Sarga 66
कुम्भकर्णप्रस्थानम् तथा अङ्गदप्रेरणा (Kumbhakarna’s sortie and Angada’s rallying of the Vanaras)
युद्धकाण्ड
ఈ 66వ సర్గలో కుంభకర్ణుని ప్రస్థానం వల్ల వానరసేనలో కలిగిన మనోభంగం, ఆపై అంగదుని ప్రేరణతో ధైర్యం పునరుద్ధరించబడటం వర్ణించబడింది. పర్వతశిఖరసమానమైన మహాకాయుడు కుంభకర్ణుడు లంక సరిహద్దును వేగంగా దాటి, సముద్రమే ప్రతిధ్వనించేలా ఘోరంగా గర్జిస్తాడు. అతడిని ‘దేవతలకైనా అజేయుడు’గా భావించిన వానరులు భయంతో చెదిరిపోతారు—కొంతమంది వెనుదిరిగి చూడకుండానే పారిపోతారు, కొంతమంది సముద్రంలో పడిపోతారు, మరికొందరు గుహలు, పర్వతాలు, వృక్షాలలో ఆశ్రయం పొందుతారు, ఇంకొందరు మృతుల్లా కూలిపోతారు. అప్పుడు వాలి కుమారుడు అంగదుడు యుద్ధనాయకుడిగా ముందుకు వచ్చి వారిని తిరిగి రావాలని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ఆయుధాలు వదిలి పారిపోవడం లోకనిందకు కారణమని, ధర్మయుద్ధంలో మరణమూ శ్రేయస్కరమని—జయమైతే కీర్తి, హతులైతే బ్రహ్మలోకప్రాప్తి—అని బోధిస్తాడు. ముందుగా తమ శౌర్యాన్ని గొప్పగా చెప్పి ఇప్పుడు భయంతో వణకడం తగదని కూడా గట్టిగా హెచ్చరిస్తాడు. వానరులు కుంభకర్ణుడు ఘోర విధ్వంసం చేశాడని, ప్రాణం ప్రియమని చెప్పినా, అంగదుని దృఢవాక్యాలు మరియు హనుమంతుని సహాయక ఉపదేశం వల్ల వారి ధైర్యం తిరిగి స్థిరపడుతుంది. ఋషభ, శరభ, మైంద, ధూమ్ర, నీల, కుముద, సుషేణ, గవాక్ష, రంభ, తారా, ద్వివిద, పనస, హనుమాన్ మొదలైన నాయకులు వేగంగా మళ్లీ రణానికి దూసుకెళ్తారు. కుంభకర్ణునిపై శిలలు, పుష్పిత వృక్షాలు విసిరినా అవి అతని అవయవాలపై తాకి చిద్రమవుతాయి—అతని భయంకర దృఢత్వం వెల్లడై యుద్ధం మళ్లీ ఉగ్రంగా సాగుతుంది.
Shlokas
Verse 1
स लङ्घयित्वाप्राकारंगिरिकूटोपमोमहान् ।निर्ययौनगरात्तूर्णंकुम्भकर्णोमहाबलः ।।।।
పర్వతశిఖరంలా మహత్తరుడైన మహాబలుడు కుంభకర్ణుడు ప్రాకారాన్ని దాటి, నగరంనుండి వేగంగా బయలుదేరాడు॥
Verse 2
ननाद च महानादंसमुद्रमभिनादयन् ।विजयन्निवनिर्घातन्विधमन्निवपर्वतान् ।।।।
అతడు మహానాదంతో గర్జించాడు; ఆ గర్జనతో సముద్రమే ప్రతిధ్వనించింది—విజయాన్ని ప్రకటించే మేఘగర్జనవలె, పర్వతాలను చీల్చివేసే మహాబలంలా।
Verse 3
तमवध्यंमघवतायमेनवरुणेनवा ।प्रेक्ष्यभीमाक्षमायान्तंवानराविप्रदुद्रुवुः ।।।।
ఇంద్రుడు, యముడు, వరుణుడుకూడా సంహరించలేనివాడని భావించబడిన ఆ భయంకరనేత్రుడిని ముందుకు వస్తూ చూసి వానరులు భీతితో చెదిరి పారిపోయారు.
Verse 4
तांस्तुविप्रद्रुतान् दृष्टवाराजपुत्रोऽङ्गदोऽब्रवीत् ।नलंनीलंगवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ।।।।
వానరసేనలు భయంతో చెదిరి పారిపోతున్నట్లు చూసి, రాజపుత్రుడు అంగదుడు నలుడు, నీలుడు, గవాక్షుడు, మహాబలుడు కుముదుడిని ఉద్దేశించి పలికెను।
Verse 5
आत्मानमत्रविस्मृत्यवीर्याण्यभिजनानि च ।क्वगच्छतभयत्रस्ताःप्राकृताहरयोयथा ।।।।
ఇక్కడ మీరే మీను—మీ పరాక్రమమును, కులగౌరవమును—మరిచిపోయారా? భయంతో వణికుతూ సామాన్య వానరులవలె ఎక్కడికి పరుగెడుతున్నారు?
Verse 6
साधुसौम्या निवर्तध्वंकिप्राणान्परिरक्षथ ।नालंयुद्धायवैरक्षोमहतीयंबिभीषका ।।।।
సాధువులారా, శాంతించండి—వెనుదిరగండి. ప్రాణాలను కాపాడుకోవాలని ఎందుకు ఇంత ఆత్రపడుతున్నారు? ఈ రాక్షసుడు యుద్ధానికి తగినవాడు కాదు; చూడటానికి మాత్రమే మహాభయంకరుడు।
Verse 7
महतीमुथतितामेनांराक्षसानांबिभीषिकाम् ।विक्रमाद्विधमिष्यामोनिवर्तध्वंप्लवङ्गमाः ।।।।
హే ప్లవంగములారా, తిరిగి రండి! రాక్షసులు లేపిన ఈ మహాభీషణ భయంకరతను మేము మా పరాక్రమంతో చిదిమివేస్తాము॥
Verse 8
कृच्छ्रेणतुसमाश्वस्यसङ्गम्य च ततस्ततः ।वृक्षाद्रिहस्ताहरयस्सम्प्रतस्थूरणाजिरम् ।।।।
కష్టమును తట్టుకొని ధైర్యం తెచ్చుకొని వారు అక్కడక్కడి నుండి మళ్లీ కూడారు; చేతుల్లో చెట్లు, శిలలు పట్టుకొని వానర వీరులు యుద్ధభూమి వైపు బయలుదేరారు॥
Verse 9
तेनिवृत्यतुसङ्कृद्धाःकुम्भकर्णंवनौकसः ।निर्जघ्नुःपरमक्रुद्धास्समदाइवकुञ्जराः ।।।।
ఆ వనవాసి వానరులు తిరిగి వచ్చి కోపంతో ఉప్పొంగారు; పరమ క్రోధంతో కుంభకర్ణునిపై దాడి చేశారు—మదించిన ఏనుగులవలె॥
Verse 10
प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्चशिलाभिश्चमहाबलः ।पादपैःपुष्पिताग्रैश्चहन्यमानो न कम्पते ।।।।
ఎత్తైన పర్వతశిఖరాలు, శిలలు, పుష్పితాగ్ర వృక్షాలు వరుసగా తాకి కొట్టినా ఆ మహాబలుడు ఏమాత్రం కంపించలేదు।
Verse 11
तस्यगात्रेषुपतिताभिद्यन्तेशतशश्शिलाः ।पादपाःपुष्पिताग्राश्चभग्नाःपेतुर्महीतले ।।।।
అతని అవయవాలపై పడగానే వందల శిలలు చిద్రమయ్యాయి; పుష్పితాగ్ర వృక్షాలు కూడా విరిగి నేలపై పడిపోయాయి।
Verse 12
सोऽपिसैन्यानिसङ्क्रुद्धोवानराणांमहौजसाम् ।ममन्थपरमायत्तोवनान्यग्निरिवोत्थितः ।।।।
అతడూ కోపంతో ఉప్పొంగి, అడవులను దహించే అగ్ని లాగా ఉద్ధృతమై, మహౌజస్వి వానరుల సేనలను నూరి చిదిమేశాడు।
Verse 13
लोहितार्द्रास्तुबहवश्शेरतेवानरर्षभाः ।निरस्तांपतिताभूमौताम्रपुष्पाइवद्रुमाः ।।।।
రక్తంతో తడిసిన అనేక వానరశ్రేష్ఠులు నేలపై పడి ఉన్నారు—తామ్రవర్ణ పుష్పాలున్న వృక్షాలు పెకిలించి విసిరినట్లు భూమిపై కూలినట్టుగా।
Verse 14
लङ्घयन्तःप्रधावन्तोवानरानावलोकयन् ।केचित्समुद्रेपतिताःकेचिद्गगनमास्थिताः ।।।।
దూకుతూ పరుగెత్తుతూ వానరసేన వెనక్కి కూడా చూడలేదు; కొందరు సముద్రంలో పడిపోయారు, కొందరు ఆకాశంలోకి ఎగిరి చేరారు।
Verse 15
वध्यमानास्तुतेवीराराक्षसेन च लीलया ।सागरंयेनतेतीर्णाःपथातेनदुद्रुवुः ।।।।
ఆ వీర వానరులు ఆ రాక్షసుని లీలామాత్రమైన దాడికి చిత్తుచెదిరి, తాము సముద్రాన్ని దాటిన అదే మార్గముననే పరుగెత్తి పారిపోయిరి।
Verse 16
तेस्थलानितदानिम्नंविवर्णमानाभयात् ।ऋक्षावृक्षान् समारूढाःकेचित्पर्वतमाश्रिताः ।।।।
అప్పుడు భయముచేత వారి ముఖములు వాడిపోయెను; వారు దిగువ నేలవైపు పరుగెత్తిరి. కొందరు ఋక్షులు చెట్లెక్కిరి, కొందరు పర్వతాశ్రయము పొందిరి।
Verse 17
ममज्जुरर्णवेकेचिद्गुहाःकेचित्समाश्रिताः ।निपेतुःकेचिदपरेकेचिन्नैवावतस्थिरे ।।।।केचिद्भूमौनिपतिताःकेचित्सुप्तामृताइव ।
కొందరు సముద్రమున మునిగి పోయిరి, కొందరు గుహలను ఆశ్రయించిరి. మరికొందరు కూలి పడిరి, కొందరు నిలువగలుగకపోయిరి. కొందరు నేలపై పడిపోయిరి, కొందరు నిద్రలో మృతులైనట్లుగా నిశ్చలమై యుండిరి।
Verse 18
तान्समीक्ष्याङ्गदोभग्नान्वानरानिदमब्रवीत् ।।।।अवतिष्ठतयुध्यामोनिवर्तध्वंप्लवङ्गमाः ।
భగ్నమై పారిపోతున్న వానరులను చూచి అంగదుడు ఇలా పలికెను—“ఆగుడి! తిరిగి రండి, ఓ ప్లవంగములారా; రండి, యుద్ధము చేద్దాం।”
Verse 19
भग्नानांवो न पश्यामिपरिगम्यमहीमिमाम् ।।।।स्थानंसर्वेनिवर्तध्वंकिंप्राणान् परिरक्षथ ।
పరాజయమున పారిపోయినవారికి—ఈ భూమండలమంతా తిరిగినను—నేను ఏ సురక్షిత స్థలమును చూడను. మీరందరూ తిరిగి రండి; ధర్మమును, గౌరవమును విడిచి ప్రాణములను మాత్రమే ఎందుకు కాపాడుకొందురు?
Verse 20
निरायुधानांद्रवतामसङ्गगतिपौरुषाः ।।।।दाराह्युपहसिष्यन्ति स वैघातस्तुजीवताम् ।
మీరు ఆయుధాలు లేకుండా పారిపోతే, మీ భార్యలే మిమ్మల్ని ఎగతాళి చేస్తారు. అటువంటి అవమానానంతరం జీవించడం—ఆ దెబ్బ మరణానికన్నా ఘోరం।
Verse 21
कुलेषुजातास्सर्वेस्मविस्तीर्णेषुमहत्सु च ।।।।क्वगच्छतभयत्रस्ताःहरयःप्राकृतायथा ।अनार्याःखलुयद्भीतास्त्यक्त्वावीर्यंप्रधावत ।।।।
మీరు అందరూ మహత్తరమైన, విస్తారమైన కులాలలో జన్మించారు; మరి భయంతో వణికుతూ సాధారణ వానరుల్లా ఎక్కడికి పరుగెడుతున్నారు? భయపడి వీర్యాన్ని విడిచి పారిపోవడం—అది అనార్యుల ప్రవర్తనే।
Verse 22
कुलेषुजातास्सर्वेस्मविस्तीर्णेषुमहत्सु च ।।6.66.21।।क्वगच्छतभयत्रस्ताःहरयःप्राकृतायथा ।अनार्याःखलुयद्भीतास्त्यक्त्वावीर्यंप्रधावत ।।6.66.22।।
（దక్షిణ పాఠంలో పునరుక్తి）మీరు అందరూ మహత్తరమైన, విస్తారమైన కులాలలో జన్మించారు; మరి భయంతో వణికుతూ సాధారణ వానరుల్లా ఎక్కడికి పరుగెడుతున్నారు? భయపడి వీర్యాన్ని విడిచి పారిపోవడం—అది అనార్యుల ప్రవర్తనే।
Verse 23
विकत्थनानिवोयानि तदावैजनसंसदि ।तानिवःक्वनुयातानिसोदग्राणिम हितानि च ।।।।
జనసభలో ముందుగా మీరు చెప్పిన ఆ గొప్ప గొప్ప గర్వోక్తులు, ఉత్సాహంగా పొగడబడిన మాటలు—ఇప్పుడు అవి ఎక్కడికి పోయాయి?
Verse 24
भीरुप्रवादाश्श्रूयन्तेयस्तुजीवतिधिक्कृतः ।मार्गस्सत्पुरुषैर्जष्टःसेव्यतांत्यज्यतांभयम् ।।।।
అవమానింపబడి కూడా జీవించువానిని గురించి భీరుత్వ నింద వినబడుతుంది. సత్పురుషులు ఆశ్రయించిన మార్గాన్ని సేవించుడి; భయాన్ని విడిచిపెట్టుడి॥
Verse 25
शयामहेऽनिहताःपृथिव्यामल्पजीविताः ।दुष्प्रापंब्रह्मलोकंवाप्राप्नुयामोयुधिसूदिता ।।।।
మన ఆయువు స్వల్పమైనదైనా, యుద్ధంలో హతులమై భూమిపై పడిపోతే, ఆ రణమరణం ద్వారా దుర్లభమైన బ్రహ్మలోకమును కూడా పొందగలము॥
Verse 26
सम्प्राप्नुयामःकीर्तिंवानिहत्वाशत्रुमाहवे ।जीवितंवीरलोकस्यमोक्ष्यामोवसुवानराः ।।।।
యుద్ధంలో శత్రువును సంహరిస్తే కీర్తిని పొందుదుము; లేకపోతే, ఓ వసు వానర వీరులారా, ప్రాణత్యాగం చేసి వీరలోకాన్ని చేరుదుము॥
Verse 27
न कुम्भकर्णःकाकुत्स्थंदृष्टवाजीवन् गमिष्यति ।दीप्यमानमिवासाद्यपतङ्गोज्वलनंयथा ।।।।
కాకుత్స్థుని దర్శించిన తరువాత కుంభకర్ణుడు జీవించి వెళ్లలేడు; మండుచున్న అగ్నిని చేరిన పతంగము తప్పించుకోలేనట్లు॥
Verse 28
लायनेनचोद्धिष्टाःप्राणान् रक्षामहेवयम् ।एकेनबहवोभग्नायशोनाशंगमिष्यति ।।।।
ఎంచబడిన ప్రసిద్ధ యోధులమైన మనము పారిపోవడం ద్వారా ప్రాణాలను కాపాడుకుంటే—ఒకడిచేత అనేకులు భగ్నులైనప్పటికీ—మన యశస్సు నశించును॥
Verse 29
एवंब्रुवाणंतंशूरमङ्गदंकनकाङ्गदम् ।द्रवमाणास्ततोवाक्यमूचुःशूरुविगर्हितम् ।।।।
ఇలా స్వర్ణకంకణధారి వీరుడైన అంగదుడు పలుకగా, పారిపోతున్న వానరులు వీరుడు నిందించదగిన మాటలతో అతనికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పారు.
Verse 30
कृतंनःकदनंघोरंकुम्भकर्णेनरक्षसा ।न स्थानकालोगच्छामोदयितंजीवितंहिनः ।।।।
రాక్షసుడు కుంభకర్ణుడు మాపై ఘోర సంహారం చేశాడు. ఇది నిలిచే కాలం కాదు—పోదాం, ఎందుకంటే జీవితం మాకు ప్రియము.
Verse 31
एतावदुक्त्वावचनंसर्वेतेभेजिरेदिशः ।भीमंभीमाक्षमायान्तंदृष्टवावानरयूथपाः ।।।।
అంతటితో ఆ మాటలు చెప్పి, ఆ వానరయూథపతులు భయంకరమైన, భయంకరనేత్రుడైన వాడిని ముందుకు వస్తూ చూసి అన్ని దిక్కులకూ చెదిరిపోయారు.
Verse 32
द्रवमाणस्तुतेवीराअङ्गदेनवलीमुखाः ।सान्त्वैश्चैहनुमानैश्चततस्सर्वेनिवर्तिताः ।।।।
ఆ వీర వానరులు పారిపోతుండగా, అంగదుడు—హనుమంతుడితో కలిసి—సాంత్వనతోను, యుక్తియుక్త దృష్టాంతాలతోను వారందరినీ మళ్లీ తిప్పి నిలిపాడు.
Verse 33
प्रहर्षमुपनीताश्चवालिपुत्रेणधीमता ।आज्ञाप्रतीक्षास्तस्थुश्चसर्वेवानरयूथपाः ।।।।
ధీమంతుడైన వాలిపుత్రుడు అంగదుడు హర్షోత్సాహం కలిగించగా, సమస్త వానరయూథపతులు ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తూ యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచిరి।
Verse 34
ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाःकुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः ।द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्यास्त्वरिततराभिमुखंरणं ।।।।
ఋషభ, శరభ, మైంద, ధూమ్ర, నీల; కుముద, సుషేణ, గవాక్ష, రంభ, తారా—మరియు ద్వివిద, పనస, వాయుపుత్ర హనుమంతుడు ప్రధానులుగా—అత్యంత వేగంగా రణభూమి వైపు దూసుకెళ్లిరి।
Frequently Asked Questions
The dilemma is battlefield flight versus steadfast duty: the Vānara troops abandon formation under fear of Kumbhakarṇa, and Aṅgada confronts the dharmic cost of retreat—loss of honor, social ridicule, and betrayal of collective responsibility.
Aṅgada teaches that courage is a moral discipline: preserve dignity by returning to rightful action, accept death in dharma-yuddha as meaningful (fame or higher attainment), and treat fear as a condition to be mastered through reasoned exhortation and communal resolve.
Laṅkā’s प्राकार (defensive boundary) and the समुद्र/सागर (ocean crossed by the Vānara host) frame the episode, while caves, mountains, and trees function as flight-shelters that map the troops’ dispersal and subsequent reassembly.