Sarga 77
निकुम्भवधः — The Slaying of Nikumbha (Hanuman’s Duel)
युद्धकाण्ड
యుద్ధకాండ 77వ సర్గంలో సుగ్రీవుడు తన సోదరుణ్ని సంహరించిన దృశ్యాన్ని చూసి నికుంభుడు కోపంతో ఉన్మత్తుడై వానర నాయకత్వాన్ని ఎదుర్కొంటాడు. మహేంద్ర శిఖరంలా కనిపించే మంగళకరమైన పరిఘం (ఇనుప గద)ను ధరించి గర్జిస్తూ దాన్ని అతి వేగంగా తిప్పుతాడు; ఆ వేగానికి ఆకాశమే తిరుగుతున్నట్లు వర్ణన వస్తుంది—ఇది భయాన్ని పెంచే మానసిక యుద్ధం. ఆ క్షణంలో ఇరు పక్షాల సేనలు భయంతో స్థంభించిపోతాయి; యుద్ధంలో మనోబలం ఎంత ముఖ్యమో తెలుస్తుంది. అప్పుడు హనుమంతుడు మాత్రమే అచంచలంగా నిలిచి వక్షస్థలాన్ని ముందుకు చూపుతాడు. నికుంభుడి పరిఘప్రహారం తగలగానే ఆ గద చీల్చి చిద్రమైపోతుంది; హనుమంతుని అతిమానవ స్థైర్యం, కేవలం బలప్రయోగం వ్యర్థమని స్పష్టమవుతుంది. హనుమంతుడు ప్రతిగా ఘోరమైన ముష్టిప్రహారం చేస్తాడు; నికుంభుడు పట్టుకొని మోసుకెళ్లినా బంధితుడిగానే మళ్లీ దెబ్బకొడతాడు. తరువాత విముక్తుడై హనుమంతుడు నికుంభుణ్ని నేలకూల్చి, అతని వక్షంపై దూకి, బలంగా మెడను మలిచి విరిచి సంహరిస్తాడు. వానరులు హర్షిస్తారు, రాక్షస సేనలో భయం వ్యాపిస్తుంది; ఆపై కథ రాముడు మరియు రాక్షస వీరుడు (మకర)తో మరింత ఉగ్రంగా పెరిగే సంగ్రామం వైపు సాగుతుంది.
Shlokas
Verse 1
निकुम्भोभ्रातरंदृष्टवासुग्रीवेणनिपातितम् ।प्रदहन्निवकोपेनवानरेन्द्रमवैक्षत ।।।।
సుగ్రీవునిచేత పడగొట్టబడిన తన సోదరుణ్ని చూసిన నికుంభుడు, కోపాగ్నితో దహించబడినవాడివలె వానరరాజుపై దృష్టిని నిలిపి, చూపుతోనే దహించివేయునట్లు చూచెను।
Verse 2
ततस्स्रग्दामसन्नद्धंदत्तपञ्चाङ्गुलंशुभम् ।आददेपरिघंवीरोमहेन्द्रशिखरोपमम् ।।।।
అనంతరం మాలాభూషితుడైన వీరుడు నికుంభుడు, ఐదు వేళ్ల వెడల్పుగల శుభమైన ఇనుప పరీఘాన్ని ఎత్తుకున్నాడు; అది మహేంద్ర పర్వత శిఖరంలా కనిపించెను।
Verse 3
हेमपट्टपरिक्षिप्तंवज्रविद्रुमभूषितम् ।यमदण्डोपमंभीमंरक्षसांभयनाशनम् ।।।।
అది స్వర్ణపట్టితో బిగించబడి, వజ్రము మరియు ప్రవాళములతో అలంకరింపబడినది; యమదండమువలె భయంకరమైనది, రాక్షసుల భయాన్ని నశింపజేసే ఆయుధము॥
Verse 4
तमाविध्यमहातेजाश्शक्रध्वजसमंतदा ।निननादविवृत्तास्योनिकुम्भोभीमविक्रमः ।।।।
అప్పుడు మహాతేజస్సుగల భయంకర పరాక్రముడు నికుంభుడు శక్రధ్వజసమమైన ఆ ఆయుధాన్ని ఊపి బలంగా ప్రహరించి, నోరు విప్పి ఘోరంగా గర్జించాడు॥
Verse 5
उरोगतेननिष्केणभुजस्थैरङ्गदैरपि ।कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यांमालया च विचित्रया ।।।।निकुम्भोभूषणैर्भातितेनस्मपरिघेण च ।यथेन्द्रधनुषामेघस्सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।।।।
వక్షస్థలంపై స్వర్ణనిష్కము, భుజాలపై అంగదములు, విచిత్రమైన కుండలములు, రంగురంగుల మాల—ఈ ఆభరణాలతో నికుంభుడు ప్రకాశించాడు; చేతిలో పరీఘాన్ని ధరించి, ఇంద్రధనుస్సుతో అలంకృతమై విద్యుత్తు-గర్జనలతో నిండిన మేఘంలా కనిపించాడు॥
Verse 6
उरोगतेननिष्केणभुजस्थैरङ्गदैरपि ।कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यांमालया च विचित्रया ।।6.77.5।।निकुम्भोभूषणैर्भातितेनस्मपरिघेण च ।यथेन्द्रधनुषामेघस्सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।।6.77.6।।
వక్షస్థలంపై స్వర్ణనిష్కము, భుజాలపై అంగదములు, విచిత్రమైన కుండలములు, రంగురంగుల మాల—ఈ ఆభరణాలతో నికుంభుడు ప్రకాశించాడు; చేతిలో పరీఘాన్ని ధరించి, ఇంద్రధనుస్సుతో అలంకృతమై విద్యుత్తు-గర్జనలతో నిండిన మేఘంలా కనిపించాడు॥
Verse 7
परिघाग्रेणपुष्पोटवातग्रथनिर्महात्मनः ।प्रजज्वालसघोषश्चविधूमइवपावकः ।।।।
ఆ మహాత్ముని పరిఘాగ్రంతో వాయుగ్రంథి పగిలి, ఘోరధ్వనితో ప్రకాశించింది; అది ధూమరహితమైన అగ్నిలా జ్వలించింది।
Verse 8
नगर्याविटपावत्यागन्धर्वभवनोत्तमैः ।सतारग्रहनक्षत्रंसचन्द्रंसमहाग्रहम् ।।।।निकुम्भपरिघाघूर्णंभ्रमतीवनभस्थ्सलम् ।
విటపావతీ నగరంలా శ్రేష్ఠ గంధర్వ-భవనాలతో అలంకృతమై, తారలు-నక్షత్రాలు, చంద్రుడు, మహాగ్రహాలతో నిండిన ఆకాశం—నికుంభుని పరిఘం తిరుగుడి బలంతో যেন చక్రంలా తిరుగుతున్నట్లు కనిపించింది।
Verse 9
दुरासदश्चसञ्जज्ञेपरिघाभरणप्रभः ।।।।कपीनांसनिकुम्भाग्निर्युगान्ताग्निरिवोत्थितः ।
పరిఘం మరియు ఆభరణాల కాంతితో అతడు దురాసదుడయ్యాడు; వానరసేనకు నికుంభుడు యుగాంతాగ్నిలా ఉద్ధృతంగా జ్వలించాడు।
Verse 10
राक्षसावानराश्चापि न शेकुस्स्पन्दितुंभयात् ।।।।हनूमांस्तुविवृत्योरस्तस्थौतस्याग्रतोबली ।
రాక్షసులూ వానరులూ భయంతో కదలలేకపోయిరి; అయితే బలవంతుడైన హనుమంతుడు వక్షస్థలాన్ని విప్పి అతని ఎదుట స్థిరంగా నిలిచెను।
Verse 11
परिघोपमबाहुस्तुपरिघंभास्करप्रभम् ।।।।बलीबलवतस्तस्यपातयामासवक्षसि ।
పరీఘసమానమైన భుజాలు గల ఆ బలవంతుడైన రాక్షసుడు, భాస్కరప్రభతో మెరసే పరీఘాన్ని పరాక్రమశాలీ హనుమంతుని వక్షస్థలంపై బలంగా పడవేసెను।
Verse 12
स्थिरेतस्योरसिव्यूढेपरिघश्शतधाकृतः ।।।।विकीर्यमाणस्सहसाउल्काशतमिवाम्बरे ।
అతని విస్తారమైన స్థిరమైన వక్షస్థలాన్ని తాకగానే పరీఘం శతఖండాలై, సహసా ఆకాశంలో శత ఉల్కలవలె చిందర వందరగా చెల్లిపోయెను।
Verse 13
स तुतेनप्रहारेणविचचालमहाकपिः ।।।।परिघेणसमाधूतोयथाभूमिचलेऽचलः ।
ఆ ఇనుప పరీఘప్రహారంతో మహాకపి కదిలినప్పటికీ చలించలేదు; భూమి కంపించినా పర్వతం అచలంగా నిలిచినట్లే స్థిరంగా నిలిచెను।
Verse 14
तथाभिहतस्तेनहनुमान् प्लवगोत्तमः ।।।।मुष्टिंसम्वर्तयामासबलेनातिमहाबलः ।
అలా దెబ్బతిన్నప్పటికీ ప్లవగోత్తముడైన, అతిమహాబలుడైన హనుమంతుడు తన సమస్త బలంతో ముష్టిని బిగించాడు।
Verse 15
तमुद्यम्यमहातेजानिकुम्भोरसिवीर्यवान् ।।।।अभिचिक्षेपवेगेनवेगवान् वायुविक्रमः ।
అప్పుడు మహాతేజస్సు గల, వీర్యవంతుడైన, వాయువేగసముడైన హనుమంతుడు ముష్టిని ఎత్తి వేగంగా నికుంభుని వక్షస్థలంపై విసిరి కొట్టెను।
Verse 16
ततःपुस्फोटचर्मास्यप्रसुस्राव च शोणितम् ।।।।मुष्टिनातेनसञ्जज्ञेमेघेविद्युदिवोत्थिता ।
అప్పుడు అతని చర్మం పగిలి రక్తం ప్రవహించెను; ఆ ముష్టిప్రహారంతో మేఘంలోనుండి మెరుపు పుట్టినట్లుగా కనిపించెను।
Verse 17
सःतुतेनप्रहारेणनिकुम्भोविचचाल ह ।।।।स्वस्थश्चापिनिजग्राहहनूमन्तंमहाबलम् ।
అయినా ఆ ప్రహారంతో నికుంభుడు కదలలేదు; తాను తేరుకొని మహాబలుడైన హనుమంతుణ్ని పట్టుకున్నాడు।
Verse 18
चुक्रुशुस्तदासङ्ख्येभीमंलङ्कानिवासिनः ।।।।निकुम्भेनोद्यतंदृष्टवाहनूमन्तंमहाबलम् ।
అప్పుడు యుద్ధమధ్యంలో నికుంభుడు పైకెత్తిన మహాబలశాలి హనుమంతుని చూచి లంకావాసులు భయంతో భీకరంగా కేకలు వేశారు।
Verse 19
तदाह्रियमाणोऽपिकुम्भकर्णात्मजेन ह ।।।।आजघानानिलसुतोवज्रकल्पेनमुष्टिना ।
కుంభకర్ణుని కుమారుడు తీసుకుపోతున్నప్పటికీ పవనపుత్రుడు హనుమంతుడు వజ్రసమమైన కఠిన ముష్టితో అతనిని బలంగా కొట్టాడు।
Verse 20
आत्मानंमोक्षयित्वाथक्षितावभ्यवपद्यत ।।।।हनूमानुन्ममाथाशुनिकुम्भंमारुतात्मजः ।
అప్పుడు హనుమంతుడు తనను తాను విడిపించుకొని నేలపై దూకి, మారుతాత్మజుడు వెంటనే నికుంభునిపై ఉగ్రంగా దాడి ప్రారంభించాడు।
Verse 21
निक्षिप्यपरमायत्तोनिकुम्भंनिष्पिपेष ह ।।।।उत्पत्यचास्यवेगेनपपातोरसिवीर्यवान् ।
అపార ప్రయత్నంతో అతడు నికుంభుని నేలకేసి విసిరి నలిపివేశాడు; ఆపై వేగంగా ఎగిరి అతని వక్షస్థలంపై పడిపోయాడు।
Verse 22
परिगृह्य च बाहुभ्यांपरिवृत्यशिरोधराम् ।।।।उत्पाटयामानशिरोभैरवंनदतोमहत् ।
రెండు భుజాలతో అతనిని పట్టుకొని మెడను మెలిపెట్టి, భీకరంగా మహానాదం చేస్తున్న నికుంభుని శిరస్సును హనుమంతుడు పీకివేశాడు।
Verse 23
अथनिनदतिसादितेनिकुम्भेपवनसुतेनरणेबभूवयुद्धम् ।दशरथसुतराक्षसेन्द्रसून्वोर्भृशतरमागतरोषयोस्सुभीमम् ।।।।
అప్పుడు యుద్ధరంగంలో పવનపుత్రుని చేత నినదిస్తూ ఉన్న నికుంభుడు సంహరింపబడెను. తదనంతరం దశరథనందనుడు మరియు రాక్షసరాజుని కుమారుడు—ఇద్దరూ తీవ్రమైన కోపంతో ఉవ్వెత్తున రగిలి—అత్యంత భయంకరమైన ఘోరయుద్ధంలో నిమగ్నులయ్యారు॥
Verse 24
व्यपेतेतुजीवेनिकुम्भस्यहृष्टाविनेदुःप्लवङ्गादिशस्सस्वनुश्च ।चचालेवचोर्वीपफालेवचद्यौर्भयंराक्षसानांबलंचाविवेश ।।।।
నికుంభుని ప్రాణము విడిచిన వెంటనే వానరులు హర్షించి గర్జించారు; దిక్కులన్నీ ప్రతిధ్వనించాయి. భూమి కంపించినట్లుగా, ఆకాశం చీలినట్లుగా అనిపించింది; రాక్షససేనను భయం ఆవరించింది॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s deliberate refusal to retreat when both armies are immobilized by fear; he absorbs the strike openly (showing his chest) and responds with measured, decisive force to neutralize a dangerous commander, reflecting duty-bound courage rather than reckless aggression.
Even without extended dialogue, the episode teaches that inner steadiness (dhairya) and trained strength can render intimidation ineffective; fear is shown as a collective contagion, while composure enables right action aligned with the larger dharmic objective.
The chapter uses landmark similes—Mahendra mountain, Indra’s banner and rainbow, and the celestial city Vitapavatī/Alakā—to scale the combat imagery; these references function as cultural indexing devices that place the duel within a cosmically resonant battlefield aesthetic.