Sarga 78
मकराक्षस्य निर्गमनम् — The Deployment of Makaraksha and Ravana’s Fury
युद्धकाण्ड
నికుంభుడు, కుంభుడు మరణించిన వార్త విని రావణుడు శోకక్రోధాలతో ఉగ్రుడయ్యాడు. ఖరుని కుమారుడు, విశాలనేత్రుడు మకరాక్షుడిని పిలిచి—రామలక్ష్మణులను మరియు వానరసేనను సంహరించుమని కఠిన ఆజ్ఞ ఇచ్చాడు. మకరాక్షుడు యుద్ధవిశ్వాసంతో ఆ ఆజ్ఞను స్వీకరించి రావణునికి నమస్కరించి ప్రదక్షిణం చేశాడు. రథాన్ని, సైన్యాన్ని సిద్ధం చేయించి రథారూఢుడై, రాక్షసులకు తన ముందుగా సాగి యుద్ధం చేయమని ఆదేశించాడు. అప్పుడు రూపాంతరగుణులు, భయంకరులు, గజసమూహంలా ఘనమైన రాక్షసదళం నాయకుణ్ని చుట్టుముట్టి భూమిని కంపింపజేస్తూ కదిలింది; భేరీశంఖనాదాలు, కరతాళధ్వనులు యుద్ధవాతావరణాన్ని నింపాయి. బయలుదేరే వేళ దారుణ నిమిత్తాలు కనబడ్డాయి—సారథి కొరడా జారిపడింది, ధ్వజం కూలింది, గుర్రాలు శక్తి కోల్పోయి కన్నీరు పెట్టాయి, ధూళితో నిండిన కఠిన గాలి వీచింది; అయినా వారు వాటిని లెక్కచేయక రామలక్ష్మణుల వైపు దూసుకెళ్లారు.
Shlokas
Verse 1
निकुम्भंनिहतंश्रुत्वाकुम्भं च विनिपातितम् ।रावणःपरमामर्षीप्रजज्वालानलोयथा ।।।।
నికుంభుడు హతుడయ్యాడని, కుంభుడూ పడిపోయాడని విని, పరమ కోపంతో రావణుడు అగ్నిలా భగ్గుమని జ్వలించాడు।
Verse 2
नैरृतःक्रोधशोकाभ्यांद्वाभ्यांतुपरिमूर्छितः ।खरपुत्रंविशालाक्षंमकराक्षमचोदयत् ।।।।
క్రోధం మరియు శోకం—ఈ రెండింటితో మూర్ఛితుడైన రాక్షసరాజు రావణుడు ఖరపుత్రుడైన విశాలాక్ష మకరాక్షుని పిలిపించాడు।
Verse 3
गच्छपुत्रऽमयाऽजाज्ञप्तोबलेनाभिसमवनितः ।राघवंलक्ष्मणंचैवजहितांश्चवनौकसः ।।।।
“పుత్రా, నా ఆజ్ఞతో సేనాబలంతో సమర్థితుడై వెళ్లి, రాఘవుని, లక్ష్మణుని మరియు ఆ వనవాసి వానరులను కూడా సంహరించు।”
Verse 4
रावणस्यवचश्श्रुत्वाशूरमानीखरात्मजः ।बाढमित्यब्रवीद्धृष्टोमकराक्षोनिशाचरम् ।।।।
రావణుని మాటలు విని, శౌర్యాభిమానిగల ఖరపుత్రుడు నిశాచరుడు మకరాక్షుడు ధైర్యంగా—“బాఢమ్ (అలాగే)” అని పలికాడు।
Verse 5
सोऽभिवाद्यदशग्रीवंकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।निर्जगामगृहाच्छुभ्राद्रावणस्याज्ञयाबली ।।।।
ఆ బలవంతుడు దశగ్రీవుడు రావణునికి నమస్కరించి, విధివిధానంగా ప్రదక్షిణ చేసి, రావణుని ఆజ్ఞచే ఆ శుభ్రమైన భవనమునుండి బయలుదేరెను।
Verse 6
समीपस्थंबलाध्यक्षंखरपुत्रोऽब्रवीदिदम् ।रथश्चानीयतांशीघ्रंसैन्यंत्वानीयतांत्वरात् ।।।।
సమీపంలో ఉన్న బలాధ్యక్షునితో ఖరుని కుమారుడు ఇలా అన్నాడు— “రథాన్ని వెంటనే తీసుకురండి; సైన్యాన్ని కూడా తక్షణమే సమీకరించండి।”
Verse 7
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाबलाध्यक्षोनिशाचरः ।स्यन्दनं च बलंचैवसमीपंप्रत्यपादयत् ।।।
అతని మాట విని, నిశాచర సేనాధిపతి రథాన్ని మరియు సైన్యాన్ని సమీపానికి తీసుకొచ్చి నిలిపాడు।
Verse 8
प्रदक्षिणंरथंकृत्वाआरुरोहनिशाचरः ।सूतंसञ्चोदयामासशीघ्रंमेरथमावह ।।।।
రథాన్ని ప్రదక్షిణ చేసి నిశాచరుడు దానిపై ఎక్కి, సారథిని ప్రేరేపిస్తూ—“నా రథాన్ని త్వరగా నడుపు!” అని అన్నాడు।
Verse 9
अथतान्राक्षसान्सर्वान्मकराक्षोऽब्रवीदिदम् ।यूयंसर्वेप्रयुध्यध्वंपुरस्तान्ममराक्षसाः ।।।।
అప్పుడు మకరాక్షుడు ఆ రాక్షసులందరితో ఇలా అన్నాడు—“నా రాక్షసులారా! మీరు అందరూ నా ముందుగా వెళ్లి యుద్ధం చేయండి।”
Verse 10
अहंराक्षसराजेनरावणेनमहात्मना ।आज्ञप्तःसमरेहन्तुंतावुभौरामलक्ष्मणौ ।।।।
నేను మహాత్ముడైన రాక్షసరాజు రావణుని ఆజ్ఞతో యుద్ధంలో ఆ ఇద్దరిని—శ్రీరామలక్ష్మణులను—వధించుటకు నియమింపబడ్డాను।
Verse 11
अद्यरामंवधिष्यामिलक्ष्मणं च निशाचराः ।शाखामृगं च सुग्रीवंवानरांश्चशरोत्तमैः ।।।।
ఈ రోజు నేను నా ఉత్తమ బాణాలతో శ్రీరాముని, లక్ష్మణుని, అలాగే చెట్లపై సంచరించే ఆ వానరుడు సుగ్రీవుని మరియు సమస్త వానరసేనను కూడా సంహరిస్తాను।
Verse 12
अद्यशूलनिपातैश्चवानराणांमहाचमूम् ।प्रदहिष्यामिसम्प्राप्तांशुष्केन्धनमिवानलः ।।।।
ఈ రోజు శూలాల వర్షంతో సమీపిస్తున్న వానరుల మహాసేనను, ఎండిన ఇంధనాన్ని అగ్ని దహించునట్లు, నేను దహించివేస్తాను।
Verse 13
मकराक्षस्यतच्छ्रुत्वावचनंतेनिशाचराः ।सर्वेनानायुधोपेताबलवन्तःसमाहिताः ।।।।
మకరాక్షుని మాటలు విని ఆ నిశాచర రాక్షసులు—అందరూ బలవంతులు, ఏకాగ్రచిత్తులు, నానావిధ ఆయుధాలతో సన్నద్ధులు—సమావేశమై ముందుకు కదిలారు।
Verse 14
तेकामरूपिणस्सरेदंष्ट्रिणःपिङ्गलेक्षणा ।मातङ्गाइवनर्दन्तोध्वस्तकेशाभयावहाः ।।।।परिवार्यमहाकायामहाकायंखरात्मजम् ।अभिजघ्नुस्ततोहृष्टाश्चालयन्तोवसुन्धराम् ।।।।
ఆ క్రూరమైన కామరూపధారులు—పెద్ద దంష్ట్రలతో, పింగళ నేత్రాలతో—ఏనుగులవలె గర్జిస్తూ, చెదిరిన కేశాలతో భయంకరంగా కనిపించారు. వారు మహాకాయుడైన ఖరపుత్రుడు మహాకాయ మకరాక్షుని చుట్టుముట్టి, అనంతరం హర్షంతో భూమిని కంపింపజేస్తూ ముందుకు దూసుకెళ్లారు।
Verse 15
तेकामरूपिणस्सरेदंष्ट्रिणःपिङ्गलेक्षणा ।मातङ्गाइवनर्दन्तोध्वस्तकेशाभयावहाः ।।6.78.14।।परिवार्यमहाकायामहाकायंखरात्मजम् ।अभिजघ्नुस्ततोहृष्टाश्चालयन्तोवसुन्धराम् ।।6.78.15।।
ఆ కామరూపధారులైన క్రూర రాక్షసులు, దంష్ట్రలతో, పింగళనేత్రులతో, చెదిరిన కేశాలతో భయంకరులై మత్తగజాలవలె గర్జించారు. ఆపై మహాకాయులైన వారు ఖరపుత్రుడైన మహాకాయ మకరాక్షుని చుట్టుముట్టి హర్షంతో దాడి చేసి భూమిని కంపింపజేశారు।
Verse 16
शङ्खभेरीसहस्राणामाहतानांसमन्ततः ।क्ष्येळितास्फोटितानां च तत्रशब्दोमहानभूत् ।।।।
అప్పుడు అన్ని వైపులా సహస్ర శంఖాలు, భేరీలు మ్రోగాయి; యోధుల హుంకారాలు, భుజాల చటచట ధ్వనులతో అక్కడ మహా కోలాహలం ఏర్పడింది।
Verse 17
प्रभ्रष्टोऽथकरात्तस्यप्रतोदस्सारथेस्तदा ।पपातसहसादैवाद्ध्वजस्तस्यतुरक्षसः ।।।।
అప్పుడు సారథి చేతిలోనుండి ప్రతోదము జారిపడెను; దైవయోగముచే ఆ రాక్షసుని ధ్వజమును కూడా అకస్మాత్తుగా పడిపోయెను— అది అపశకునము।
Verse 18
तस्यतेरथसंयुक्ताहयाविक्रमवर्जिताः ।चरणैराकुलैर्गत्वादीनाःसास्रमुखाययुः ।।।।
అతని రథమునకు జతచేయబడిన గుర్రములు విక్రమము కోల్పోయి, కలవరపడిన అడుగులతో ముందుకు సాగుతూ, దీనముగా కన్నీళ్లతో తడిసిన ముఖములతో పోయెను।
Verse 19
प्रवातिपवनस्तस्मिन् सपांसुःखरदारुणः ।निर्याणेतस्यरौद्रस्यमकराक्षस्यदुर्मतेः ।।।।
ఆ క్రూరుడైన దుర్మతిగల మకరాక్షుడు బయలుదేరిన వేళ, ధూళిని ఎగరగొట్టుచు కఠినమై భయంకరమైన గాలి వీచెను।
Verse 20
तानिदृष्टवानिमित्तानिराक्षसावीर्यवत्तमाः ।अचिन्त्यनिर्गतास्सर्वेयत्रतौरामलक्ष्मणौ ।।।।
ఆ అపశకునాలను చూచినప్పటికీ పరమ వీర్యవంతులైన రాక్షసులు వాటిని లెక్కచేయలేదు; అందరూ బయలుదేరి, రామలక్ష్మణులు ఉన్న చోటికి చేరారు।
Verse 21
घनगजमहिषाङ्गतुल्यवर्णास्समरमखेष्वसकृद्गदासिभिन्नाः ।अहमहमितियुद्धकौशलास्तेरजनीचराःपरिबभ्रमुर्नदन्तः ।।।।
ఘనమేఘం, ఏనుగు, గేదె శరీరవర్ణంలా శ్యామవర్ణులై, సమరయజ్ఞంలో గదా-ఖడ్గాల దెబ్బలతో పదేపదే చీలిపోయినవారై, యుద్ధకౌశలంలో నిపుణులైన ఆ రజనీచరులు ‘నేనే, నేనే’ అంటూ గర్జిస్తూ తిరుగుతూ ఉన్నారు।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Ravana’s retaliatory command to eliminate Rama, Lakshmana, and the Vanaras—an escalation driven by rage and grief rather than reflective counsel—showing how leadership decisions under passion can deepen adharma and hasten ruin.
The chapter juxtaposes martial confidence with warning signs: ignoring nimitta (dropped whip, fallen standard, distressed horses, violent wind) illustrates the epic’s moral causality—when intent is corrupted by arrogance and wrath, even power and numbers cannot secure auspicious outcomes.
No named landmark is foregrounded; instead, the sarga highlights cultural-martial conventions—pradakṣiṇa and formal salutation before departure, the soundscape of conches and drums, and the banner/standard as a symbolic marker of fortune and authority in war.