Sarga 72
अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम् (Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka)
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో రావణుడు మహావీరుడైన లక్ష్మణుడు అతికాయుణ్ణి సంహరించాడని వార్త విని శోక–క్రోధాలతో కలత చెందుతాడు. రాముడు మరియు వానరసేన చేత లంకకు చెందిన పూర్వపు సేనానాయకులు, ప్రసిద్ధ యోధులు వరుసగా పడిపోయిన సంగతిని తలచుకొని, రాక్షసుల అజేయత్వమనే గర్వం క్రమంగా క్షీణిస్తున్నదని గ్రహిస్తాడు. ఇంద్రజిత్ దివ్యాస్త్రాలతో రామలక్ష్మణులను బంధించిన ఘటనను స్మరించి, దేవగంధర్వులకైనా అచ్ఛేద్యమని భావించిన ఆ బంధం ఎలా విరిగిందో అని ఆశ్చర్యపడుతూ, ప్రత్యర్థి పక్ష ప్రభావం తన బుద్ధికి అందనిదని ఒప్పుకుంటాడు. అనంతరం విలాపాన్ని విడిచి రావణుడు పరిపాలనా ఆజ్ఞలు జారీ చేస్తాడు—నగరమంతటా కఠిన జాగ్రత్తలు పాటించాలి. ద్వారాలు, ప్రవేశ–నిష్క్రమణ మార్గాలు, సైన్య స్థావరాలు పునఃపునః పరిశీలించాలి; సీతను కాపాడుతున్న అశోకవనంలో ప్రత్యేకంగా రక్షణను మరింత దృఢం చేయాలి. రాత్రిచరులు సంధ్య, అర్ధరాత్రి, ప్రభాతం—ఎల్లప్పుడూ వానరుల కదలికలను గమనించాలి; సేన నిలిచినా ముందుకు సాగినా నిరంతరం సిద్ధంగా ఉండాలని ఆదేశిస్తాడు. ఆజ్ఞ విన్న రాక్షసబలగాలు లేచి రక్షావ్యవస్థను అమలు చేస్తాయి. రావణుడు మాత్రం కుమారవధ అనే వ్యక్తిగత విపత్తును మనసులో మోసుకుంటూ, క్రోధశల్యంతో బాధపడుతూ, పదేపదే దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడుస్తూ తన నివాసానికి వెనుదిరుగుతాడు.
Shlokas
Verse 1
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।।।
మహాతేజస్సుగల లక్ష్మణుడు అతికాయుణ్ని సంహరించాడని విని రాజైన రావణుడు కలవరపడి ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 2
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
ధూమ్రాక్షుడు—అత్యంత కోపశీలి, ధనుర్ధరుడు, శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడు—అకంపనుడు, ప్రహస్తుడు, అలాగే కుంభకర్ణుడు; వీరంతా మహాబలవంతులైన వీర రాక్షసులు, యుద్ధకాంక్షులు, శత్రుసేనలను జయించువారు, శత్రువులచే నిత్యమూ అపరాజితులు. అయినా అక్లిష్టకర్ముడైన శ్రీరాముడు, మహావీరులైన ఆ మహాకాయ రాక్షసులను—నానాశస్త్రాలలో నిపుణులను—సంహరించెను; ఇంకా అనేక శూరులు, మహాత్మ యోధులూ పడిపోయిరి।
Verse 3
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।6.72.2।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।6.72.3।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।6.72.4।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
ఇవే మహాబలవంతులైన వీర రాక్షసులు, యుద్ధకాంక్షులు; శత్రుసేనలను జయించువారు, శత్రువులచే నిత్యమూ అపరాజితులు—ఇవే ఇప్పుడు పడిపోయిరి।
Verse 4
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।6.72.2।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।6.72.3।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।6.72.4।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
అక్లిష్టకర్ముడైన శ్రీరాముడు ఆ మహావీరులైన, మహాకాయులైన, నానాశస్త్రాలలో నిపుణులైన రాక్షసులను సంహరించెను; ఇంకా అనేక శూరులు, మహాత్ములైన యోధులును నిపాతితులయ్యిరి।
Verse 5
प्रख्यातबलवीर्येणपुत्रेणेन्द्रजितामम ।।।।यौहितौभ्रातरौतदावीरौबद्धौदत्तवरैश्शरैः ।
అప్పుడు బలవీర్యాలలో ప్రఖ్యాతుడైన నా కుమారుడు ఇంద్రజితుడు, వరప్రభావముగల బాణములతో యుద్ధప్రసిద్ధులైన ఆ ఇద్దరు వీర సోదరులను బంధించెను।
Verse 6
यन्नशक्यंसुरैस्सर्वैरसुरैर्वामहाबलैः ।।।।मोक्तुंतद्बन्धनंघोरंयक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।तन्नजानेप्रभावैर्वामाययामोहनेनवा ।।।।शरबन्धाद्विमुक्तौतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
సర్వ దేవతలకును, మహాబలులైన అసురులకును, యక్ష-గంధర్వ-కిన్నరులకును కూడా విడిపించలేని ఆ ఘోర బంధనాన్ని—వారి స్వప్రభావముచేతనో, లేక ఏదో మోహినీ మాయచేతనో నాకు తెలియదు—అయినను రామలక్ష్మణులైన ఆ ఇద్దరు సోదరులు శరబంధనమునుండి విముక్తులయ్యిరి।
Verse 7
यन्नशक्यंसुरैस्सर्वैरसुरैर्वामहाबलैः ।।6.72.6।।मोक्तुंतद्बन्धनंघोरंयक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।तन्नजानेप्रभावैर्वामाययामोहनेनवा ।।6.72.7।।शरबन्धाद्विमुक्तौतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
సర్వ దేవతలకైనా, మహాబలులైన అసురులకైనా, యక్ష‑గంధర్వ‑కిన్నరులకైనా విప్పలేని ఆ ఘోర బంధనాన్ని, రామలక్ష్మణ సోదరులు శరబంధనమునుండి విడిచిపెట్టుకున్నారు. అది స్వప్రభావమో, లేక ఏదో మోహినీ మాయయో—నాకు తెలియదు।
Verse 8
येयोधानिर्गताश्शूराराक्षसाममशासनात् ।।।।तेसर्वेनिहतायुद्धेवानरैस्सुमहाबलैः ।
నా ఆజ్ఞతో యుద్ధానికి బయలుదేరిన ఆ శూర రాక్షస యోధులందరూ, అత్యంత మహాబలులైన వానర వీరుల చేత యుద్ధంలో హతులయ్యారు।
Verse 9
तम्नपश्याम्यहंयुद्धेयोऽद्यरामंसलक्ष्मणम् ।।।।शासयेत्सबलंवीरंससुग्रीवविभीषणम् ।
ఇప్పటికీ ఈ యుద్ధంలో, లక్ష్మణసహితుడైన రాముణ్ణి—సేనతో కూడిన ఆ వీరుణ్ణి, సుగ్రీవ‑విభీషణులతో కూడినవారిని—వశపరచగలవాడు ఎవడూ నాకు కనిపించడంలేదు।
Verse 10
अहोसुबलवान् रामोमहदस्त्रबलं च वै ।।।।यस्यविक्रममासाद्यराक्षसानिधनंगताः ।
‘అహో! రాముడు ఎంత మహాబలవంతుడు; అతని అస్త్రబలం కూడా నిజంగా మహత్తరము. అతని పరాక్రమాన్ని ఎదుర్కొని రాక్షసులు నాశనాన్ని పొందుతున్నారు.’
Verse 11
अप्रमत्सैश्चसर्वत्रगुप्सैरक्ष्यापुरीवतियम् ।।।।अशोकवनिकायांचयत्रसीताऽभिरक्ष्यते ।
ఈ నగరాన్ని ఎల్లెడలా అప్రమత్తమైన, గుప్తంగా ఉన్న రక్షకులతో కాపాడండి; ముఖ్యంగా సీతాదేవి కఠిన పర్యవేక్షణలో ఉన్న అశోకవనికను విశేషంగా రక్షించండి।
Verse 12
निष्क्रामोवाप्रवेशोवाज्ञातव्यस्सर्वदैवनः ।।।।यत्रयत्रभवेद्गुल्मस्तत्रतत्रपुनःपुनः ।
బయటకు వెళ్లడమో లోపలికి రావడమో—అది ఎల్లప్పుడూ మనకు తెలిసి ఉండాలి; ఎక్కడెక్కడ దళాలు మోహరించి ఉన్నాయో అక్కడక్కడ మళ్లీ మళ్లీ తనిఖీ చేయండి।
Verse 13
सर्वतश्चापितिष्ठध्वंस्स्वै: परिवृताबलैः ।।।।द्रष्टव्यं च पदंतेषांवानराणांनिशाचराः ।
ఓ నిశాచరులారా! అన్ని దిక్కులా మీ మీ బలాలతో చుట్టుముట్టబడి స్థానం చేపట్టండి; ఆ వానరుల అడుగుజాడలు, కదలికలను గమనించండి।
Verse 14
प्रदोषेवार्धरात्रेवाप्रत्यूषेवापिसर्वत ।।।।नावज्ञातेषुकर्तव्यावानरेषुकदाचन ।द्विषतांबलमुद्युक्तमापतकतिंस्थितंसदा ।।।।
సాయంకాలం, అర్ధరాత్రి లేదా ఉదయం—ఎప్పుడైనా—వానరుల విషయంలో ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ నిర్లక్ష్యం చేయకండి; శత్రుసేన ఎల్లప్పుడూ సిద్ధంగా ఉండాలి—స్థానంలో నిలిచి ఉన్నా, ఎదురుదాడికి కదిలినా।
Verse 15
प्रदोषेवार्धरात्रेवाप्रत्यूषेवापिसर्वत ।।6.72.14।।नावज्ञातेषुकर्तव्यावानरेषुकदाचन ।द्विषतांबलमुद्युक्तमापतकतिंस्थितंसदा ।।6.72.15।।
సాయంకాలం, అర్ధరాత్రి లేదా ఉదయం—ఎల్లప్పుడూ—వానరుల విషయంలో ఎప్పుడూ నిర్లక్ష్యం చేయవద్దు; ప్రత్యర్థి సేన నిరంతరం సిద్ధంగా ఉండాలి—స్థిరంగా ఉన్నా, ఎదుర్కొనేందుకు కదిలినా।
Verse 16
ततस्तेराक्षसास्सर्वेश्रुत्वालङ्काधिपस्यतत् ।वचनंसर्वमातिष्ठन् यथावत्तुमहाबलाः ।।।।
అప్పుడు ఆ మహాబల రాక్షసులందరూ లంకాధిపతి వాక్యమును విని, యథావిధిగా తమ తమ స్థానములలోను నియత కార్యములలోను సక్రమంగా నిలిచిరి।
Verse 17
स तान् सर्वान् हिसन्दिश्यरावणोराक्षसाधिपः ।मन्युशल्यंवहन् दीनःप्रविवेशस्वमालयम् ।।।।
ఇలా వారందరికీ ఆజ్ఞలు ఇచ్చిన రాక్షసాధిపతి రావణుడు, హృదయంలో కోపశల్యాన్ని మోసుకుంటూ దుఃఖితుడై తన నివాసములో ప్రవేశించెను।
Verse 18
ततस्ससन्दीपितकोपह्निर्निशाचराणामधिपोमहाबलः ।तदेवपुत्रव्यसनंविचिन्तयन्मुहुर्मुहुश्चैवतदाव्यनिश्श्वसत् ।।।।
అనంతరం మహాబలుడైన నిశాచరాధిపతి, అంతరంలో మండుతున్న కోపాగ్నితో, తన కుమారుని విషయమైన ఆ విపత్తునే మళ్లీ మళ్లీ తలచుచు, పదేపదే దీర్ఘ నిశ్వాసములు విడిచెను।
Verse 19
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
మహౌజస్వి లక్ష్మణుడు అతికాయుని సంహరించెనని విని రాజు కలవరపడెను; తరువాత ఈ వాక్యమును పలికెను।
Verse 20
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
మహాబలశాలి లక్ష్మణుడు అతికాయుణ్ని సంహరించాడని విని రాజు తీవ్రంగా కలతచెంది, ఆందోళనతో ఈ విధంగా పలికెను।
Verse 21
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
శక్తిమంతుడైన లక్ష్మణుడు అతికాయుణ్ని చంపినట్లు విని రాజు విషాదంలో మునిగి, కలతతో ఈ మాటలు పలకసాగెను।
Verse 22
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
మహాబలశాలి లక్ష్మణుడు అతికాయుణ్ని వధించాడని విని రాజు తీవ్రమైన ఆందోళనకు లోనై, తరువాత ఈ వాక్యములను పలికెను।
Verse 23
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
మహాబలశాలి లక్ష్మణుడు అతికాయుణ్ని సంహరించాడని విని రాజు మహా ఆందోళనకు గురై, కలతచెంది ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 24
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
మహాపరాక్రమశాలి లక్ష్మణుడు అతికాయుణ్ని వధించాడని విని రాజు ఆందోళనతో నిండిపోయి, ఆపై ఈ విధంగా పలికెను।
Verse 25
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
మహౌజస్వి లక్ష్మణుడు అతికాయుని సంహరించాడని విని రాజు తీవ్ర ఆందోళనకు లోనై ఈ మాటలు పలికెను।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s shift from emotional shock to executive governance: despite personal grief and anger, he formalizes a citywide security protocol—tight control of ingress/egress and constant surveillance—revealing how rājadharma can be invoked even by an antagonistic ruler under existential threat.
The sarga highlights the limits of power grounded only in force or boons: repeated losses compel even a proud sovereign to concede the opponent’s superior efficacy and to rely on vigilance and procedure. It also illustrates how attachment and bereavement destabilize judgment, producing the “manyu-śalya” (thorn of wrath) that clouds leadership.
Laṅkā is mapped as a fortified urban space with controlled gates and troop posts (gulma), and the Aśoka-vāṭikā is singled out as a sensitive inner landmark because it houses the guarded Sītā, making it a focal point for internal security and surveillance.