Sarga 87
न्यग्रोध-प्रवेश-निवारणम् (Preventing Indrajit’s Banyan-Tree Rite) / Indrajit Confronts Vibhishana
युद्धकाण्ड
విభీషణుడు లక్ష్మణునికి సమ్యక్ ఉపదేశం చేసి అతనిని ఒక వనప్రదేశానికి తీసుకెళ్లి, మేఘశ్యామవర్ణంగా భయంకరంగా ఉన్న న్యగ్రోధం (మర్రిచెట్టు) చూపించాడు. ఇంద్రజిత్ అక్కడ హవిస్సు సమర్పించి మంత్రబలంతో అదృశ్యుడై యుద్ధంలో ప్రాణాంతక ఆధిక్యం పొందుతాడని చెప్పి, అతడు న్యగ్రోధంలో ప్రవేశించే ముందే లక్ష్మణుడు జ్వలంత బాణాలతో అతని రథం, అశ్వాలు, సారథిని ధ్వంసం చేయాలని ఆదేశించాడు. లక్ష్మణుడు అంగీకరించి ధనుస్సు టంకారముతో సిద్ధంగా నిలిచి వేచిచూశాడు. అంతలో ప్రకాశవంతమైన రథంపై ఇంద్రజిత్ ప్రత్యక్షమై ప్రత్యక్ష యుద్ధానికి సవాలు విసిరాడు. వెంటనే కఠిన వాగ్వాదం మొదలైంది—స్వజనులను విడిచి ‘పరాయివారి’ శరణు పొందినవాడని విభీషణుని ఇంద్రజిత్ దూషించి, లోపాలున్నా తన పక్షానికే విధేయత చూపాలని వాదించాడు. విభీషణుడు ధర్మాన్ని ఆధారంగా చేసుకొని సమాధానమిచ్చాడు: రాక్షసకులంలో పుట్టినా క్రూరకర్మలను త్యజించాను; అధర్మసంగం విషసర్పాన్ని ఊడదీసినట్లూ, మండుతున్న ఇంటిని విడిచి పారిపోయినట్లూ త్యాజ్యమే. దొంగతనం, పరస్త్రీహరణం, మిత్రులపై అవిశ్వాసం, మునిహింస, దేవద్వేషం, అహంకారం, క్రోధం, వైరం—ఇవి రావణుని శ్రేయస్సును మేఘాలు పర్వతాన్ని కప్పినట్లు కప్పేశాయని, లంక వినాశం సమీపమని చెప్పాడు. చివరగా, ఇంద్రజిత్ మరణపాశంతో బద్ధుడని, లక్ష్మణుని బాణాలను ఎదుర్కొని జీవించి తిరిగి రాడని హెచ్చరించాడు.
Shlokas
Verse 1
एवमुक्त्वातुसौमित्रिंजातहर्षोविभीषणः ।धनुष्पाणिंनमादायत्वरमाणोजगामसः ।।6.87.1।।
సౌమిత్రీతో ఇలా చెప్పి విభీషణుడు హర్షంతో నిండెను; ధనుస్సు చేతబట్టి ఉన్న లక్ష్మణుని వెంట తీసుకొని అతడు త్వరగా బయలుదేరెను।
Verse 2
अविदूरंततोगत्वाप्रविश्यतुमहद्वनम् ।दर्शमामासतत्कर्मलक्ष्मणातविभीषणः ।।6.87.2।।
అనంతరం అతడు కొద్దిదూరం వెళ్లి మహావనంలో ప్రవేశించి, చేయవలసిన కార్యాన్ని విభీషణుడు లక్ష్మణునికి చూపించాడు।
Verse 3
नीलजीमूतसङ्काशंन्यग्रोधंभीमदर्शनम् ।तेजस्वीरावणभ्रातालक्ष्मणायन्यवेदयत् ।।6.87.3।।
నీల మేఘసమూహంలా నల్లగా, భయంకర దర్శనమున్న ఆ మర్రిచెట్టును తేజస్సుగల రావణభ్రాత విభీషణుడు లక్ష్మణునికి సూచించాడు।
Verse 4
इहोपहारंभूतानांबलवान्रावणात्मजः ।उपहृत्यततःपश्चात्सङ्ग्राममभिवर्तते ।।6.87.4।।
ఇక్కడ బలవంతుడైన రావణపుత్రుడు భూతగణాలకు ఉపహారాలను సమర్పించి, అనంతరం యుద్ధరంగానికి బయలుదేరి వస్తాడు।
Verse 5
अदृश्टस्सर्वभूतानांततोभवतिराक्षसः ।निहन्तिसमरेशत्रून् बध्नाति च शरोत्तमैः ।।6.87.5।।
అనంతరం ఆ రాక్షసుడు సమస్త భూతాలకు అదృశ్యుడవుతాడు; సమరంలో శత్రువులను సంహరిస్తాడు, ఉత్తమ బాణాలతో వారిని బంధిస్తాడు కూడా।
Verse 6
तमप्रविष्टंन्यग्रोधंबलिनंरावणात्मजम् ।विध्वंसयशरैर्दीप्टै: सरथंसाश्वसारथिम् ।।6.87.6।।
అంధకారంలో ప్రవేశించి వటవృక్షంలోకి చొచ్చుకుపోవాలని యత్నిస్తున్న ఆ బలవంతుడైన రావణపుత్రుణ్ని, దగ్ధప్రభ బాణాలతో—రథం, అశ్వాలు, సారథితో సహా—నశింపజేయి.
Verse 7
तथेत्युक्त्वामहातेजास्सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।बभूवावस्थितस्तत्रचित्रंविस्फारयन्? धनुः ।।6.87.7।।
“తథాస్తు” అని పలికి మహాతేజస్సుగల సౌమిత్రి—మిత్రులకు ఆనందకరుడు—అక్కడ దృఢంగా నిలిచి, తన విచిత్ర ధనుస్సును టంకారింపజేశాడు.
Verse 8
स रथेनाग्निवर्णेनबलवान्रावणात्मजः ।इन्द्रजित्कवचीखङ्गीसध्वजःप्रत्यदृश्यत ।।6.87.8।।
అగ్నివర్ణమైన రథంపై బలవంతుడైన రావణపుత్రుడు ఇంద్రజిత్ దర్శనమిచ్చాడు—కవచధారి, ఖడ్గధారి, ధ్వజసహితుడై।
Verse 9
तमुवाचमहातेजाःपौलस्त्यमपराजितम् ।समह्वयेत्वांसमरेसम्यग्युद्धंप्रयच्छमे ।।6.87.9।।
అప్పుడు మహాతేజస్సుగల లక్ష్మణుడు ఆ అపరాజిత పౌలస్త్యవంశజునితో ఇలా అన్నాడు—“నేను నిన్ను సమరంలో సవాలు చేస్తున్నాను; నాకు న్యాయమైన, సమ్ముఖ యుద్ధం ప్రసాదించు।”
Verse 10
एवमुक्तोमहातेजामनस्वीरावणात्मजः ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंतत्रदृष्टवाविभीषणम् ।।6.87.10।।
ఇలా పలుకబడిన మహాతేజస్సు, దృఢమనస్సు గల రావణపుత్రుడు అక్కడ విభీషణుణ్ణి చూసి అతనితో కఠినమైన మాటలు పలికెను।
Verse 11
इहत्वंजातसम्वृद्धःसाक्षाद्भ्रातापितुर्मम ।कथंद्रुह्यसिपुत्रस्यपितृव्योममराक्षस ।।6.87.11।।
నీవు ఇక్కడే పుట్టి పెరిగినవాడవు; నీవు నిజంగా నా తండ్రికి సహోదరుడవు. అట్లుండి, ఓ రాక్షసా, పితృవ్యుడవై ఉండి నీ అన్నదమ్ముని కుమారుడైన నాపై—అతని పుత్రుడైన నాపై—ఎలా ద్రోహం చేస్తావు?
Verse 12
न ज्ञातित्वं न सौहार्धं न जातिस्तवदुर्मते ।प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मोधर्मदूषण ।।6.87.12।।
ఓ దుర్మతీ, ధర్మదూషకా! నీలో బంధుత్వభావం లేదు, స్నేహం లేదు, వంశనిష్ఠ లేదు; ప్రమాణమర్యాదను గౌరవించవు, సోదరబంధం లేదు, ధర్మమూ లేదు.
Verse 13
शोच्यस्त्वमसिदुर्बुद्धेनिन्दनीयश्चसाधुभिः ।यस्त्वंस्वजनमुत्सृज्यपरभृत्यत्वमागतः ।।6.87.13।।
ఓ దుర్బుద్ధీ! నీవు కరుణకు పాత్రుడవు, సజ్జనులచే నిందింపబడవలసినవాడవు కూడా; ఎందుకంటే నీవు స్వజనులను విడిచి పరభృతత్వానికి వచ్చితివి.
Verse 14
नैतछचिथिलयाबुद्ध्यात्वंवेसतिमहदन्तरम् ।क्व च स्वजनसम्वासःक्व च नीचपराश्रयः ।।6.87.14।।
శిథిలమైన బుద్ధితో నీవు ఈ మహత్తరమైన తేడాను గ్రహించలేవు—ఎక్కడ స్వజనులతో నివాసం, ఎక్కడ నీచ పరుల ఆశ్రయం!
Verse 15
गुणवान्वापरजनःस्वजनोनिर्गुणोऽपिवा ।निर्गुणःस्वजनःश्रेयान् यःपरःपरएवसः ।।6.87.15।।
పరజనుడు గుణవంతుడైనా, స్వజనుడు నిర్గుణుడైనా, దోషమున్నా స్వజనుడే శ్రేయస్కరుడు; ఎందుకంటే పరుడు పరుడిగానే ఉంటాడు.
Verse 16
यसस्स्वपक्षंपरित्यज्यपरपक्षंनिषेवते ।स स्वपक्षेक्ष्यंप्राप्तेपश्चास्त्तैरेवहन्यते ।।6.87.16।।
ఎవడు తన స్వపక్షాన్ని విడిచి పరపక్షాన్ని ఆశ్రయిస్తాడో, తన పక్షం నశించిన తరువాత చివరికి అతడు తానే ఆశ్రయించిన వారిచేతనే నశింపబడతాడు.
Verse 17
निरनुक्रोशताचेयंयादृशीतेनिशाचर ।स्वजनेनत्वयाशक्यंपौरुषंरावणानुज ।।6.87.17।।
ఓ నిశాచరా, రావణానుజా! నీవు చూపుతున్న ఈ నిర్దయతే నీ స్వరూపం; ఇలాంటి ‘పౌరుషం’ స్వజనుల మీదే ప్రయోగించినప్పుడే సాధ్యమవుతుంది.
Verse 18
इत्युक्तोभ्रातृपुत्रेणप्रत्युवाचविभीषणः ।अजानन्निवमछचीलंकिंराक्षसविकत्थसे ।।6.87.18।।
అన్న కుమారుడు ఇలా అనగా విభీషణుడు ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు—“ఓ రాక్షసా! నా స్వభావం తెలియనట్టుగా నీవెందుకు గొప్పలు చెప్పుకుంటున్నావు?”
Verse 19
राक्षसेन्द्रसुतासाधोपारुष्यंत्यजगौरवात् ।कुलेयद्यप्यहंजातोरक्षसांक्रूरकर्मणाम् ।।6.87.19।।गुणोयःप्रथमोनृणंतन्मेशीलमराक्षसम् ।
ఓ రాక్షసేంద్రుని దుష్ట కుమారా! గౌరవాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని ఈ కఠినత్వాన్ని విడిచిపెట్టు. నేను క్రూరకర్మల రాక్షసకులంలో పుట్టినవాడినైనా, మనుష్యులలో ప్రథమ గుణమైన ధర్మమే నా స్వభావం; అందువల్ల నా శీలం రాక్షసస్వభావం కాదు.
Verse 20
न रमेदारुणेनाहं न चाधर्मेणवैरमे ।।6.87.20।।भ्रात्राविषशीलोऽपिकथंभ्रातानिरस्यते ।
నేను క్రూరతలో ఆనందించను, అధర్మంలో కూడా రమించను. సోదరుడు విషస్వభావుడైనా, ఒక సోదరుడు మరొక సోదరుణ్ని ఎలా త్యజించగలడు?
Verse 21
धर्मात्प्रच्युतशीलंहिपुरुषंपापनिश्चयम् ।।6.87.21।।त्यक्त्वासुखमवाप्नोतिहस्तादाशीविषंयथा ।
ధర్మం నుంచి జారిపోయిన స్వభావముతో పాపనిశ్చయుడైన పురుషుణ్ని విడిచిపెడితే క్షేమం లభిస్తుంది—చేతిపై ఉన్న విషసర్పాన్ని ఊపి పడేసినట్లుగా.
Verse 22
परस्वहरणेयुक्तंपरदाराभिमर्शकम् ।।6.87.22।।त्याज्यमाहुर्दुरात्मानंवेश्मप्रज्वलितंयथा ।
పరధనాన్ని హరించడంలో నిమగ్నుడై, పరస్త్రీని అపవిత్రంగా స్పర్శించే దురాత్ముణ్ని త్యజించాలి—మండుతున్న ఇంటిని వదిలినట్లుగా.
Verse 23
परस्वानां च हरणंपरदाराभिमर्शनम् ।।6.87.23।।सुहृदामतिशङ्का च त्रयोदोषाःक्षयावहाः ।
పరుల ధనాన్ని హరించడం, పరస్త్రీని అపవిత్రం చేయడం, స్నేహితులపై అతిశయ అనుమానం—ఈ మూడు దోషాలు వినాశకరమైనవి.
Verse 24
महर्षीणांवधोघोरस्सर्वदेवैश्चविग्रहः ।।6.87.24।।अभिमानश्चदोषश्चवैरित्वंप्रतिकूलता ।एतेदोषाममभ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।।6.87.25।।गुणान्प्रच्छादयामासुःपर्वतानिवतोयदाः ।
మహర్షుల ఘోర వధ, సమస్త దేవతలతో కూడ విరోధం, అహంకారం మరియు దోషాన్వేషణ, శత్రుత్వం, ప్రతికూలత—ఈ దోషాలు నా సోదరుని జీవితం, ఐశ్వర్యాన్ని నాశనం చేశాయి. వర్షమేఘాలు పర్వతాలను కప్పినట్లు, ఇవి అతని గుణాలను కప్పివేశాయి.
Verse 25
महर्षीणांवधोघोरस्सर्वदेवैश्चविग्रहः ।।6.87.24।।अभिमानश्चदोषश्चवैरित्वंप्रतिकूलता ।एतेदोषाममभ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।।6.87.25।।गुणान्प्रच्छादयामासुःपर्वतानिवतोयदाः ।
అభిమానం, దోషాచరణం, వైరం, ప్రతికూలత—ఈ దోషాలే నా అన్న యొక్క జీవితం మరియు రాజ్యైశ్వర్యాన్ని నాశనం చేసేవి।
Verse 26
दोषैरेतैःपरित्यक्तोमयाभ्रातापितातव ।।6.87.26।।नेयमस्तिपुरीलङ्का न च त्वं न च तेपिता ।
ఈ దోషాల వలననే నీ తండ్రి—అతడు నా సోదరుడే—నేను పరిత్యజించాను. ఈ లంకాపురి నిలవదు; నీవు నిలవవు; నీ తండ్రి కూడా నిలవడు.
Verse 27
अतिमाननी च बालश्चदुर्विनीतश्चराक्षस ।बद्धस्त्वंकालपाशेनब्रूहिमांयद्यदिच्छसि ।।6.87.27।।
ఓ రాక్షసా! నీవు అతిమాని, బాలిషుడు, దుర్వినీతుడు. నీవు కాలపాశంతో బద్ధుడవు; నీకు ఏది చెప్పాలనిపిస్తే అది నాకు చెప్పు.
Verse 28
अद्यतेव्यसनंप्राप्तंकिंमांत्वामिहवक्ष्यसि ।प्रवेष्टुं न त्वयाशक्यंन्यग्रोधंराक्षसाधम ।।6.87.28।।
ఈ రోజు నీకు విపత్తు వచ్చి చేరింది; ఇక్కడ నాతో నీవేమి చెప్పగలవు? ఓ రాక్షసాధమా! నీవు వటవృక్షంలోకి ప్రవేశించలేవు.
Verse 29
धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यंजीवितुंत्वया ।युध्यस्वनरदेवेनलक्ष्मणेनरणेसह ।।6.87.29।।हतस्त्वंदेवताकार्यंकरिष्यसियमक्षये ।
కాకుత్స్థవంశజుని ధర్షించిన నీవు ఇక జీవించలేవు. రణరంగంలో దేవతుల్య నరదేవుడైన లక్ష్మణునితో యుద్ధం చేయి; హతుడై యమలోకంలో దేవతల కార్యాన్ని నెరవేర్చుదువు।
Verse 30
సమీకృతమైన నీ బలాన్ని ప్రదర్శించు; నీ వద్ద ఉన్న ప్రతి అస్త్రశస్త్రాన్ని, ప్రతి క్షిపణిని వినియోగించు. అయినా లక్ష్మణుని బాణగోచరంలోకి వచ్చిన వెంటనే నీవు—నీ సేనతో కూడ—ఈ రోజు జీవించి వెళ్లలేవు।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether allegiance to one’s clan overrides moral law: Indrajit condemns Vibhīṣaṇa for leaving his kin, while Vibhīṣaṇa frames departure as a necessary rejection of adharmic leadership and cruel conduct.
Vibhīṣaṇa teaches that righteousness is prior to birth-group identity: association with the unrighteous should be abandoned (like casting off a venomous serpent or escaping a burning house), and destructive vices inevitably eclipse merit and bring ruin.
The nyagrodha (banyan tree) in a great forest functions as a tactical landmark tied to Indrajit’s ritualized advantage (offerings leading to invisibility), and Laṅkā is invoked as the threatened political center whose fate is linked to Rāvaṇa’s faults.