Sarga 73

Verse 1

ततोहतान्राक्षसपुङ्गवांस्तान् देवान्तकादित्रिशिरोतिकायान् ।रक्षोगणास्तत्रहतावशिष्टास्तेरावणायत्वरिताश्शशंसुः ।।।।

ఆపై దేవాంతకుడు, త్రిశిరుడు, అతికాయుడు అనే రాక్షసపుంగవులు హతులైనట్లు చూచి, అక్కడ మిగిలిన రాక్షసగణాలు త్వరగా రావణుని వద్దకు వెళ్లి ఆ వార్తను నివేదించాయి।

Verse 2

ततोहतांस्तान् सहसानिशम्यराजामुमोहपरिप्लुताक्षः ।पुत्रक्षयंभ्रातृवधं च घोरंविचिन्त्यराजाविपुलंप्रदध्यौ ।।।।

అప్పుడు వారు అకస్మాత్తుగా హతులయ్యారని విని, కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో రాజు మూర్ఛించాడు। పుత్రనాశం, భ్రాతృవధం అనే ఘోర దుఃఖాన్ని తలచి రాజు గాఢమైన విచారంలో మునిగిపోయాడు।

Verse 3

ततस्तुराजानमुदीक्ष्यदीनंशोकार्णवेसम्परिपुप्लुवानम् ।रथर्षभोराक्षसराजसूनुस्तमिन्द्रजिद्वाक्यमिदंबभाषे ।।।।

అప్పుడు రాజును దీనుడై, శోకసముద్రంలో మునిగినవాడివలె చూచి, రథయోధులలో శ్రేష్ఠుడైన రాక్షసరాజు రావణుని కుమారుడు ఇంద్రజిత్ అతనితో ఈ మాటలు పలికెను।

Verse 4

न तात मोहंपरिगन्तुमर्हसियत्रेन्द्रजिजजीवतिराक्षसेन्द्र ।नेन्द्रारिबाणाभिहतोहिकश्चित्प्राणान् समर्थस्समरेऽभिपातुम् ।।।।

హే రాక్షసేంద్రా! ఇంద్రజిత్ జీవించి ఉన్నంతవరకు నీవు మోహానికి లోనుకావలసిన అవసరం లేదు; ఎందుకంటే ఇంద్రశత్రువు బాణాలతో గాయపడినవాడు యుద్ధంలో ప్రాణాలను నిలుపుకోలేడు।

Verse 5

पश्याद्यरामंसहलक्ष्मणेनमद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम् ।गतायुषंभूमितलेशयानंशितैश्शरैराचितसर्वगात्रम् ।।।।

“ఇప్పుడే చూడు—లక్ష్మణునితో కూడిన రాముణ్ని; నా బాణాలతో చీలిపోయి చిందరవందరైన దేహంతో, ఆయువు తీరిపోయి, నేలపై పడి, తీక్ష్ణ బాణాలతో సర్వాంగం నిండిపోయినవాడిగా.”

Verse 6

इमांप्रतिज्ञांशृणुशक्रशत्रोःसुनिश्चितांपौरुषदैवयुक्ताम् ।अद्यैवरामंसहलक्ष्मणेनसन्तर्पयिष्यामिशरैरमोघैः ।।।।

ఇంద్రశత్రువు చేసిన ఈ ప్రతిజ్ఞను వినుడి—దృఢనిశ్చయమైనది, పౌరుషమూ దైవబలమూ కలసినది: ఈ రోజే నేను లక్ష్మణునితో కూడిన రాముని అచ్యుతమైన బాణాలతో నింపుతాను॥

Verse 7

अद्येन्द्रवैवस्वतविष्णुमित्रसाध्याश्चवैश्वानरचन्द्रसूर्याः ।द्रक्ष्यन्तुमेविक्रममप्रमेयंविष्णोरिवोग्रंबलियज्ञवाटे ।।।।

నేడు ఇంద్రుడు, వైవస్వతుడు, విష్ణువు, మిత్రుడు, సాధ్యులు, వైశ్వానరుడు, చంద్రుడు, సూర్యుడు—అందరూ నా అప్రమేయ విక్రమాన్ని దర్శించుగాక; బలి యజ్ఞవాటలో విష్ణువు యొక్క ఉగ్రబలాన్ని వారు చూచినట్లే॥

Verse 8

स एवमुक्त्वात्रिदशेन्द्रशत्रुरापृच्छयराजानमदीनसत्त्वः ।समारुरोहानितुल्यवेगंरथंखरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् ।।।।

ఇలా చెప్పి, ఇంద్రశత్రువు అయిన అచంచల ధైర్యవంతుడు రాజును వీడ్కోలు తీసుకొని, శ్రేష్ఠ గర్దభాలతో యుక్తమైన అతుల వేగ రథాన్ని అధిరోహించాడు॥

Verse 9

तमास्थायमहातेजारथंहरिरथोपमम् ।जगामसहसातत्रयत्रयुद्धमरिन्दमः ।।।।

ఇంద్రుని రథంలాంటి ఆ మహాతేజస్సు రథాన్ని అధిరోహించి, శత్రుదమనుడు ఇంద్రజిత్ వెంటనే యుద్ధం జరుగుతున్న చోటుకు దూసుకెళ్లాడు॥

Verse 10

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।।।

ఆ మహాత్ముడు బయలుదేరగానే, అనేక మహాబల రాక్షసులు ఉల్లాసంతో, ఉత్తమ ధనుస్సులను చేతబట్టి, ఆయనను అనుసరించి వెళ్లారు।

Verse 11

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।6.73.10।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।6.73.11।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।6.73.12।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।6.73.13।।

కొంతమంది ఏనుగుల భుజాలపై, కొంతమంది శ్రేష్ఠ అశ్వాలపై; మరికొందరు పులులు, తేళ్లు, పిల్లులు, గాడిదలు, ఒంటెలు మరియు సర్పాలపై కూడా ఎక్కి ఉన్నారు।

Verse 12

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।6.73.10।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।6.73.11।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।6.73.12।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।6.73.13।।

భయంకర విక్రమముగల ఆ రాక్షసులు వరాహాలు, అడవి జంతువులు, సింహాలు, పర్వతసమానమైన నక్కలు, అలాగే కాకులు, హంసలు, నెమళ్లు మీద కూడా ఎక్కి ఉన్నారు।

Verse 13

तंप्रस्थितंमहात्मानमनुजग्मुर्महाबलाः ।सम्हर्षमाणाबहनोधनुष्प्रवरपाणयः ।।6.73.10।।गजस्कन्धगताःकेचित्केचित्प्रवरवाजिभिः ।व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोरोष्ट्रैश्चभुजङ्गमैः ।।6.73.11।।वराहैश्श्वापदैस्सिंहैर्जम्बुकैःपर्वतोपमैः ।काकहंसमयूरैश्चराक्षसाभीमविक्रमाः ।।6.73.12।।प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः ।भुशुण्डिमुद्गरायष्टिशतघ्नीपरिघायुधा ।।6.73.13।।

వారు ప్రాసాలు, ముద్గరాలు, ఖడ్గాలు, పరశువులు, గదలు ధరించారు; అలాగే భుశుణ్డీలు, సుత్తులు, ఇనుప దండాలు, శతఘ్నీలు, పరిఘాలు వంటి ఆయుధాలతో కూడి ఉన్నారు।

Verse 14

स शङ्खनिनदैःपूर्णैर्भेरीणांचापिनिस्स्वनैः ।जगामत्रिदशेन्द्रास्तूयमानोनिशाचरैः ।।।।

శంఖాల సంపూర్ణ నాదం, భేరీల ఘన ధ్వని మధ్య, నిశాచరుల స్తుతులతో దేవేంద్రశత్రువైన అతడు ముందుకు సాగాడు।

Verse 15

स शङ्खशशिवर्णेनछत्रेणरिपुसूदनः ।रराजप्रतिपूर्णेननभश्चन्द्रमसायथा ।।।।

శంఖచంద్రసమమైన తెల్లని, పరిపూర్ణ ఛత్రాన్ని ధరించిన ఆ శత్రుసూదనుడు ఆకాశంలోని పూర్ణచంద్రునివలె ప్రకాశించాడు।

Verse 16

अवीज्यतततोवीरोहैमैर्हेमविभूषितैः ।चारुचामरमुख्यैश्चमुख्यस्सर्वधनुष्मताम् ।।।।

ఆ తరువాత సమస్త ధనుర్ధరులలో ప్రధానుడైన ఆ వీరుని, బంగారు దండాలతో అలంకరించిన మనోహర చామరాలతో వీచిరి।

Verse 17

स तुदृष्टवाविनिर्यान्तंबलेनमहातावृतम् ।राक्षसाधिपतिश्रशीमान् रावणःपुत्रमब्रवीत् ।।।।

మహా సైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి తన కుమారుడు బయలుదేరుతున్నదాన్ని చూసి, శ్రీమంతుడైన రాక్షసాధిపతి రావణుడు కుమారునితో పలికాడు।

Verse 18

त्वमप्रतिरथःपुत्रत्वयावैवासवोजितः ।किम्पुनर्मानुषंधृष्यंनिहनिष्यसिराघवम् ।।।।तथोक्तोराक्षसेन्द्रेणप्रत्यगृह्णान्महाशिषः ।

“కుమారా, నీవు అప్రతిరథుడవు; నీవే వాసవుడు (ఇంద్రుడు)ను జయించావు. మరి దాడికి లోనయ్యే మానవుడైన రాఘవుని ఎందుకు సంహరించవు?” అని రాక్షసేంద్రుడు పలుకగా, అతడు మహాశీర్వాదాలను స్వీకరించాడు।

Verse 19

तस्त्विन्द्रजितालङ्कासूर्यप्रतिमतेजसा ।।।।रराजाप्रतिवीर्येणद्यौरिवार्केणभास्वता ।

అప్పుడు సూర్యసమాన తేజస్సుతో, అపరిమిత పరాక్రమంతో ఉన్న ఇంద్రజితునివల్ల లంక సూర్యప్రభలా ప్రకాశించింది; దహించే సూర్యునితో ఆకాశం వెలిగినట్లుగా।

Verse 20

सम्प्राप्यमहातेजायुद्धभूमिमरिन्दमः ।।।।स्थापयामासरक्षांसिरथंप्रतिसमन्ततः ।

యుద్ధభూమికి చేరిన మహాతేజస్సుగల శత్రుదమనుడు తన రథాన్ని చుట్టూ అన్ని దిక్కులా రాక్షసులను నిలిపి రక్షావలయంగా ఏర్పాటు చేశాడు।

Verse 21

ततस्तुहुतभोक्तारंहुतभुक्सदृशप्रभः ।।।।जुहावराक्षसश्रेष्ठोमन्त्रवद्विधिवत्तदा ।

అప్పుడు అగ్నిసమాన ప్రభ కల రాక్షసశ్రేష్ఠుడు మంత్రోచ్ఛారణతో, విధివిధానంగా అగ్నిదేవునికి ఆహుతులు సమర్పించాడు।

Verse 22

सहविर्लाजसंस्कारैर्माल्यगन्धपुरस्कृतैः ।।।।जुहुवेपावकंतत्रराक्षनेन्द्रःप्रतापवान् ।

అక్కడ ప్రతాపవంతుడైన రాక్షసేంద్రుడు లాజాలతో సంస్కరించిన హవిస్సుతో, పుష్పమాలలు మరియు సుగంధాలతో ముందుగా పూజించి పావకునికి ఆహుతులు సమర్పించాడు।

Verse 23

शस्त्राणिशरपत्राणिसमिधोऽथविभीतकाः ।।।।लोहितानि च वासांसिस्रुवंकार्ष्णायसंतथा ।

ఆ కర్మలో ఆయుధాలు, బాణాలే ‘పత్రాలు’గా నిలిచాయి; విభీతక కట్టెలు సమిధలయ్యాయి; ఎర్ర వస్త్రాలు ఉపయోగించబడ్డాయి, స్రువం కూడా నల్ల ఇనుముతో తయారైంది।

Verse 24

सतत्राग्निंसमास्तीर्यशरपत्रैस्सतोमरैः ।।।।छागस्यकृष्णवर्णस्यगळंजग्राहजीवतः ।

అతడు అక్కడ శరపత్రాలు, సతోమరాలతో అగ్నిని సమ్యక్‌గా పరచి, హవిస్సమర్పణార్థం కృష్ణవర్ణమైన జీవించి ఉన్న మేక గొంతును పట్టుకున్నాడు।

Verse 25

सकृदेवसमिद्धस्यविधूमस्यमहार्चिषः ।।।।बभूवुस्तानिलिङ्गानिविजयंयान्यदर्शयन् ।

ధూమరహితమైన, మహాజ్వాలలతో ప్రకాశించే అగ్ని ఒక్కసారి ప్రజ్వలించగానే విజయాన్ని సూచించే ఆ లింగాలు ప్రత్యక్షమయ్యాయి।

Verse 26

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।।6.72.26।।हविस्तत्प्रतिजग्राहपावकस्स्वयमास्थितः ।

ప్రదక్షిణావర్తంగా తిరిగే శిఖలతో, తప్తకాంచనాభరణాలతో అలంకృతుడైనట్లు ప్రకాశించే పావకుడు స్వయంగా ప్రత్యక్షమై ఆ హవిస్సును స్వయమే స్వీకరించాడు।

Verse 26

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तकाञ्चनभूषणः ।।6.72.26।।हविस्तत्प्रतिजग्राहपावकस्स्वयमास्थितः ।

ప్రదక్షిణావర్తంగా తిరిగే శిఖలతో, తప్తకాంచనాభరణాలతో అలంకృతుడైనట్లు ప్రకాశించే పావకుడు స్వయంగా ప్రత్యక్షమై ఆ హవిస్సును స్వయమే స్వీకరించాడు।

Verse 27

सोऽस्त्रमाहारयामासब्राह्ममिन्द्ररिपुस्तदा ।।।।धनुश्चात्मरथंचैवसर्वंतत्राभ्यमन्त्रयत् ।

అప్పుడు ఇంద్రజితుడు బ్రాహ్మాస్త్రాన్ని ఆహ్వానించి, అక్కడే తన ధనుస్సును, తన రథాన్ని సహా సమస్తాన్ని ఆ కార్యార్థం మంత్రాలతో అభిమంత్రించాడు।

Verse 28

तस्मिन्नाहूयमानेस्त्रेहूयमाने च पावके ।।।।सार्धंग्रहेन्दुनक्षत्रैर्वितत्रासनभस्थ्सलम् ।

ఆ అస్త్రాన్ని ఆహ్వానిస్తూ, పావకునిలో ఆహుతులు సమర్పిస్తూ ఉండగా, గ్రహాలు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలతో కూడిన ఆకాశవిస్తీర్ణం భయంతో కంపించింది।

Verse 29

स पावकंपावकदीप्ततेजाहुत्वामहेन्द्रप्रतिमप्रभावः ।स चापबाणासिरथाश्वसूतःखेऽन्तर्दधेऽत्मानमचिन्त्यरूपः ।।।।

అగ్నిసమానంగా దగ్ధతేజస్సుతో, మహేంద్రసమాన పరాక్రమముగల ఇంద్రజిత్ అగ్నిలో ఆహుతి సమర్పించి—ధనుస్సు-బాణాలు, ఖడ్గం, రథం, అశ్వాలు, సారథితో కూడి, అచింత్యరూపుడై—ఆకాశంలో అంతర్ధానమయ్యెను।

Verse 30

ततोहयरथाकीर्णंपताकाध्वजशोभितम् ।निर्ययौराक्षसबलंनर्दमानंययुत्सया ।।।।

అనంతరం అశ్వ-రథాలతో నిండినది, పతాకా-ధ్వజాలతో శోభించినది అయిన రాక్షససైన్యం యుద్ధాభిలాషతో గర్జిస్తూ బయలుదేరెను।

Verse 31

तेशरैर्बहुभिश्चित्रैस्तीक्ष्णवेगैरलङ्कृतैः ।तोमरैरङ्कुशैश्चापिवानरान् जघ्नुराहवे ।।।।

యుద్ధంలో వారు తীক্ষ్ణవేగముగల, విచిత్రంగా అలంకరింపబడిన అనేక బాణాలతోను, తోమరాలు మరియు అంకుశాలతోను వానరులను కొట్టిరి।

Verse 32

रावणिस्तुततस्सङ्कृद्धस्तान्निरीक्ष्यनिशाचरान् ।हृष्टाभवन्तोयुध्यन्तुवानराणांजिघांसया ।।।।

అప్పుడు రావణుని కుమారుడు రావణి కోపంతో ఆ నిశాచరులను చూచి పలికెను—“మీరు హర్షించండి; వానరులను సంహరించాలనే సంకల్పంతో యుద్ధం చేయండి।”

Verse 33

ततस्तेराक्षसास्सर्वेनर्धन्तोजयकाङ्क्षिणः ।अभ्यवर्षंस्ततोघोरान्वानरान् शरवृष्टिभिः ।।।।

అప్పుడు ఆ రాక్షసులందరూ గర్జిస్తూ, విజయాకాంక్షతో, వానరులపై ఘోరమైన శరవృష్టిని కురిపించారు।

Verse 34

स तुनालीकनाराचैर्गदाभिर्मुसलैरपि ।रक्षोभिस्सम्वृतस्सङ्ख्येवानरान् विचकर्त ह ।।।।

కానీ అతడు (ఇంద్రజిత్) యుద్ధంలో రాక్షసులచే ఆవరించబడి, నాళీక-నారాచాలు, గదలు, ముసలాలతో వానరులను చీల్చి పడేశాడు।

Verse 35

तेवध्यमानास्समरेवानराःपादपायुधाः ।अभ्यवर्षन्तसहसारावणिंशैलपादपैः ।।।।

యుద్ధంలో కొట్టబడుతున్నప్పటికీ, వేరుపట్టిన చెట్లను ఆయుధాలుగా ధరించిన వానరులు అకస్మాత్తుగా రావణి (ఇంద్రజిత్) పై శిలలు, చెట్టు దుంగల వర్షం కురిపించారు।

Verse 36

इन्द्रजित्तुतदाक्रुद्धोमहातेजामहाबलः ।वानराणांशरीराणिव्यधमद्रावणात्मजः ।।।।

అప్పుడు మహాతేజస్సు, మహాబలము గల రావణాత్మజుడు ఇంద్రజిత్ క్రోధించి వానరుల శరీరాలపై ఘోరంగా దాడి చేశాడు।

Verse 37

शरेणैकेन च हरीन्नवपञ्च च सप्त च ।बिभेदसमरेक्रुद्धोराक्षसान् संप्रहर्षयन् ।।।।

సమరంలో క్రోధించి అతడు వానరులను—కొంతమందిని ఒక్క బాణంతో, మరికొందరిని తొమ్మిది, ఐదు లేదా ఏడు బాణాలతో—విద్దించి, రాక్షసులను ఆనందింపజేశాడు।

Verse 38

स शरैस्सूर्यसङ्काशैश्शातकुम्भविभूषितैः ।वानरान् समरेवीरःप्रममाथसुदुर्जयः ।।।।

సూర్యసమానంగా ప్రకాశించే, స్వర్ణాభరణాలతో అలంకరించిన బాణాలతో ఆ దుర్జయ వీరుడు సమరంలో వానరులను నలిపివేశాడు।

Verse 39

तेभिन्नगात्रास्समरेवानराश्शरपीडिताः ।पेतुर्मथितसङ्कल्पास्सुरैरिवमहासुराः ।।।।

యుద్ధంలో బాణపీడితులై, అవయవాలు ఛిన్నమై, సంకల్పం కదిలిపోయిన ఆ వానరులు దేవతలచే పడగొట్టబడిన మహాసురులవలె కూలిపోయారు।

Verse 40

तंतपन्तमिवादित्यंघोरैर्बाणगभस्तिभिः ।अभ्यधावन्तसङ्कृद्धास्सम्युगेवानरर्षभाः ।।।।

భయంకరమైన బాణకిరణాలతో మండే సూర్యునివలె ఉన్న అతనిపై, సమరంలో కోపంతో వానరశ్రేష్ఠులు దూసుకెళ్లారు।

Verse 41

ततस्तुवानरास्सर्वेभिन्नदेहाविचेतसः ।व्यथिताविद्रवन्तिस्मरुधिरेणसमुक्षिताः ।।।।

అప్పుడు వానరులందరూ—దేహాలు ఛిన్నమై, చిత్తం చెదిరి, బాధతో కలతచెంది, రక్తంతో తడిసి—అటూ ఇటూ పరుగులు తీశారు।

Verse 42

रामस्यार्थेपराक्रम्यवानरास्त्यक्तजीविताः ।नर्दन्तस्तेऽभिवृत्तास्तुसमरेसशिलायुधाः ।।।।

రాముని కార్యార్థం పరాక్రమించి, ప్రాణత్యాగానికీ సిద్ధమై, శిలా-ఆయుధాలు ధరించిన వానరులు గర్జిస్తూ సమరంలో ముందుకు దూసుకుపోయి వెనుదిరగలేదు।

Verse 43

तेद्रुमैःपर्वताग्रैश्चशिलाभिश्चप्लवङ्गमाः ।अभ्यवर्षन्तसमरेरावणिंपर्यवस्थिताः ।।।।

ఆ ప్లవంగములు మళ్లీ చుట్టుముట్టి, సమరంలో రావణిపై వృక్షాలు, పర్వతశిఖరాలు, శిలలు వర్షంలా కురిపించారు।

Verse 44

तद्रुमाणांशिलानां च वर्षंप्राणहरंमहत् ।व्यपोहतमहातेजारावणिस्समितिंजयः ।।।।

అప్పుడు మహాతేజస్సు గల, సమరజయుడైన రావణి ఆ వృక్ష-శిలల ప్రాణహర మహావర్షాన్ని త్రోసివేసి నివారించాడు।

Verse 45

ततःपावकसङ्काशैश्शरैराशीविषोपमैः ।वानराणामनीकानिबिभेदसमरेप्रभुः ।।।।

ఆపై ప్రభువైన యోధుడు అగ్నిసమానంగా దహించే, విషసర్పసమానంగా ప్రాణాంతకమైన బాణాలతో సమరంలో వానరసేనావ్యూహాలను చీల్చివేశాడు।

Verse 46

अष्टादशशरैस्तीक्ष्णैस्सविदद्वागन्धमादनम् ।विव्याथनवभिश्चैवनलंदूरादवस्थितम् ।।।।

అతడు పదునైన పద్దెనిమిది బాణాలతో గంధమాదనుని గాయపరిచాడు; అలాగే దూరంగా నిలిచిన నలుని కూడా తొమ్మిది బాణాలతో తీవ్రంగా వేదించాడు।

Verse 47

सप्तभिस्तुमहावीर्योमैन्दंमर्मविदारणैः ।पञ्चभिर्विशिखैश्चैवगजंविव्याथसंयुगे ।।।।

ఆ మహావీరుడు మర్మవిదారకమైన ఏడు బాణాలతో మైందను గాయపరచి, అదే సంగ్రామంలో ఐదు విశిఖాలతో గజుని కూడా బెదిరించాడు।

Verse 48

जाम्बवन्तंतुदशभिर्नीलंत्रिंशद्भिरेव च ।सुग्रीवमृषभंचैवसोऽङ्गदंद्विविधंतथा ।।।।घोरैर्दत्तवरैस्तीक्ष्णैर्निष्प्राणानकरोत्तदा ।

అనంతరం అతడు జాంబవంతుని పది బాణాలతో, నీలుని ముప్పై బాణాలతో, అలాగే సుగ్రీవుడు, ఋషభుడు, అంగదుడు, ద్వివిదుడిని కూడా—వరప్రభావంతో శక్తిపొందిన తీక్ష్ణమైన, ఘోరమైన బాణాలతో—కొట్టి, వారు ప్రాణంలేనివారిలా మూర్ఛపడేలా చేశాడు।

Verse 49

अन्यानपितदामुख्यान्वानरान् बहुभिश्शरैः ।।।।अर्दयामाससङ्कृद्धःकालानगिरिवमूर्छितः ।

అప్పుడు కోపంతో ఉన్మత్తుడై అతడు ఇతర ప్రధాన వానరులను కూడా అనేక బాణాలతో అణచివేశాడు—ప్రళయకాల అగ్నిలా అదుపు తప్పి మండినట్లు।

Verse 50

सशरैस्सूर्यसङ्काशैस्सुमुक्सैशशीघ्रगामिभिः ।।।।वानराणामनीकानिनिर्ममन्थमहारणे ।

సూర్యసమాన కాంతిగల, వేగంగా దూసుకెళ్లే, సరిగా విడిచిన బాణాలతో అతడు ఆ మహాసమరంలో వానరసేన దళాలను నూరిపోశాడు।

Verse 51

आकुलांवानरींसेनांशरजालेनमोहिताम् ।।।।हृष्टस्सपरयाप्रीत्याददर्शक्षतजोक्षिताम् ।

శరజాలముచే మోహితమై రక్తసిక్తమై గందరగోళపడిన వానరసేనను చూచి అతడు పరమ ప్రీతితో అత్యంత హర్షించాడు।

Verse 52

वानरेवमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।।।संसृज्यबाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् ।ममर्दवानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितोबली ।।।।

అప్పుడు రాక్షసేంద్రుని కుమారుడైన మహాతేజస్సు గల బలవంతుడు ఇంద్రజిత్ భయంకరమైన బాణవర్షం, శస్త్రవర్షం కురిపించి వేగంగా వానరసేనను నలిపివేశాడు।

Verse 53

वानरेवमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।6.73.52।।संसृज्यबाणवर्षं च शस्त्रवर्षं च दारुणम् ।ममर्दवानरानीकमिन्द्रजित्त्वरितोबली ।।6.73.53।।

బలవంతుడూ వేగవంతుడైన ఇంద్రజిత్ దారుణమైన బాణవర్షం, శస్త్రవర్షం కురిపించి వానరసేనను నలిపివేశాడు।

Verse 54

स्वसैन्यमुत्सृज्यसमेत्यतूर्णंमहारणेवानरवाहिनीषु ।अदृश्यमानश्शरजालमुग्रंववर्षनीलाम्बुधरोयथाम्बु ।।।।

తన సైన్యాన్ని వెనుక విడిచి మహారణంలో వానరదళాల మధ్యకు వేగంగా చేరి, అదృశ్యంగా ఉండి ఉగ్రమైన శరజాలాన్ని కురిపించాడు—నీలమేఘం నీటిని కురిపించినట్లుగా।

Verse 55

तेशक्रजिद्बाणविशीर्णदेहामायाहताविस्वरमुन्नदन्तः ।रणेनिपेतुर्हरयोऽद्रिकल्पायथेन्द्रवज्राभिहतानगेन्द्राः ।।।।

యుద్ధంలో శక్రజిత్ బాణాలతో దేహాలు చీలిపోయి, అతని మాయచే గాయపడిన పర్వతసమాన వానరులు వికట స్వరంతో అరుస్తూ, ఇంద్రవజ్రంతో కొట్టబడిన మహాపర్వతశిఖరాలవలె కూలిపోయారు।

Verse 56

तेकेवलंसन्ददृशुशशिताग्रान्बाणान्रणेवानरवाहिनीषु ।मायानिगूढंतुसुरेन्द्रशत्रुं न चावृतंराक्षसमभ्यपश्यन् ।।।।

యుద్ధంలో వానరసేనలు చంద్రధారలవంటి పదునైన బాణాల వర్షాన్నే చూశాయి. మాయలో దాగిన ఇంద్రశత్రు రాక్షసుడు, బాణాలు తగిలినా, వారికి కనబడలేదు॥

Verse 57

ततस्सरक्षोधिपतिर्महात्मासर्वादिशोबाणगणैशशिताग्रैः ।प्रच्छादयामासरविप्रकाशैर्विपादयामास च वानरेन्द्रान् ।।।।

అప్పుడు ఆ మహాత్మ రాక్షసాధిపతి సూర్యప్రకాశంలా దగ్ధమయ్యే పదునైన బాణగణాలతో అన్ని దిశలనూ కప్పివేసి, వానరేంద్రులను కూలదోశాడు॥

Verse 58

स शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानिव्याविध्यदीप्तानलसन्निभानि ।सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानिववर्षतीव्रंप्लवगेन्द्रसैन्ये ।।।।

అతడు త్రిశూలాలు, ఖడ్గాలు, పరశువులు మొదలైన ఆయుధాలను తిప్పి విసిరాడు—అవి ప్రజ్వలిత అగ్నిలా, చినుగులతో వెలిగేవి—అని వానరసేనపై ఉగ్రంగా వర్షింపజేశాడు॥

Verse 59

ततोज्वलनसङ्काशैश्शरैर्वानरयूथपाः ।ताडिताश्शक्रजिद्बाणैःप्रफुल्लाइवकिंशुकाः ।।।।

అప్పుడు అగ్నివలె మెరుస్తున్న ఇంద్రజిత్ బాణాలతో తాకబడిన వానరయూథపతులు, పుష్పించిన కింశుక వృక్షాలవలె కనిపించారు॥

Verse 60

तेन्योन्यमभिसर्पन्तोनिनदन्तश्चविस्वरम् ।राक्षसेन्द्रास्त्रनिर्भिन्नानिपेतुर्वानरर्षभाः ।।।।

ఆ వానరశ్రేష్ఠులు పరస్పరం దూసుకువెళ్తూ వికృతస్వరంతో అరుస్తూ, రాక్షసేంద్రుని అస్త్రాలతో విద్ధులై నేలపై కూలిపోయారు।

Verse 61

उदीक्षमाणागगनंकेचिन्नेत्रेषुताडिताः ।शरैर्विविशुरन्योन्यंपेतुश्चजगतीतले ।।।।

కొంతమంది ఆకాశాన్ని తిలకిస్తూ ఉండగా బాణాలు వారి కళ్లను తాకి గాయపరిచాయి; వారు పరస్పరం అంటిపట్టుకొని భూమిపై పడిపోయారు।

Verse 62

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।।।

ఇంద్రజితుడు వానరుల అగ్రవీరులు—హనూమంతుడు, సుగ్రీవుడు, అంగదుడు, గంధమాదనుడు, జాంబవంతుడు, సుషేణుడు, వేగదర్శి—వారినీ కూలదోశాడు।

Verse 63

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।6.73.62।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।6.73.63।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।6.73.64।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।6.73.65।।

అతడు మైందుడు, ద్వివిదుడు, నీలుడు, గవాక్షుడు, గజుడు, గోముఖుడు—అలాగే కేసరి, హరిలోముడు, విద్యుద్దంష్ట్రుడు అనే పరాక్రమశాలి వానరయోధులనూ బాణాలతో కూల్చాడు।

Verse 64

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।6.73.62।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।6.73.63।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।6.73.64।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।6.73.65।।

అతడు సూర్యాననుడు, జ్యోతిముఖుడు, దధిముఖుడు—అలాగే పావకాక్షుడు—మరియు నలుడు, కుముదుడు అనే ప్రసిద్ధ వానరవీరులనూ గాయపరచి కూల్చాడు।

Verse 65

हनूमन्तं च सुग्रीवमङ्गदंगन्धमादनम् ।जाम्बवन्तंसुषेणं च वेगदर्शिनमेव च ।।6.73.62।।मैन्दं च द्विविदंनीलंगवाक्षंगजगोमुभौ ।केसरिंहरिलोमानंविद्युद्धंष्ट्रं च वानरम् ।।6.73.63।।सूर्याननंज्योतिमुखंतथादधिमुखंहरिम् ।पावकाक्षनळंचैवकुमुदंचैववानरम् ।।6.73.64।।प्रसैश्शूलैश्शितैर्बाणैरिन्द्रजिन्मन्त्रसम्हितैः ।विव्याधहरिशार्दूलान् सर्वांस्तान्राक्षसोत्तमः ।।6.73.65।।

మంత్రసంహితమైన భల్లాలు, శూలాలు, అతి తీక్ష్ణ బాణాలతో రాక్షసోత్తముడు ఇంద్రజిత్ ఆ సమస్త ‘హరిశార్దూల’మైన వానరయోధులను ఛేదించాడు।

Verse 66

स वैगदाभिर्हरियूथमुख्यान्निर्भिद्यबाणैस्तपनीयवङ्खैः ।ववर्षरामंशरवृष्टिजालैस्सलक्ष्मणंभास्कररमशिकल्पैः ।।।।

అతడు గదాలతో వానరయూథముఖ్యులను ఛేదించి, స్వర్ణవర్ణ బాణాలతో వారిని చీల్చి, అనంతరం సూర్యకిరణాలవలె దగ్ధమయ్యే శరవృష్టి జాలంతో లక్ష్మణసహితుడైన శ్రీరామునిపై కురిపించాడు।

Verse 67

स बाणवर्षैरभिवृष्यमाणोधारानिपातानिवतानच्नित्य ।समीक्षमाणःपरमाद्भुतश्रीरामतदालक्ष्मणमित्युवाच ।।।।

బాణవర్షం తనపై కురుస్తున్నా, దానిని వానధారల పతనంలా తృణప్రాయంగా భావించి, పరమాద్భుతశ్రీమంతుడైన శ్రీరాముడు అప్పుడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు।

Verse 68

असौपुनर्लक्ष्मणराक्षसेन्द्रोब्रह्मास्त्रमाश्रित्यसुरेन्द्रशत्रुः ।निपातयित्वाहरिसैन्यमुग्रमस्मान्शरैरर्दयतिप्रसक्तः ।।।।

“లక్ష్మణా! ఆ రాక్షసేంద్రుడు, సురేంద్రశత్రువు, బ్రహ్మాస్త్రాన్ని ఆశ్రయించి, ఉగ్ర వానరసైన్యాన్ని కూలదోసి, ఇప్పుడు నిరంతరం బాణాలతో మనలను బాధిస్తున్నాడు।”

Verse 69

स्वयम्भुवादत्तवरोमहात्मा ।समाहितोन्तर्हितभीमकायः ।कथंनुशक्योयुधिनष्टदेहोनिहन्तुमद्येन्द्रजिदुद्यतास्त्रः ।।।।

“స్వయంభూ (బ్రహ్మ) ఇచ్చిన వరం పొందిన మహాత్ముడు, సమాహితచిత్తుడు, భయంకర దేహాన్ని అంతర్హితం చేసుకునే వాడు—దేహం కనబడని వాడు—ఎల్లప్పుడూ ఆయుధోద్ధతుడైన ఇంద్రజిత్‌ను నేడు యుద్ధంలో ఎలా సంహరించగలం?”

Verse 70

मन्येस्वयम्भुर्भगवानच्नित्योयस्यैतदस्त्रंप्रभवश्चयोऽस्य ।बाणावपातास्त्वमिहाद्यधीमन्मयासहाव्यग्रमनास्सहस्व ।।।।

స్వయంభూ భగవాన్ బ్రహ్మ అచింత్యుడని నేను భావిస్తున్నాను; ఈ అస్త్రం ఆయనదే, దీని ప్రభావమూ ఆయన నుంచే ఉద్భవించింది. కనుక, హే ధీమన్, నేడు ఇక్కడ నా వెంట మనస్సు కలతపడకుండా ఈ బాణవర్షాన్ని సహించు॥

Verse 71

प्रच्छादयत्येषहिराक्षसेन्द्रस्सर्वाधिशस्सायकवृष्टिजालैः ।एतच्चसर्वंपतिताग्य्रशूरं न भ्राजतेवानरराजसैन्यम्।। ।।

ఈ రాక్షసేంద్రుడు (ఇంద్రజిత్) బాణవృష్టి జాలాలతో అన్ని వైపులా యుద్ధభూమిని కప్పివేస్తున్నాడు. అగ్రశూరులు పడిపోవడంతో వానరరాజుని సమస్త సైన్యం యుద్ధంలో ఇక ప్రకాశించదు॥

Verse 72

आवांतुदृष्टवापतितौविसंज्ञौनिवृत्तयुद्दौगतरोषहर्षे ।ध्रुवंप्रवेक्ष्यत्यमरारिवासमसौसमादायरणाग्रलक्ष्मीम् ।।।।

కానీ మమ్మల్ని ఇద్దరినీ పడిపోయి స్పృహలేని వారిగా—యుద్ధం నిలిచిపోయి, కోపమూ హర్షమూ శాంతించిన వారిగా—చూసి, అతడు రణాగ్ర విజయశ్రీని సంపాదించానని భావించి దేవశత్రువుల నివాసమైన (లంక)లో నిశ్చయంగా ప్రవేశిస్తాడు॥

Verse 73

ततस्तुताविन्द्रजिदस्त्रजालैर्भभूवतुस्तत्रतथाविशस्तौ ।स चापितौतत्रविदर्शयित्वाननादहर्षाद्युधिराक्षसेन्द्रः ।।।।

అప్పుడు ఇంద్రజిత్ అస్త్రజాలాలతో గాయపడిన ఆ ఇద్దరూ అక్కడే అలాగే కూలిపోయారు. రాక్షసేంద్రుడు వారిని ఆ స్థితిలో యుద్ధభూమిలో చూపించి, హర్షంతో యుద్ధంలో ఘోరంగా గర్జించాడు॥

Verse 74

सतत्तदावानरसैन्यमेवंरामं च सङ्ख्येसहलक्ष्मणेन ।विषादयित्वासहसाविवेशपुरींदशग्रीवभुजाभिगुप्ताम् ।।।।सन्स्तूयमानस्सतुयातुधानैः ।पत्रे च सर्वंहृषितोऽभ्युवाच ।।।।

అతడు యుద్ధమధ్యంలో రామలక్ష్మణులతో కూడిన వానరసేనను విషాదంలో ముంచి, వెంటనే దశగ్రీవుని భుజబలంతో రక్షితమైన పురి లంకలో ప్రవేశించాడు. రాక్షసుల స్తుతులతో ప్రశంసింపబడి హర్షంతో తండ్రికి సమస్త వృత్తాంతాన్ని నివేదించాడు॥