విజయసాధనకై దృఢనిశ్చయంతో, భయంకర పరాక్రములు అయిన ఆ ఇద్దరూ అప్పుడు బాణవర్షపు ప్రవాహాలతో కప్పబడ్డారు. వారి కవచాలు, ధ్వజాలు ఛిన్నమై, పర్వత ప్రస్రవణాల నీటిలా ఉష్ణ రక్తాన్ని ప్రవహింపజేశారు॥

Verse 26

शरवर्षंततोघोरंमुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम् ।।6.89.26।।सासारयोरिवाकाशेनीलयोःकालमेघयोः ।तयोरथमहान्कालोव्यत्ययाद्युध्यमानयोः ।।6.89.27।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।

అప్పుడు ఆ ఇద్దరి ధనుస్సుల నుండి భయంకర నాదంతో ఘోరమైన బాణవర్షం కురిసింది—ఆకాశంలో రెండు నీలకాళ మేఘాలు ప్రళయకాలంలో ముసలధారగా వర్షిస్తున్నట్లుగా॥

Verse 27

शरवर्षंततोघोरंमुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम् ।।6.89.26।।सासारयोरिवाकाशेनीलयोःकालमेघयोः ।तयोरथमहान्कालोव्यत्ययाद्युध्यमानयोः ।।6.89.27।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।

వారు యుద్ధం చేస్తూ ఉండగా ఎంతో కాలం గడిచింది; అయినా ఆ ఇద్దరిలో ఎవ్వరూ యుద్ధం నుండి వెనుదిరగలేదు, ఎవ్వరూ శ్రమకు లోనుకాలేదు॥

Verse 28

अस्त्राण्यस्त्रविदांश्रेष्ठौदर्शयन्तौपुनःपुनः ।।6.89.28।।शरानुच्छावचाकारानन्तरिक्षेबबन्धतुः ।

అస్త్రవిద్యలో శ్రేష్ఠులైన ఆ ఇద్దరూ మళ్లీ మళ్లీ తమ అస్త్రకౌశల్యాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, నానావిధ రూపాల బాణాలతో ఆకాశంలో జాలంలా అల్లివేశారు।

Verse 29

न्यपेतदोषमस्यन्तौलघुचित्रं च सुष्ठु च ।।6.89.29।।उभौतुतुमुलंघोरंचक्रतुर्नरराक्षसौ ।

ఆ మనుష్యుడు మరియు రాక్షసుడు—ఇద్దరూ ఒక్క తప్పు లేకుండా, వేగంగా, విచిత్రంగా, అత్యంత నిశితంగా బాణాలు సంధిస్తూ యుద్ధాన్ని ఘోరంగా, కలకలంగా చేశారు।

Verse 30

तयोःपृथक् पृथभगीमश्शुश्रुवेतलनिस्स्वनः ।।6.89.30।।प्रकम्पयन्जनंघोरोनिर्घातइवदारुणः ।

ఆ ఇద్దరి నుండి వేరువేరుగా భయంకరమైన తాళధ్వని వినిపించింది; అది దారుణమైన మెరుపు-గర్జనలా ఘోరంగా జనసమూహాన్ని కంపింపజేసింది।

Verse 31

सतयोःभ्राजतेशब्दस्तदासमरयत्तयोः ।।6.89.31।।सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगनेमेघयोरिव ।

ఆ ఇద్దరూ సమరంలో పోరాడుతుండగా ఆ ప్రతిధ్వనించే గర్జన ప్రకాశించినట్లుగా వినిపించింది—ఆకాశంలో రెండు ఘోర మేఘాలు గంభీరంగా మ్రోగినట్లుగా।

Verse 32

सुवर्णपुङ्खैर्नाराचैर्बलवन्तौकृतव्रणौ ।।6.89.32।।प्रसुस्रुवातेरुधिरंकीर्तिमन्तौजयेधृतौ ।

సువర్ణపుంఖాల నారాచ బాణాలతో గాయపడిన ఆ ఇద్దరు బలవంతులు, కీర్తిమంతులైన వీరులు—విజయనిశ్చయంతో—అధికంగా రక్తం కార్చసాగారు।

Verse 33

तेगात्रयोर्निपतितारुक्मपुङ्खाःशरायुधि ।।6.89.33।।असृदगिग्धाविनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ।

యుద్ధంలో ఆ స్వర్ణపుంఖ బాణాలు వారి అవయవాలపై పడ్డాయి; రక్తంతో తడిసి అవి మళ్లీ జారి బయటికి వచ్చి భూమితలాన్ని చీల్చి దూరాయి।

Verse 34

अन्येसुनिशितैश्शस्त्रैराकाशेसञ्जघट्टिरे ।।6.89.34।।बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चैवतयोर्बाणाःसहस्रशः ।

ఇంతలో, మరెన్నో వేల బాణాలు అత్యంత పదునైన శస్త్రాలవలె ఆకాశంలో పరస్పరం ఢీకొన్నాయి; అవి విరిగి, చీలిపోయాయి।

Verse 35

सबभूवरणेघोरस्तयोर्बाणमयश्चयः ।।6.89.35।।अग्निभ्यामिवदीप्ताभ्यांसत्रेकुशमयश्चयः ।

ఆ యుద్ధంలో వారి మధ్య బాణమయమైన భయంకరమైన కుప్ప, విస్తారం ఏర్పడింది—యజ్ఞవేదికపై రెండు జ్వలిత అగ్నుల వెలుగులో మెరిసే కుశగడ్డి రాశిలా।

Verse 36

तयोःकृतव्रणौदेहौशुशुभातेमहात्मनोः ।।6.89.36।।सुपुष्पाविवनिष्पत्रौवनेशाल्मलिकिंशुकौ ।

ఆ ఇద్దరు మహాత్మ యోధుల గాయపడిన దేహాలు శోభించాయి—అడవిలో ఆకుల్లేకున్నా పుష్పభారంతో మెరిసే శాల్మలి, కింశుక వృక్షాలవలె।

Verse 37

चक्रतुस्तुमुलंघोरंसन्निपातंमुहुर्मुहुः ।।6.89.37।।इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैवपरस्परवधैषिणौ ।

ఇంద్రజితుడూ లక్ష్మణుడూ—పరస్పర వధాభిలాషులై—మళ్లీ మళ్లీ యుద్ధంలో ఘోరమైన, తుములమైన సంగ్రామాన్ని కలిగించారు।

Verse 38

लक्ष्मणोरावणिंयुद्धेरावणिश्चापिलक्ष्मणम् ।।6.89.38।।अन्योन्यंतावभिघ्नन्तौ न श्रमंप्रतिपद्यताम् ।

యుద్ధంలో లక్ష్మణుడు రావణిని కొట్టెను, రావణియు లక్ష్మణుని కొట్టెను; పరస్పరం దాడి చేసుకుంటూ కూడా వారిద్దరికీ అలసట రాలేదు।

Verse 39

बाणजालैश्शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ ।।6.89.39।।शुशुभातेमहावीर्यौप्ररूढाविवपर्वतौ ।

శరీరంలో లోతుగా దిగిన బాణజాలములతో ఆ ఇద్దరు వేగశాలులు మహావీరులు కూడా ప్రకాశించిరి—వృక్షసమృద్ధమైన పర్వతాలవలె।

Verse 40

तयोरुधिरसिक्तानिसम्वृतान्तिशरैर्भृशम् ।।6.89.40।।बभ्राजुःसर्वगात्राणिज्वलन्तइवपावकाः ।

ఆ ఇద్దరి సర్వాంగములు రక్తసిక్తమై, బాణములతో ఘనంగా కప్పబడి ఉండెను; అవి అగ్నిజ్వాలలవలె భయంకర కాంతితో ప్రకాశించెను।

Verse 41

तयोरथमहान् कालोव्यतीयाद्युध्यमानयोः ।।6.89.41।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।

ఆ ఇద్దరు యుద్ధం చేస్తుండగా మహా కాలం గడిచింది; అయినా వారు యుద్ధం నుండి వెనుదిరగలేదు, అలసటకూ లోనుకాలేదు।

Verse 42

అప్పుడు మహాత్ముడు విభీషణుడు, యుద్ధమున ముందువరుసలో అజేయుడైన లక్ష్మణుని క్షేమాన్ని కోరుతూ, అతని యుద్ధశ్రమను తొలగించుటకు రణభూమికి వచ్చి అక్కడ నిలిచెను।