Sarga 70
त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त (महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva)
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో రావణుని ముఖ్య సేనాపతులైన త్రిశిర, దేవాంతక, మహోదర మరియు మహాపార్శ్వ (మత్త) వధ ఘనంగా వర్ణించబడింది. యుద్ధ ప్రారంభంలో మహోదరుడు, దేవాంతకుడు మరియు త్రిశిరుడు కలిసి అంగదునిపై దాడి చేశారు. అంగదుడు పరాక్రమంతో మహోదరుని ఏనుగును చంపి, దాని దంతంతో దేవాంతకుని కొట్టాడు. అంగదునికి సహాయంగా హనుమంతుడు మరియు నీలుడు వచ్చారు. హనుమంతుడు తన వజ్రసమానమైన పిడికిలి పోటుతో దేవాంతకుని సంహరించగా, నీలుడు పెద్ద బండరాయితో మహోదరుని చంపాడు. తరువాత హనుమంతుడు మరియు త్రిశిరుల మధ్య భీకర యుద్ధం జరిగింది. హనుమంతుడు త్రిశిరుని ఆయుధాలను విరిచి, అతని కత్తిని లాక్కొని అతని మూడు తలలను నరికేశాడు. చివరగా, మహాపార్శ్వ గదతో వానరులపై దాడి చేయగా, వానర వీరుడైన ఋషభుడు ఆ గదను లాక్కొని అతనినే చంపాడు. తమ నాయకులు చనిపోవడం చూసి రాక్షస సైన్యం భయంతో పారిపోయింది.
Shlokas
Verse 1
नरान्तकंहतंदृष्टवाचुक्रुशुर्नैरृतर्षभाः ।देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्चमहोदरः ।।।।
నరాంతకుడు హతుడై పడివున్నదాన్ని చూచి రాక్షసశ్రేష్ఠులు కేకలు వేశారు—దేవాంతకుడు, త్రిమూర్ధుడు, పౌలస్త్యుడు, మహోదరుడు।
Verse 2
आरूढोमेघसङ्काशंवारणेन्द्रंमहोदरः ।वालिपुत्रंमहावीर्यमभिदुद्राववीर्यवान् ।।।।
మేఘసమానమైన గజేంద్రుని ఎక్కిన వీరుడు మహోదరుడు, మహాపరాక్రమశాలి వాలిపుత్రుడు అంగదునిపై ధైర్యంతో దూసుకెళ్లెను।
Verse 3
भ्रारातृव्यसनसन्तप्तस्तदादेवान्तकोबली ।आदायपरिघंदीप्तमङ्गदंसमभिद्रवत् ।।।।
అప్పుడు సోదరుని విపత్తుతో దుఃఖాగ్నిలో దగ్ధుడైన బలవంతుడు దేవాంతకుడు, దగదగలాడే పరిఘం (ఇనుప గదాదండం) పట్టుకొని అంగదుని మీదకు నేరుగా దూసుకొచ్చాడు।
Verse 4
रथमादित्यसङ्काशंयुक्तंपरमवाजिभिः ।आस्थायत्रिशिरावीरोवालिपुत्रमथाभ्ययात् ।।।।
అప్పుడు వీరుడైన త్రిశిరుడు సూర్యసమానంగా ప్రకాశించే, ఉత్తమ అశ్వాలతో యుక్తమైన రథాన్ని అధిరోహించి, వాలిపుత్రుడైన అంగదుని వైపు దూసుకెళ్లాడు।
Verse 5
स त्रिभिर्देवदर्पघ्नेर्नेरृतीन्द्रेरभिद्रुतः ।वृक्षमुत्पाटयामासमहाविटपमङ्गदः ।।।।
దేవుల గర్వాన్ని నశింపజేసే ముగ్గురు రాక్షసాధిపతులు అతనిపై దూసుకొచ్చినప్పుడు, అంగదుడు విస్తారమైన కొమ్మలున్న మహావృక్షాన్ని వేరుతో సహా పెకిలించాడు.
Verse 6
देवान्तकायतंवीरच्शिक्षेपसहसाङ्गदः ।महावृक्षंमहाशाखंशक्रोदीप्तमिवाशनिम् ।।।।
వీరుడైన అంగదుడు దేవాంతకుని మీద మహాశాఖలతో కూడిన మహావృక్షాన్ని విసిరెను—ఇంద్రుడు దగ్ధమయ్యే వజ్రాన్ని విసిరినట్లు।
Verse 7
त्रिशिरास्तंप्रचिच्छेदशरैराशीविषोपमैः ।स वृक्षंकृत्तमालोक्यउत्पपाततदाङ्गदः ।।।।
త్రిశిరుడు విషసర్పసమానమైన బాణాలతో ఆ వృక్షాన్ని కోసివేశాడు. వృక్షం తెగినదాన్ని చూసి అంగదుడు వెంటనే ఎగిరి లేచాడు॥
Verse 8
स ववर्षततोवृक्षान् शैलाश्चकपिकुञ्जरः ।तान् प्रचिच्छेदसङ्कृद्धस्त्रिशिरानिशितैश्शरैः ।।।।
అప్పుడు ఆ మహాకపి-యోధుడు వృక్షాలు, శిలాఖండాలు వర్షంలా విసిరాడు. కోపంతో ఉన్న త్రిశిరుడు పదునైన బాణాలతో వాటిని ఛేదించాడు.
Verse 9
परिघाग्रेणतान् वृक्षान्बभञ्ज च महोदरः ।त्रिशिराश्चाङ्गदंवीरमभिदुद्रावसायकैः ।।।।
మహోదరుడు పరీఘాగ్రంతో ఆ వృక్షాలను నూరి నాశనం చేశాడు. త్రిశిరుడు బాణవర్షంతో వీరుడైన అంగదునిపై దూసుకొచ్చాడు.
Verse 10
गजेनसमभिद्रुत्यवालिपुत्रंमहोदरः ।जघानोरसिसङ्कृद्धस्तोमरैर्वज्रसन्निभैः ।।।।
ఏనుగుతో దూసుకొచ్చి మహోదరుడు కోపంతో వాలి కుమారుని వక్షస్థలంపై వజ్రసమానమైన కఠిన తోమరాలతో బలంగా కొట్టాడు।
Verse 11
देवान्तकश्चसङ्कृद्धःपरिघेणतदाङ्गदम् ।उपगम्याभिहत्याशुव्यपचक्रामवेगवान् ।।।।
దేవాంతకుడూ కోపంతో పరీఘాన్ని పట్టుకొని అంగదుని సమీపించి వెంటనే కొట్టి, వేగంగా వెనుదిరిగాడు।
Verse 12
सत्रिभिर्नैरृतश्रेष्ठैर्युगतपत्समभिद्रुतः ।न विव्यथेमहातेजावालिपुत्रःप्रतापवान् ।।।।
రాక్షసశ్రేష్ఠులైన ముగ్గురు ఒకేసారి దాడి చేసినా, మహాతేజస్సు గల ప్రతాపవంతుడైన వాలి కుమారుడు ఏమాత్రం కదలలేదు।
Verse 13
स वेगवान्महावेगंकृत्वापरमदुर्जयः ।तलेनभृशमुत्पत्यजघानास्यमहागजम् ।।।।
అప్పుడు అజేయుడైన వేగవంతుడు అంగదుడు మహావేగాన్ని సమీకరించి బలంగా ఎగిరి, తన తలంతో అతని మహాగజాన్ని కూలదోశాడు।
Verse 14
तस्यतेनप्रहारेणनागराजस्यसंयुगे ।पेततुर्लोचनेतस्यविननाद स वारणः ।।।।
ఆ ప్రహారంతో యుద్ధమధ్యంలో ఆ నాగరాజమైన గజరాజుని రెండు కన్నులు ఊడిపడ్డాయి; ఆ వారణుడు బాధతో ఘోరంగా విలపించాడు।
Verse 15
विषाणंचास्यसःनिष्कृष्यवालिपुत्रोमहाबलः ।देवान्तकमभिप्लुत्यताडयामाससंयुगे ।।।।
అప్పుడు మహాబలుడైన వాలిపుత్రుడు దాని దంతాన్ని పెకలించి, యుద్ధంలో దేవాంతకునిపై దూకి అదే దంతంతో అతనిని బలంగా తాడించాడు।
Verse 16
स विह्वलस्तुतेजस्वीवातोद्धूतइवद्रुमः ।लक्षारससवर्णं च सुस्रावरुधिरंमहत् ।।।।
ఆ తేజస్సుగల రాక్షసుడు గాలికి ఊగే వృక్షంలా కంపించి బెంబేలెత్తాడు; లాక్షారసంలా ఎర్రగా గొప్ప రక్తధార ప్రవహించింది।
Verse 17
अथाश्वस्यमहातेजाःकृच्छ्राद्देवान्तकोबली ।आविध्यपरिघंवेगादाजघानतदाङ्गदम् ।।।।
అప్పుడు మహాతేజస్సుగల బలవంతుడైన దేవాంతకుడు కష్టంగా తేరుకొని, వేగంగా పరీఘాన్ని ఊపి అంగదుని మీద కొట్టాడు।
Verse 18
परिघाभिहतश्चापिवानरेन्द्रात्मजस्तदा ।जानुभ्यांपतितोबूमौपुनरेवोत्पपात ह ।।।।
పరీఘాఘాతంతో గాయపడినప్పటికీ వానరేంద్రుని కుమారుడు మోకాళ్లపై నేలకూలాడు; కానీ వెంటనే మళ్లీ లేచి ఎగిరి నిలబడ్డాడు।
Verse 19
तमुत्पतन्तंत्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः ।घोरैर्हरिपतेःपुत्रेंललाटेऽभिजघान ह ।।।।
ఎగిరి దూకుతున్న వాలిపుత్రుడు అంగదుని త్రిశిరుడు మూడు భయంకరమైన, వంకరలేని బాణాలతో వానరాధిపతి పుత్రుని నుదుటిపై బలంగా కొట్టెను।
Verse 20
ततोऽङ्गदंपरिक्षिप्तंत्रिभिर्नैरृतपुङ्गवैः ।हनूमानपिविज्ञायनीलश्चापिप्रतस्थतुः ।।।।
అప్పుడు అంగదుడు మూడు శ్రేష్ఠ రాక్షసవీరులచే చుట్టుముట్టబడ్డాడని గ్రహించిన హనుమంతుడు మరియు నీలుడు కూడా ఎదుర్కొనుటకు ముందుకు సాగిరి।
Verse 21
तश्चिक्षेपशैलाग्रंनीलस्त्रिशिरसेतदा ।तद्रावणसुतोधीमाबनिभेदनिशितैश्शरैः ।।।।
అప్పుడు నీలుడు త్రిశిరునిపై ఒక పర్వతశిఖరాన్ని విసిరెను; కాని ధీమంతుడైన రావణపుత్రుడు పదునైన బాణాలతో దానిని చీల్చివేశెను।
Verse 22
तद्बाणशतनिर्भिन्नंविदारितशिलातलम् ।सविस्फुलिंगंसज्वालंनिपपातगिरेशशिरः ।।।।
వందల బాణాలతో ఛిద్రమై, శిలాతలం చీలిపోయిన ఆ పర్వతశిఖరం స్ఫులింగాలు, జ్వాలలు చిమ్ముతూ కింద పడిపోయెను।
Verse 23
ततोजृम्भितमालोक्यहर्षाद्वेवान्तकस्तदा ।परिघेणाभिदुद्रावमारुतात्मजमाहवे ।।।।
అప్పుడు యుద్ధంలో ఏర్పడిన చీలికను చూసి దేవాంతకుడు ఆనందంతో ఉల్లసించాడు. పరీఘము (ఇనుప గద) పట్టుకొని సమరంలో మారుతాత్మజుడైన హనుమంతునిపై దూసుకొచ్చాడు॥
Verse 24
तमापतन्तमुत्प्लुत्यहनुमान्मारुतात्मजः ।आजघानतदामूर्ध्निवज्रकल्पेनमुष्टिना ।।।।
దేవాంతకుడు దూసుకొస్తుండగా మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు ఎగిరి, వజ్రసమానమైన ముష్టితో అతని తలపై బలంగా కొట్టాడు॥
Verse 25
शिरसिप्रहरवनीरस्तदावायुसुतोबली ।नादेनाकम्पयच्चैवराक्षसान् स महाकपिः ।।।।
అప్పుడు బలవంతుడైన వాయుసుత మహాకపి హనుమంతుడు అతని తలపై ఘాతమిచ్చాడు; ఆ ఘాతధ్వనితో రాక్షసులు కంపించిపోయారు॥
Verse 26
मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नमूर्धानिर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिव्वाः ।देवान्तकोराक्षसराजसूनुर्गतासुरुत्व्यांसहसापपात ।।।।
ముష్టిఘాతంతో అతని కపాలం నలిగి పగిలిపోయింది; పళ్ళు, కళ్ళు, నాలుక బయటకు వచ్చి వేలాడాయి. రాక్షసరాజుని కుమారుడైన దేవాంతకుడు ప్రాణాలు విడిచి అకస్మాత్తుగా నేలపై పడిపోయాడు॥
Verse 27
तस्मिन्हतेराक्षसयोधमुख्येमहाबलेसंयतिदेवशत्रौ ।क्रुद्धस्त्रिमूर्धानिशिताग्रमुग्रंववर्षनीलोरसिबाणवर्षम् ।।।।
ఆ మహాబలుడైన దేవశత్రువూ, రాక్షసయోధుల ప్రధానుడూ హతుడైనప్పుడు త్రిమూర్ధుడు కోపంతో రగిలి, నీలుని వక్షస్థలంపై పదునైన అగ్రాలుగల భయంకర బాణవర్షాన్ని కురిపించాడు॥
Verse 28
महोदरस्तुसङ्कृद्धःकुञ्जरंपर्वतोपमम् ।भूयस्समधिरुह्याशुमन्दरंरमशिमानिव ।।।।ततोबाणमयंवर्षंनीलस्योरस्यपातयत् ।गिरौवर्षंतडिच्चक्रचापवानिवतोयदः ।।।।
అప్పుడు కోపంతో ఉగ్రుడైన మహోదరుడు పర్వతసమానమైన కుంజరంపై వేగంగా ఎక్కాడు—మందరపర్వతంపై కాంతిమంతమైన సూర్యుడు ఉదయించినట్లుగా—ఆపై నీలుని వక్షస్థలంపై బాణవర్షాన్ని కురిపించాడు; మెరుపు, ఇంద్రధనుస్సులతో అలంకృతమైన మేఘం పర్వతంపై వర్షం కురిపించినట్లు।
Verse 29
महोदरस्तुसङ्कृद्धःकुञ्जरंपर्वतोपमम् ।भूयस्समधिरुह्याशुमन्दरंरमशिमानिव ।।6.70.28।।ततोबाणमयंवर्षंनीलस्योरस्यपातयत् ।गिरौवर्षंतडिच्चक्रचापवानिवतोयदः ।।6.70.29।।
ఇదీ అదే భావం—కోపంతో ఉగ్రుడైన మహోదరుడు మళ్లీ పర్వతసమానమైన కుంజరంపై వేగంగా ఎక్కి, నీలుని వక్షస్థలంపై బాణవర్షాన్ని కురిపించాడు; మెరుపు, ఇంద్రధనుస్సులతో కూడిన మేఘం పర్వతంపై వర్షం కురిపించినట్లు।
Verse 30
ततश्शरौघेरभिवर्ष्यमाणोविभिन्नगात्रःकपिसैन्यपालः ।नीलोबभूवाथविसृष्टगात्रोविष्टम्भितस्तेनमहाबलेन ।।।।
అప్పుడు అన్ని వైపుల నుంచీ శరప్రవాహాలతో ముంచెత్తబడుతూ, అవయవాలు చీలిపోయిన కపిసేనాధిపతి నీలుడు, ఆ మహాబలవంతుని దాడిచేత అడ్డుపడి, శిథిలాంగుడై కంపిస్తూ నిలిచిపోయాడు।
Verse 31
ततस्तुनीलःप्रतिलभ्यसंज्ञांशैलंसमुत्पाट्यसवृक्षषंण्डम् ।ततस्समुत्पत्यभृशोग्रवेशोमहादरंतेनजघानमूर्ध्नि ।।।।
కానీ నీలుడు స్పృహను తిరిగి పొందగానే, చెట్ల గుంపులతో కూడిన ఒక పర్వతాన్ని పెకిలించి, ఆపై అత్యంత ఉగ్రవేగంతో దూకి, అదే శైలంతో మహోదరుని తలపై బలంగా మోదాడు।
Verse 32
तत: स्सशैलेद्रनिपातभग्नोमहोदरस्तेनमहाद्विपेन ।विपोथितोभूमितलेगतासुःपपातवज्राभिहतोयथाद्रिः ।।।।
అప్పుడు ఆ పర్వతపాతపు ఘాతంతో మహోదరుడు తన మహాగజంతో కూడ చిత్తుగా విరిగి భూమితలంపై పడవేయబడెను. ప్రాణాలు విడిచి, వజ్రాఘాతమునకు లోనైన పర్వతంలా కూలిపోయెను॥
Verse 33
पितृव्यंनिहतंदृष्टवात्रिशिराश्चापमाददे ।हनूमन्तं च सङ्कृद्धोविव्याथनिशितैश्शरैः ।।।।
పితృవ్యుడు హతుడైనదాన్ని చూచి త్రిశిరుడు ధనుస్సు పట్టెను. ఉగ్రకోపంతో హనుమంతుని పదునైన బాణాలతో గాయపరచెను॥
Verse 34
स वायुसुनूःकुपितश्चिक्षेपशिखरंगिरेः ।त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेदबहुधाबली ।।।।
అప్పుడు వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు కోపించి పర్వతశిఖరాన్ని ఎత్తి విసిరెను. కాని బలవంతుడైన త్రిశిరుడు దానిని తన పదునైన బాణాలతో అనేక ముక్కలుగా చీల్చెను॥
Verse 35
तद्व्यर्थंशिखरंदृष्टवाद्रुमवर्षंमहाकपिः ।विससर्जरणेतस्मिन्रावणस्यसुतंप्रति ।।।।
ఆ శిఖరప్రహారం వ్యర్థమైందని చూచి మహాకపి ఆ యుద్ధంలో రావణుని కుమారునిపై వృక్షవర్షాన్ని విడిచెను॥
Verse 36
तमापतन्तमाकाशेद्रुमवर्षंप्रतापवान् ।त्रिशिरानिशितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च ।।।।
ఆకాశంలో దూసుకొచ్చే ఆ వృక్షవర్షాన్ని చూచి ప్రతాపవంతుడైన త్రిశిరుడు దానిని పదునైన బాణాలతో నరికివేసి, ఘోరంగా నినదించెను॥
Verse 37
हनूमानुतोप्लुत्यहयंस्त्रीशिरसस्तदा ।विददारनखैःक्रुद्धोनागेन्द्रंमृगराडिव ।।।।
అప్పుడు హనుమంతుడు క్రోధంతో ఎగిరి, తన నఖాలతో త్రిశిరసుని గుర్రాన్ని చీల్చివేశాడు; మృగరాజు సింహం గజేంద్రాన్ని చీల్చినట్లుగా।
Verse 38
अथशक्तिंसमादायकाळरात्रिमिवान्तकः ।चिक्षेपानिलपुत्रायत्रिशिरारावणात्मजः ।।।।
ఆపై రావణాత్మజుడు త్రిశిరుడు శక్తిని పట్టుకొని, అంతకుడు కాలరాత్రిని విసిరినట్లుగా, అనిలపుత్రుడైన హనుమంతునిపై విసిరాడు।
Verse 39
दिवःक्षिप्तामिवोल्कांतांशक्तिंक्षिप्तामसङ्गताम् ।गृहीत्वाहरिशार्दूलोबभञ्ज च ननाद च ।।।।
దివి నుండి పడిన ఉల్కలా అడ్డంకులేక వేగంగా వచ్చిన ఆ శక్తిని వానరశార్దూలుడైన హనుమంతుడు పట్టుకొని విరిచివేసి, ఘోషగా గర్జించాడు।
Verse 40
तांदृष्टवाघोरसङ्काशांशक्तिंभग्नांहनूमता ।प्रहृष्टावानरगणाविनेदुर्जलदाइव ।।।।
హనుమంతుడు విరిచిన ఆ భయంకరమైన శక్తిని చూసి వానరసేనలు పరమానందంతో మేఘాలవలె గర్జించాయి।
Verse 41
तःखडगंसमुद्यम्यत्रिशिराराक्षसोत्तमः ।निजघानतदाव्यूढेवायुपुत्रस्यवक्षसि ।।।।
అప్పుడు రాక్షసోత్తముడైన త్రిశిరుడు ఖడ్గాన్ని ఎత్తి, యుద్ధానికి దృఢంగా నిలిచిన వాయుపుత్రుడు హనుమంతుని వక్షస్థలంపై ప్రహారం చేశాడు।
Verse 42
खडगप्रहाराभिहतोहनुमान्मारुतात्मजः ।आजघानतिशिरसंतलेनोरसिवीर्यवान् ।। ।।
ఖడ్గప్రహారంతో గాయపడినప్పటికీ, పరాక్రమశాలియైన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు తన అరచేతితో త్రిశిరుని వక్షస్థలంపై బలంగా కొట్టాడు।
Verse 43
सतलाभिहतस्तेनस्रस्तहस्तायुधोभुवि ।निपपातमहातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः ।।।।
అతని అరచేతి దెబ్బకు త్రిశిరుడు బలంగా తగిలి, చేతిలోని ఆయుధం జారిపోయింది; చైతన్యం విడిచి మహాతేజస్వి భూమిపై పడిపోయాడు।
Verse 44
स तस्यपततःखङ्गंतमाच्छिद्यमहाकपिः ।ननादगिरिसङ्काशस्त्रासयन् सर्वनैरृता ।।।।
త్రిశిరుడు పడిపోతుండగా మహాకపి అతని ఖడ్గాన్ని లాక్కొని, పర్వతసమానుడై గర్జించాడు; ఆ గర్జనతో సమస్త రాక్షసులు భయపడిపోయారు।
Verse 45
अमृष्यमाणस्तंघोषमुत्पपातनिशाचरः ।उत्पत्य च हनूमन्तंताडयामासमुष्टिना ।।।।
ఆ ఘోషను సహించలేక ఆ నిశాచరుడు ఎగిరి లేచాడు; దూకి హనుమంతునిపై పడుతూ ముష్టితో కొట్టాడు।
Verse 46
तेनमुष्टिप्रहोरेणसञ्चुकोपमहाकपिः ।कुपितश्चनिजग्राहकिरीटेराक्षसर्षभम् ।।।।
ఆ ముష్టిప్రహారంతో తాకబడిన మహాకపి తీవ్రంగా కోపోద్రిక్తుడయ్యాడు. క్రోధంతో రాక్షసవృషభుని కిరీటాన్ని పట్టుకొని గట్టిగా పట్టేశాడు.
Verse 47
स तस्यशीर्षाण्यसिनाशितेनकिरीटजुष्टानिसकुण्डलानि ।क्रुद्धःप्रचिच्छेदसुतोऽनिलस्यत्वष्टुस्सुतस्येवशिरांसिशक्रः ।।।।
అప్పుడు క్రోధించిన వాయుపుత్రుడు పదునైన ఖడ్గంతో కిరీటధారిణి, కుండలభూషితమైన అతని తలలను నరికివేశాడు—ట్వష్టృపుత్ర విశ్వరూపుని శిరస్సులను శక్రుడు (ఇంద్రుడు) ఛేదించినట్లుగా.
Verse 48
तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानिप्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि ।पेतुशिरांसीन्द्ररिपोःर्धरण्यांज्योतींषिमुक्तानियथार्कमार्गात् ।।।।
ఆ తలలు—దీర్ఘనేత్రాలు గలవి, పర్వతసమానంగా విస్తారమైనవి, వైశ్వానరంలా జ్వలించే నేత్రాలు కలవి—ఇంద్రశత్రువు నుండి విడిపోయి భూమిపై పడ్డాయి; సూర్యమార్గం నుండి విడిచిపడ్డ నక్షత్రాల వలె.
Verse 49
तस्मिन् न्हतेदेवरिपौत्रिशीर्षेहनूमताशक्रपराक्रमेण ।नेदुःप्लवंगाःप्रचचालभूमीरक्षांस्यथोदुद्रुविरेसमन्तात् ।।।।
దేవశత్రువు త్రిశీర్షుడు శక్రసమాన పరాక్రమం గల హనుమంతునిచేత హతుడైనప్పుడు వానరులు ఘోషించారు, భూమి కంపించింది, రాక్షసులు అన్ని దిక్కులా పారిపోయారు.
Verse 50
हतंत्रिशिरसंदृष्टवातथैवचमहोदरं ।हतौप्रेक्षयदुराधर्षौदेवान्तकनरान्तकौ ।।।।चुकोपपरमामर्षीमत्तोराक्षसपुङ्गवः ।
త్రిశిరస్సు హతుడై పడివుండటాన్ని, అలాగే మహోదరుని కూడా, ఇంకా దురాధర్షులైన దేవాంతక–నరాంతకులు హతులైనదాన్ని చూచి, రాక్షసపుంగవుడైన మత్తుడు పరమ అమర్షంతో ఉన్మత్తుడై ఘోరంగా కోపించాడు।
Verse 51
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।।।
అప్పుడు అతడు ఒక ఘోరమైన, జ్వలించే కాంతిగల గదను పట్టుకున్నాడు—సర్వమయసీ అయినా శుభప్రదమైనది; హేమపట్టాలతో బిగించబడినది; మాంస–శోణిత ఫేనంతో మసకబారినది; రూపకాంతితో విరాజిల్లుతూ శత్రు రక్తంతో రంజితమైనది; అగ్రభాగం తేజస్సుతో ప్రదీప్తమై, రక్తమాల్యాలతో అలంకృతమై—ఐరావత, మహాపద్మ, సార్వభౌములకూ భయంకరమని ఖ్యాతి పొందినది।
Verse 52
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।6.70.51।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।6.70.52।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।6.70.53।।
హేమపట్టాలతో బిగించబడిన, మాంస–శోణిత ఫేనంతో మసకబారిన, రూపకాంతితో విరాజిల్లుతూ శత్రు రక్తంతో రంజితమైన ఆ గదను అతడు పట్టుకున్నాడు।
Verse 53
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।6.70.51।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।6.70.52।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।6.70.53।।
దాని అగ్రభాగం తేజస్సుతో ప్రదీప్తమై ఉండెను; అది రక్తమాల్యాలతో అలంకృతమై, ఐరావత–మహాపద్మ–సార్వభౌములకూ భయంకరముగా ఉండెను।
Verse 54
गदामादायसङ्कृद्धोमत्तोराक्षसपुङ्गवः ।हरीन् समभिदुद्रावयुगान्तानगिरिवज्वलन् ।।।।
గదను ఎత్తుకొని, ఉగ్రక్రోధంతో రాక్షసపుంగవుడైన మత్తుడు యుగాంతాగ్నివలె జ్వలిస్తూ వానరసేనపై నేరుగా దూసుకెళ్లాడు।
Verse 55
अथर्षभस्समुत्पत्यवानरोरावणानुजम् ।मत्तानीकमुपागम्यतस्थौतस्याग्रतोबली ।।।।
అప్పుడు బలవంతుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు ఋషభుడు ఒక్కసారిగా దూకి, రావణానుజుడైన మత్తానీకుని సమీపించి, అతని ముందర ధృఢంగా నిలిచెను।
Verse 56
तंपुरस्तात् स्थितंदृष्टवावानरंपर्वतोपमम् ।आजघानोरसिक्रुद्धोगदयावज्रकल्पया ।।।।
ముందర పర్వతసమానంగా నిలిచిన ఆ వానరుణ్ని చూచి, ఆ రాక్షసుడు కోపంతో వజ్రసమానమైన గదతో అతని వక్షస్థలంపై బలంగా కొట్టెను।
Verse 57
स तयाऽभिहतस्तेनगदयावानरर्षभः ।भिन्नवक्षास्समाधूतस्सुस्रावरुधिरंबहु ।।।।
ఆ గదాప్రహారంతో వానరశ్రేష్ఠుడు ఋషభుడు వక్షస్థలం చీలిపోయి, బలంగా కంపించి, అతనిలోనుండి విపరీతంగా రక్తం కారెను।
Verse 58
स संज्ञांप्राप्यसुचिरादृषभोवानरर्षभः ।क्रुद्धोविस्फुरमाणौष्ठोमहापार्श्वमुदैक्षत ।।।।
చాలా సేపటికి వానరశ్రేష్ఠుడు ఋషభుడు స్పృహను పొందెను; కోపంతో పెదవులు కంపిస్తూ మహాపార్శ్వుని వైపు స్థిరంగా చూచెను।
Verse 59
स वेगवान् वेगवदभ्युपेत्यतंराक्षसंवानरवीरमुख्यः ।सम्वर्त्यमुष्टिंसहसाजघानबाह्वन्तरेशैलनिकाशरूपः ।।।।
శైలసమాన రూపముగల వానరవీరముఖ్యుడు ఋషభుడు వేగంగా దూసుకొచ్చి, ముష్టిని బిగించి, ఆ రాక్షసుని రెండు భుజాల మధ్య అకస్మాత్తుగా బలంగా కొట్టెను।
Verse 60
स कृत्तमूलस्सहसेववृक्षःक्षितौपपातक्षतजोक्षिताङ्गः ।तांचास्यघोरांयमदण्डकल्पांगदांप्रगृह्याशुतदाननाद ।।।।
వేర్లు కోసిన వృక్షంలా రక్తసిక్త అవయవాలతో అతడు నేలపై పడిపోయెను; వెంటనే యమదండసమానమైన భయంకర గదను పట్టుకొని ఘోరంగా నినదించెను।
Verse 61
मुहूर्तमासीत्सगतासुकल्पःप्रत्यागतात्मासहसासुरारिः ।उत्पत्यसन्ध्याभ्रसमानवर्णस्तंवारिराजात्मजमाजघान ।।।।
కొంతసేపు దేవశత్రువు ప్రాణం పోయినవాడిలా పడి ఉండెను; ఆపై అకస్మాత్తుగా తేరుకొని, సంధ్యామేఘసమాన వర్ణంతో లేచి వరుణపుత్రుడైన ఋషభుని మీద దాడి చేసెను।
Verse 62
स मूर्भितोभूमितलेपपातमुहूर्तमुत्पत्यपुनस्ससंज्ञः ।तामेवतस्याद्रिवराद्रिकल्पांगदांसमाविध्यजघानसङ्ख्ये ।।।।
ఋషభుడు మూర్ఛతో నేలపై పడిపోయెను; కొంతసేపటికి లేచి మళ్లీ సజ్ఞుడై, మహాపర్వత శిఖరంలా భారమైన అదే గదను బలంగా తిప్పి యుద్ధంలో శత్రువును కొట్టెను।
Verse 63
सातस्यरौद्रासमुपेत्यदेहंरौद्रस्यदेवाध्वरविप्रशत्रोः ।बिभेदवक्षःक्षतजं च भूरिसुस्रावधात्वम्भइवाद्रिराजः ।।।।
ఆ రౌద్రుడైన శత్రువు—దేవులు, యజ్ఞాలు, బ్రాహ్మణులకు వైరి—దేహానికి దగ్గరగా వెళ్లి ఋషభుడు అతని వక్షస్థలాన్ని చీల్చెను; అపార రక్తం పర్వతరాజు నుండి ఖనిజజలధారలు ప్రవహించినట్లు పొంగి ప్రవహించెను।
Verse 64
अभिदुद्राववेगेनगदांतस्यमहात्मनः ।गृहीत्वातांगदांभीमामाविध्य च पुनःपुनः ।।।।मत्तानीकंमहात्मानंजघानरणमूर्धनि ।
అతడు ఆ మహాత్ముని గద వైపు వేగంగా దూసుకెళ్లాడు. ఆ భయంకరమైన గదను పట్టుకొని మళ్లీ మళ్లీ ఊపి, యుద్ధముందుభాగంలో మహాత్ముడు మత్తానీకుని బలంగా కొట్టాడు॥
Verse 65
स स्वयागदयाभग्नोविदीर्णदशनेक्षणः ।।।।निपपातततोमत्तोवज्राहतइवाचलः ।
తన గద దెబ్బకే చిత్తయి, పళ్లు కళ్లూ చీలిపోయి, ఆ మత్తుడు అప్పుడు కూలిపోయాడు—వజ్రాఘాతంతో పగిలిన పర్వతంలా॥
Verse 66
विदीर्णनयनेभूमौगतसत्त्वेगतायुषि ।।।।पतितेराक्षसेतस्मिन् विद्रुतंराक्षसंबलम् ।
కళ్లు చీలి, నేలపై పడిపోయి, బలం తరిగి, ఆయువు తీరిన ఆ రాక్షసుడు కూలగానే రాక్షససేన చెదిరి పారిపోయింది॥
Verse 67
तस्मिन्न्हतेभ्रातरिरावणस्यतन्नैरृतानांबलमर्णवाभम् ।त्यक्तायुधंकेवलजीवितार्थंदुद्रावभिन्नार्णवसन्निकाशम् ।।।।
రావణుని సోదరుడు హతుడైనప్పుడు, సముద్రంలా విస్తారమైన ఆ నైరృతసేన ఆయుధాలు వదలి, కేవలం ప్రాణరక్షణార్థం పారిపోయింది—తీరాలు దాటి ఉప్పొంగిన సముద్రంలా॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the targeted removal of battlefield commanders (Devantaka, Mahodara, Trisira, and Matta/Mahaparsva). The narrative frames decisive force as legitimate when directed toward immediate aggressors and when it protects allied formations under siege.
Upadesha is conveyed through action rather than speech: steadfastness under coordinated attack (Angada), timely reinforcement of an encircled ally (Hanuman and Nila), and the principle that morale and order collapse when unjust command structures lose their leaders.
No named terrestrial landmark dominates; instead, the sarga uses cultural-cosmological references—Indra’s slaying of Viśvarūpa (Tvaṣṭṛ’s son) and the directional elephants (Airāvata, Mahāpadma, Sārvabhauma)—to index weapons, power, and epic-scale comparison.