Sarga 86
इन्द्रजितः कर्माननुष्ठानात् उत्थाय हनूमन्तं प्रति प्रस्थानम् / Indrajit Abandons the Unfinished Rite and Moves Against Hanuman
युद्धकाण्ड
అప్పుడు విభీషణుడు లక్ష్మణునికి కార్యోపదేశం చేశాడు—మేఘశ్యామమైన రాక్షససేనను వేగంగా ఛేదించు; అప్పుడు రావణపుత్రుడు ఇంద్రజిత్ ప్రత్యక్షమవుతాడు, అతడు తన అనుష్ఠానం పూర్తిచేయకముందే అతనిపై ఘాతుకంగా దాడి చేయవచ్చు. వెంటనే ఘోర సంగ్రామం చెలరేగింది; బాణాలు, చెట్లు, పర్వతశిఖరాలు విసిరివేయబడటంతో ఆకాశమే కప్పబడినట్లు అయింది. వానరులు, భల్లూకులు తమ సహజ ఆయుధాలతో ఉగ్రంగా దూసుకెళ్లారు. తన సేన ఆర్తనాదం విని, దుర్జయుడైన ఇంద్రజిత్ అపూర్ణకర్మను విడిచి లేచి, అరణ్యాంధకారంలోనుంచి బయలుదేరి సిద్ధరథాన్ని అధిరోహించాడు. మేఘప్రభతో, ఎర్రని కన్నులతో, మరణసమాన భయంకరరూపంతో అతడు దర్శనమిచ్చాడు. రాక్షసులు లక్ష్మణుని చుట్టుముట్టగా, హనుమంతుడు మహావృక్షాలను ఎత్తి ప్రళయాగ్నిలా శత్రుసమూహాలను దహించాడు. వేలాది రాక్షసులు త్రిశూలాలు, ఖడ్గాలు, శక్తులు, ఇనుపదండాలు, పరశువులు, ఘనాలు, భిందిపాలాలు మొదలైన సమస్త ఆయుధాలతో హనుమంతునిపై పడ్డారు. అప్పుడు ఇంద్రజిత్ సారథిని వానరశ్రేష్ఠుని వైపు రథాన్ని నడపమని ఆజ్ఞాపించాడు; రథం నుంచి శరవర్షం కురిసింది. హనుమంతుడు ఆ దాడిని భరించి ప్రత్యక్ష సవాలు విసిరాడు. విభీషణుడు లక్ష్మణునికి హెచ్చరించాడు—ఇంద్రజిత్ హనుమంతుని మీదికి వస్తున్నాడు, వెంటనే సంహరించు; లక్ష్మణుడు రథస్థుడైన ఇంద్రజిత్ను గుర్తించి ప్రతిగా బాణవర్షం ప్రారంభించాడు.
Shlokas
Verse 1
अथतस्यामवस्थायांलक्ष्मणंरावणानुजः ।परेषामहितंवाक्यमर्थसाधकमब्रवीत् ।।।।
అప్పుడు ఆ పరిస్థితిలో రావణుని అనుజుడు లక్ష్మణునితో, కార్యసాధకమై శత్రువులకు హితంకాని మాటలను పలికెను.
Verse 2
यदेतद्राक्षसानीकंमेघश्यामंविलोक्यते ।एतदायोध्यतांशीघ्रंकपिभिपादपायुधैः ।।।।
మేఘశ్యామంగా కనిపిస్తున్న ఈ రాక్షససేనను చూచి, వృక్షాలను ఆయుధాలుగా ధరించిన వానరులు దీనిపై వెంటనే యుద్ధం చేయుదురు।
Verse 3
अस्यानीकस्यमहतोभेदनेयतलक्ष्मण ।राक्षसेन्द्रसुतोऽप्यत्रभिन्नेदृश्योभविष्यति ।।।।
హే లక్ష్మణా! ఈ మహా సేనావ్యూహం భేదింపబడిన వెంటనే, వ్యూహం చెదిరినపుడు ఇక్కడ రాక్షసేంద్రుని కుమారుడును స్పష్టంగా కనబడును।
Verse 4
सत्वमिन्द्राशनिप्रख्यैःशरैरवकिरन्परान् ।अभिद्रवाशुयावद्वैनैतत्कर्मसमाप्यते ।।।।
ఇంద్రవజ్రసమానమైన బాణవర్షంతో శత్రువును కప్పివేసి నీవు వెంటనే దాడి చేయుము; అతడు ఈ యుక్తిని పూర్తిచేయకముందే।
Verse 5
ज हिवीरदुरात्मानंमायापरमधार्मिकम् ।रावणिंक्रूरकर्माणंसर्वलोकभयावहम् ।।।।
హే వీరా! మాయలో పరమాసక్తుడైన, అధార్మికుడైన, క్రూరకర్ముడైన, సమస్త లోకాలకు భయంకరుడైన ఆ రావణిని సంహరించుము।
Verse 6
विभीषणवच्श्रुत्वालक्ष्मणश्शुभलक्षणः ।ववर्षशरवर्षाणिराक्षसेन्द्रसुतंप्रति ।।।।
విభీషణుని వచనము విని శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుడు రాక్షసేంద్రుని కుమారుని మీద బాణవర్షమును కురిపించెను।
Verse 7
ऋक्षाःशाखामृगाश्चैवद्रुमद्रिनखयोधिनः ।अभ्यधावन्तसहितास्तदनीकमवस्थितम् ।।।।
ఋక్షులు మరియు వానరులు సమేతంగా ఆ సన్నద్ధమైన సేనావ్యూహంపై దూసుకెళ్లారు; వృక్షాలు, శిలలు, తమ నఖాలనే ఆయుధాలుగా చేసుకొని యుద్ధం చేశారు.
Verse 8
राक्षसाश्चशितैर्भाणैरसिभिश्शक्तितोमरैः ।उद्यदैससम् वर्तन्तसमरेकपिसैन्यजिघांसवः ।।।।
కపిసేనను సంహరించాలనే ఉద్దేశంతో రాక్షసులు సమరంలో దూసుకొచ్చిరి—తీక్ష్ణ బాణాలను విసురుతూ, ఖడ్గాలు, శక్తులు, తోమర-భల్లాలతో దాడి చేస్తూ।
Verse 9
स सम्प्रहारस्तुमुलःसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।शब्देनमहतालङ्कांनादयन्वैसमन्ततः ।।।।
అప్పుడు కపులు మరియు రాక్షసుల మధ్య ఘోరమైన, తుములమైన సమరం చెలరేగెను; ఆ మహాశబ్దంతో లంకా అన్ని వైపులా నినదించెను।
Verse 10
शस्त्रश्चविविधाकारैश्शितैर्बाणैश्चपादपैः ।उद्यतैर्गिरिशृङ्गैश्चघोरैराकाशमावृतम् ।।।।
వివిధాకార శస్త్రములు, పదునైన బాణములు, వేరులతో పెకిలించిన వృక్షములు, ఎత్తబడిన భయంకర గిరిశిఖరములతో ఆకాశము అంతటా ఆవరించబడెను.
Verse 11
तेराक्षसावानरेषुविकृताननबाहवः ।निवेशयन्तःशस्त्राणिचक्रुस्तेसुमहद्भयम् ।।।।
వికారమైన ముఖములు, భుజములు గల ఆ రాక్షసులు వానరులపై తమ శస్త్రాలను దూసి గుచ్చి, వారిలో మహాభయాన్ని కలిగించారు।
Verse 12
तथैवसकलैर्वृक्षैर्गिरिशृङ्गैश्चवानराः ।अभिजघ्नुजघ्नुश्चसमरेराक्षसर्षभान् ।।।।
అలాగే వానర యోధులు సమరంలో సంపూర్ణ వృక్షాలతోను, పర్వతశిఖరాలతోను రాక్షసులలో వృషభసమాన వీరులపై దాడి చేసి వారిని కూల్చి కొట్టారు।
Verse 13
ऋक्षवानरमुख्यैश्चमहाकायैर्महाबलैः ।रक्षसांयुध्यमानानांमहद्भयमजायत ।।।।
మహాకాయులు, మహాబలులు అయిన ఋక్ష-వానర ప్రధానులు యుద్ధం చేయుచుండగా, యుద్ధరత రాక్షసులలో మహాభయం కలిగింది।
Verse 14
स्वमनीकंविषण्णंतुश्रुत्वाशत्रुभिरर्दितम् ।उदतिष्ठतदुर्दर्षः स कर्मण्यननुष्ठिते ।।।।
శత్రువులచే బాధింపబడి విషణ్ణమైన తన సైన్యస్థితిని విని, ఆ దుర్దమ్యుడు—ఆరంభించిన కర్మ ఇంకా అపూర్ణమైనప్పటికీ—తక్షణమే లేచెను।
Verse 15
वृक्षान्धकारान्निर्गम्यजातक्रोधः स रावणिः ।आरुरोहरथंसज्जंपूर्वयुक्तंसुसंयतम् ।।।।
వృక్షఘనాంధకారమునుండి బయటికి వచ్చి, కొత్తగా రగిలిన కోపంతో రావణి, ముందే జూచబడి బలంగా బిగించబడిన సిద్ధ రథమును అధిరోహించెను।
Verse 16
स भीमकार्मुकधरःकालमेघसमप्रभ: ।रक्तास्यनयनोकृद्धोमभौमृत्युरिवान्तकः ।।।।
భయంకర ధనుస్సు ధరించి, కాలమేఘసమ కాంతితో, కోపముచే ఎర్రబడిన ముఖనేత్రాలతో, అతడు అంతకుడై సాక్షాత్ మృత్యువులా ప్రకాశించెను।
Verse 17
दृष्टवैवतुरथस्थंतंपर्यवर्तततद्बलम् ।रक्षसांभीमवेगानांलक्ष्मणेनयुयुत्सताम् ।।।।
అతడు రథస్థుడై ఉన్నదాన్ని చూచిన వెంటనే, భయంకర వేగముగల ఆ రాక్షసబలం తిరిగి మళ్లి, యుద్ధాసక్తుడైన లక్ష్మణుని చుట్టుముట్టెను।
Verse 18
तस्मिन् कालेतुहनूमानुद्यम्यसुदुरासदम् ।धरणीधरसङ्काशोमहावृक्षमरिन्दमः ।।।।स राक्षसानांतत्सैन्यंकालाग्निरिवनिर्दहन् ।चकारबहुभिर्वक्षैर्निःसंज्ञंयुधिवानरः ।।।।
ఆ సమయంలో అరిదముడైన హనుమాన్—పర్వతసమానుడు—అత్యంత దురాసదమైన మహావృక్షమును ఎత్తుకొని, యుద్ధమున ప్రళయాగ్నివలె రాక్షససేనను దహించుచు, అనేక వృక్షాలతో కొట్టి వారిని మూర్ఛితులనుగా చేసెను।
Verse 19
तस्मिन् कालेतुहनूमानुद्यम्यसुदुरासदम् ।धरणीधरसङ्काशोमहावृक्षमरिन्दमः ।।6.86.18।।स राक्षसानांतत्सैन्यंकालाग्निरिवनिर्दहन् ।चकारबहुभिर्वक्षैर्निःसंज्ञंयुधिवानरः ।।6.86.19।।
ఆ సమయంలో అరిదముడైన హనుమాన్—పర్వతసమానుడు—అత్యంత దురాసదమైన మహావృక్షమును ఎత్తుకొని, యుద్ధమున ప్రళయాగ్నివలె రాక్షససేనను దహించుచు, అనేక వృక్షాలతో కొట్టి వారిని మూర్ఛితులనుగా చేసెను।
Verse 20
विध्वंसन्तंतरसादृष्टवैवपवनात्मजम् ।राक्षसानांसहस्राणिहनूमन्तमवाकिरन् ।।।।
పవనపుత్రుడు హనుమంతుడు మహావేగంతో విధ్వంసం చేస్తుండగా చూసిన వెంటనే, రాక్షసుల సహస్రాలు అతనిపై పడి చుట్టుముట్టాయి।
Verse 21
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।।।
పదునైన త్రిశూలాలు ధరించినవారు, చేతుల్లో ఖడ్గాలు పట్టినవారు, శక్తి-భాలాలు మరియు పట్టస ఆయుధాలతో సన్నద్ధమైన రాక్షసులు యుద్ధానికి దగ్గరగా చేరి దాడికి దిగారు।
Verse 22
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।6.86.21।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।6.86.22।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।6.86.23।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।6.86.24।।
వారు ఇనుప పరీఘాలు, గదలు, అందంగా కనిపించే కుంతాలు, అలాగే వందల సంఖ్యలో శతఘ్నీలు మరియు భారమైన ఇనుప ముద్గరాలతో కూడా యుద్ధం చేశారు।
Verse 23
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।6.86.21।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।6.86.22।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।6.86.23।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।6.86.24।।
రాక్షసులు భయంకరమైన పరశువులు, భిందిపాలాలతో దాడి చేశారు; అలాగే వజ్రసమానమైన ముష్టులతో, మెరుపులా పడే చప్పట్లతో కూడా కొట్టారు।
Verse 24
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।6.86.21।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।6.86.22।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।6.86.23।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।6.86.24।।
వారు అన్ని వైపుల నుండీ చేరి పర్వతోపముడైన వీరునిపై దాడి చేశారు; కాని అతడూ కోపంతో రగిలి వారిలో మహా సంహారాన్ని కలిగించాడు।
Verse 25
स ददर्शकपिश्रेष्ठमचलोपममिन्द्रजित् ।सूदमानमसन्त्रस्तममित्रान् पवनात्मजम् ।।।।
ఇంద్రజిత్ కపిశ్రేష్ఠుడైన పવનాత్మజ హనుమంతుణ్ని చూశాడు—అచల పర్వతంలా అచంచలంగా, భయములేక శత్రువులను సంహరిస్తూ।
Verse 26
स सारथिमुवाचेदंयाहियत्रैषवानरः ।क्षयमेवहिनःकुर्याद्राक्षसामुपेक्षितः ।।।।
అతడు సారథితో అన్నాడు—“ఆ వానరుడు ఉన్న చోటికి రథాన్ని నడుపు; ఇతడిని నిర్లక్ష్యం చేస్తే మన రాక్షసులకు నిశ్చయంగా వినాశమే కలుగుతుంది।”
Verse 27
इत्युक्तस्सारथिस्तेनययौयत्र न मारुतिः ।वहन् परमदुर्धर्षंस्थितमिन्द्रजितंरथे ।।।।
అలా ఆజ్ఞాపించగా సారథి మారుతి ఉన్న చోటికి వెళ్లాడు; రథంపై నిలిచిన పరమ దుర్ధర్షుడైన ఇంద్రజిత్ను మోసుకుంటూ।
Verse 28
सोऽभ्युपेत्यशरान्खङ्गान्पट्टसासिपरश्वधान् ।अभ्यवर्षतदुर्धर्षःकपिमूर्थनिराक्षसः ।।।।
ఆ దుర్ధర్ష రాక్షసుడు దగ్గరకు వచ్చి బాణాలు, ఖడ్గాలు, పట్టిశాలు, భల్లాలు, పరశువులు మొదలైన ఆయుధాలను కపి యోధుని శిరస్సుపై వర్షంలా కురిపించాడు।
Verse 29
तानिशस्त्राणिघोराणिप्रतिगृह्य स मारुतिः ।रोषेणमहताविष्टोवाक्यंचेदमुवाच ह ।।।।
ఆ ఘోర శస్త్రాలను సహించి మారుతి హనుమంతుడు మహా కోపంతో ఆవిష్టుడై ఈ వాక్యములు పలికెను।
Verse 30
युध्यस्वयदिशूरोऽसिरावणात्मजदुर्मते ।वायुपुत्रंसमासाद्य न जीवन् प्रतियास्यसि ।।।।
నీవు నిజంగా శూరుడవైతే, ఓ రావణాత్మజ దుర్మతీ, యుద్ధం చేయి; వాయుపుత్రుని ఎదుర్కొన్నాక నీవు ప్రాణాలతో తిరిగి రాలేవు.
Verse 31
बाहुभ्यांसम्प्रतियुध्यस्वयदिमेद्वन्द्वमाहवे ।वेगंसहस्वदुर्बुद्धेततस्त्वंरक्षसांवरः ।।।।
యుద్ధంలో నాతో ద్వంద్వం కోరితే, చేతులతోనే నాతో పోరాడు; ఓ దుర్బుద్ధీ, నా వేగాన్ని తట్టుకో—అప్పుడు నీవు రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడని చెప్పుకోగలవు.
Verse 32
हनूमन्तंजिघांसन्तंसमुद्यतशरासनम् ।रावणात्मजमाचष्टे लक्ष्मणाय विभीषण: ।।।।
ధనుస్సు ఎత్తి హనుమంతుని సంహరించేందుకు సిద్ధమైన రావణాత్మజుని గురించి విభీషణుడు లక్ష్మణునికి తెలిపాడు.
Verse 33
यस्सवासवनिर्जेतारावणस्यात्मसम्भवः ।स एषरथमास्थायहनूमन्तंजिघांसति ।।।।
వాసవుడు (ఇంద్రుడు)ను జయించినవాడు, స్వయంగా రావణుని వంశజుడు—అతడే ఇప్పుడు రథారూఢుడై హనుమంతుని సంహరించేందుకు వస్తున్నాడు.
Verse 34
तमप्रतिमसंस्थानैश्शरैश्शत्रुनिवारणैः ।जीवितान्तकरैर्घोरैःसौमित्रेरावणिंजहि ।।।।
హే సౌమిత్రీ! సాటిలేని ఆకారముగల, శత్రునివారకమైన, భయంకరమైన ప్రాణాంతక శరాలతో రావణి (ఇంద్రజిత్)ను సంహరించు।
Verse 35
इत्येवमुक्तस्तुतदामहात्माविभीषणेनारिविभीषणेन ।ददर्शतंपर्वतसन्निकाशंरथस्थितंभीमबलंदुरासदम् ।।।।
శత్రువులకు భయంకరుడైన విభీషణుడు ఇలా పలికినప్పుడు, మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు అతనిని చూచెను—పర్వతసమానంగా విస్తారమైన, రథస్థుడైన, భీమబలుడై సమీపించుటకు దుర్లభుడైన ఇంద్రజిత్ను।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the injunction to strike Indrajit before his ritual task is completed, raising the wartime dharma question of timing: when decisive intervention is justified to prevent a greater threat and protect allied forces.
Counsel (upadeśa) must translate into prompt, proportionate action: discern the enemy’s enabling conditions (concealment, ritual power, morale) and remove them, while sustaining collective duty toward allies under crisis.
Lanka is the primary setting, with emphasis on battlefield atmosphere (sky filled with missiles) and wooded cover (“darkness of trees”) as a tactical landmark from which Indrajit emerges—signaling terrain’s role in epic warfare.