Sarga 56
अकम्पनवधः — The Slaying of Akampana (Hanuman’s rout of the Rakshasa host)
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో అకంపనుని వధ మరియు హనుమంతుని పరాక్రమం వర్ణించబడ్డాయి. వానరుల విజయాన్ని చూసి కోపించిన అకంపనుడు, తన రథాన్ని ముందుకు నడిపించి బాణాల వర్షంతో వానర సేనను చెల్లాచెదురు చేశాడు. భయంతో పారిపోతున్న వానరులను చూసి, హనుమంతుడు వారికి అండగా నిలిచాడు. హనుమంతుని నాయకత్వంలో వానరులు తిరిగి ధైర్యాన్ని పొంది యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యారు. అకంపనుడు మరియు హనుమంతుని మధ్య భీకర యుద్ధం జరిగింది. అకంపనుడు బాణాలతో దాడి చేయగా, హనుమంతుడు ఒక పర్వత శిఖరాన్ని విసిరాడు, కానీ అకంపనుడు దానిని ముక్కలు చేశాడు. చివరకు, హనుమంతుడు ఒక పెద్ద అశ్వకర్ణ వృక్షాన్ని పెకిలించి, దానితో అకంపనుని తలపై బలంగా కొట్టి అతన్ని సంహరించాడు. అకంపనుని మరణంతో రాక్షసులు లంకకు పారిపోయారు, రాముడు, లక్ష్మణుడు మరియు సుగ్రీవుడు హనుమంతుని ప్రశంసించారు.
Shlokas
Verse 1
तद्दृष्टवासुमहत्कर्मकृतंवानरतस्तमैः ।क्रोधमाहारयामासयुधितीव्रमकम्पनः ।।6.56.1।।
యుద్ధంలో వానరశ్రేష్ఠులు చేసిన ఆ మహాకార్యాన్ని చూసి అకంపనుడికి తీవ్రమైన కోపం ఉప్పొంగింది।
Verse 2
क्रोधमूर्चितरूपस्तुधून्वन्परमकार्मुकम् ।दृष्टवातुकर्मशत्रूणांसारथिंवाक्यमब्रवीत् ।।6.56.2।।
క్రోధముతో మూర్ఛితుడై, తన పరమ ధనుస్సును ఊపుతూ, శత్రువుల కార్యాలను గమనించి అకంపనుడు తన సారథితో మాటలాడెను।
Verse 3
तत्त्त्वैतावत्त्वरितंरथंप्रापयसारथे ।यत्रैतेबहवोघ्नन्तिसुबहून्राक्षसान्रणे ।।6.56.3।।
సారథీ, రథాన్ని త్వరగా అదే చోటుకు తీసుకుపో, అక్కడ వీరు యుద్ధంలో అనేక రాక్షసులను సంహరిస్తున్నారు।
Verse 4
एतेऽत्रबलवन्तोहिभीमकोपाश्चवानराः ।द्रुमशैलप्रहरणास्तिष्ठन्तिप्रमुखेमम ।।6.56.4।।
‘ఇక్కడ ఈ బలవంతులైన వానరులు నిలిచియున్నారు—కోపంలో భయంకరులు; వృక్షాలు, శిలలే వారి ఆయుధాలు. నా ప్రధాన నాయకులు ఉన్న చోటుకు నన్ను తీసుకుపోండి।’
Verse 5
एतान्निहन्तुमिच्छामिसमरश्लाघिनोह्यहम् ।एतैःप्रमथितंसर्वंदृश्यतेराक्षसांबलम् ।।6.56.5।।
‘నేను ఈ వానరులను సంహరించదలచుకున్నాను; యుద్ధగౌరవాన్ని గర్వించే వాడను నేను. వీరి చేతనే సమస్త రాక్షసబలం చూర్ణమైందని కనిపిస్తోంది।’
Verse 6
ततःप्रजवनाश्वेनरथेनरथिनांवरः ।हरीनभ्यहनत्क्रोधाच्छरजालैकम्पनः ।।6.56.6।।
అనంతరం రథయోధులలో శ్రేష్ఠుడైన అకంపనుడు, వేగవంతమైన అశ్వయుక్త రథంపై ఎక్కి, కోపంతో వానరులపై ఘనమైన బాణజాలాన్ని కురిపిస్తూ దాడి చేశాడు।
Verse 7
नस्थातुंवानराश्शेकुःकिंपुनर्योद्धुमाहवे ।अकम्पनशरैर्भग्नास्सर्वएवविदुद्रुवुः ।।6.56.7।।
వానరులు నిలబడలేకపోయారు—యుద్ధం చేయడం ఎట్లా? అకంపనుని బాణాలతో ఛిన్నభిన్నమై వారు అందరూ పారిపోయారు.
Verse 8
तान्मृत्युवशमापन्नानकम्पनवंशगतान् ।समीक्ष्यहनुमान्ज्ञातीनुपतस्थेमहाबलः ।।6.56.8।।
అకంపనుని దెబ్బలతో మరణవశమైన తన బంధువులను చూసి మహాబలుడు హనుమంతుడు వారి పక్కన నిలిచి రక్షించుటకు ముందుకు వచ్చాడు.
Verse 9
तंमहाप्लवगंदृष्टवासर्वेतेप्लवगयूथपा: ।समेत्यसमरेवीरास्सहिताःपर्यवारयन् ।।6.56.9।।
ఆ మహాప్లవంగాన్ని చూచి సమర వీరులైన వానరయూథపతులందరు కూడి, ఏకమై అతనిని చుట్టుముట్టిరి।
Verse 10
अवस्थितंहनूमन्तंतेदृष्टवाहरियूथपा: ।बभूवुर्बलवन्तोहिबलवन्तंसमाश्रिताः ।।6.56.10।।
అచంచలంగా నిలిచిన హనుమంతుని చూచి వానరయూథాధిపతులు ఆ మహాబలవంతుని శరణు పొందిరి; ఆ బలవంతుని ఆశ్రయముచే వారూ బలవంతులైరి।
Verse 11
अकम्पनस्तुशैलाभंहनूमन्तमवस्थितम् ।महेन्द्रइवदाराभिश्शरैरभिववर्षह ।।6.56.11।।
కాని అకంపనుడు శైలసమానంగా నిలిచిన హనుమంతునిపై, మహేంద్రుడు (ఇంద్రుడు) ధారల వర్షమువలె, బాణధారలను కురిపించెను।
Verse 12
अचिन्तयित्वाबाणौघान् शरीरेपतितान्शितान् ।अकम्पनवधार्थायमनोदध्रेमहाबलः ।।6.56.12।।
శరీరమున పడిన పదునైన బాణసమూహములను లెక్కచేయక, ఆ మహాబలుడు అకంపనవధార్థమే మనస్సును దృఢపరచెను।
Verse 13
सप्रहस्यमहातेजाहनुमान् मारुतात्मजः ।अभिदुद्रावतद्रक्षःकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.56.13।।
అప్పుడు మహాతేజస్సుగల మారుతాత్మజ హనుమంతుడు ప్రహసిస్తూ ఆ రాక్షసునిపై నేరుగా దూకెను; భూమినే కంపింపజేయునట్లు।
Verse 14
तस्याभिनर्दमानस्यदीप्यमानस्यतेजसा ।बभूवरूपंदुर्धर्षंदीप्तस्येवविभावसोः ।।6.56.14।।
అతడు ఘోషిస్తూ తేజస్సుతో దగ్ధమై ప్రకాశించగా, అతని రూపము దుర్ధర్షమై నిలిచెను—ప్రజ్వలిత అగ్నివలె।
Verse 15
आत्मानंमप्रहरणंज्ञात्वाक्रोधसमन्वितः ।शैलमुत्पाटयामासवेगेनहरिपुङ्गवः ।।6.56.15।।
తాను నిరాయుధుడనని తెలిసికొని క్రోధసమన్వితుడైన వానరపుంగవుడు హనుమంతుడు వేగంగా ఒక పర్వతాన్ని పెకిలించి తీసెను।
Verse 16
गृहीत्वातंमहाशैलंपाणिनैकेनमारुतिः ।सविनद्यमहानादंभ्रामयामासवीर्यवान् ।।6.56.16।।
వీర్యవంతుడైన మారుతి ఆ మహాశైలాన్ని ఒక్క చేతితో పట్టుకొని మహానాదంతో గర్జించి దానిని చక్రంలా తిప్పెను।
Verse 17
ततस्तमभिदुद्रावराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।पुराहिनमुचिंसङ् ख्येवज्रेणेवपुरन्दरः ।।6.56.17।।
అనంతరం హనుమంతుడు రాక్షసేంద్రుడైన అకంపనుని మీదికి దూకెను; పూర్వం పురందరుడైన ఇంద్రుడు యుద్ధంలో వజ్రంతో నముచిని కొట్టినట్లుగా।
Verse 18
अकम्पनस्तुतद्दृष्टवागिरिशृङ्गंसमुद्यतम् ।दूरादेवमहाबाणैरर्धचन्द्रैर्व्यदारयत् ।।6.56.18।।
కాని అకంపనుడు ఎత్తబడిన పర్వతశిఖరాన్ని చూచి, దూరం నుండే అర్ధచంద్రాకార మహాబాణాలతో దానిని చీల్చివేసెను।
Verse 19
तत्पर्वताग्रमाकाशेरक्षोबाणविदारितम् ।विकीर्णंपतितंदृष्टवाहनुमान्क्रोधमूर्छितः ।।6.56.19।।
ఆకాశంలో రాక్షసబాణాలతో చీలిపోయి ముక్కలై చిందర వందరగా పడిపోతున్న ఆ పర్వతశిఖరాన్ని చూచి హనుమంతుడు క్రోధావేశంతో మూర్ఛితుడయ్యెను।
Verse 20
सोऽश्वकर्णंसमासाद्यरोषदर्पान्वितोहरिः ।तूर्णमुत्पाटयामासमहागिरिमिवोच्छ्रितम् ।।6.56.20।।
అప్పుడు రోషదర్పాలతో నిండిన ఆ వానరయోధుడు అశ్వకర్ణ వృక్షాన్ని చేరి, మహాగిరివలె ఎత్తుగా నిలిచిన దానిని వేగంగా పెకిలించెను।
Verse 21
तंगृहीत्वामहास्कन्धंसोऽश्वकर्णंमहाद्युतिः ।प्रहस्यपरयाप्रीत्याभ्रामयामासभूतले ।।6.56.21।।
ఆ మహాస్కంధమైన అశ్వకర్ణ వృక్షాన్ని పట్టుకొని మహాద్యుతి హనుమంతుడు పరమ ప్రీతితో నవ్వుతూ దానిని భూతలమందు తిప్పెను।
Verse 22
प्रधावन्नूरुवेगेनप्रभञ्जंस्तरसाद्रुमान् ।हनूमान्परमक्रुद्धश्चरणैर्दारयत्क्षितम् ।।6.56.22।।
అత్యంత క్రోధించిన హనుమంతుడు మహావేగంతో పరుగెత్తుతూ, దూకుడులో వృక్షాలను విరిచివేస్తూ, తన పాదాలతో భూమిని చీల్చెను।
Verse 23
गजांश्चसगजारोहान्सरथान्रथिनस्तथा ।जघानहनुमान् भीमान् राक्षसांश्चपदातिगान् ।।6.56.23।।
హనుమంతుడు ఏనుగులను వాటి ఆరూఢులతో సహా, రథాలను సారథులతో సహా, అలాగే పాదాతిగా యుద్ధం చేసే భయంకర రాక్షసులను కూడా సంహరించెను।
Verse 24
तमन्तकमिवक्रुद्धंसद्रुमंप्राणहारिणम् ।हनूमन्तमभिप्रेक्ष्यराक्षसाविप्रदुद्रुवुः ।।6.56.24।।
ప్రాణహారిణి అయిన వృక్షాన్ని ధరించి, అంతకునివలె క్రోధించిన హనుమంతుని చూచి రాక్షసులు భయంతో దిక్కులు పట్టి పారిపోయారు।
Verse 25
तमापतन्तंसङ्कृद्धंराक्षसानांभयावहम् ।ददर्शाकम्पनोवीरश्चुक्षोधचननादच ।।6.56.25।।
రాక్షసులకు భయంకరంగా, ఉగ్రక్రోధంతో దూసుకొస్తున్న అతనిని వీరుడైన అకంపనుడు చూచెను; అతడూ కోపించి ఘోషగా గర్జించాడు।
Verse 26
सचतुर्दशभिर्बाणैश्शितैर्देहविदारणैः ।निर्बिभेदहनूमन्तंमहावीर्यमकम्पनः ।।6.56.26।।
అప్పుడు మహావీరుడైన అకంపనుడు దేహాన్ని చీల్చివేసే పదునైన పద్నాలుగు బాణాలతో హనుమంతుని బాగా గుచ్చెను।
Verse 27
सतदाप्रतिविद्धस्तुबह्वीभिश्शरवृष्टभिः ।हनूमान्ददृशेवीरःप्ररूढइवसानुमान् ।।6.56.27।।
అప్పుడు అనేక శరవృష్టులతో పదేపదే గాయపడినప్పటికీ వీరుడైన హనుమంతుడు అచలంగా కనిపించాడు—అరణ్యమయమైన శిఖరాలతో నిలిచిన పర్వతంలా।
Verse 28
विरराजमहाकायोमहावीर्योमहामना: ।पुष्पिताशोकसङ्काशोविधूमइवपावकः ।।6.56.28।।
మహాకాయుడు, మహావీర్యుడు, మహామనస్కుడైన హనుమంతుడు ప్రకాశించాడు—పుష్పించిన అశోక వృక్షంలా, ధూమరహిత అగ్నిలా।
Verse 29
ततोऽन्यंवृक्षमुत्पाट्यकृत्वावेगमनुत्तमम् ।शिरस्यभिजघानाशुराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।।6.56.29।।
అప్పుడు అతడు మరొక వృక్షాన్ని పెకలించి, అనుత్తమమైన వేగాన్ని సమీకరించి, రాక్షసేంద్రుడు అకంపనుని శిరస్సుపై వెంటనే బలంగా కొట్టాడు।
Verse 30
सवृक्षेणहतस्तेनसक्रोधेनमहात्मना ।राक्षसोवानरेन्द्रेणपपातचममारच ।।6.56.30।।
ఆ క్రోధంతో ఉన్న మహాత్ముడైన వానరేంద్రుడు ఆ వృక్షంతో కొట్టగా, ఆ రాక్షసుడు కూలి పడి మరణించాడు।
Verse 31
तंदृष्टवानिहतंभूमौराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।व्यथिताराक्षसास्सर्वेक्षितिकम्पइवद्रुमाः ।।6.56.31।।
భూమిపై హతుడైన రాక్షసేంద్రుడు అకంపనుని చూసి, రాక్షసులందరూ వ్యథచెంది, భూకంపంలో వృక్షాల్లా కంపించారు।
Verse 32
त्यक्तप्रहरणास्सर्वेराक्षसास्तेपराजिताः ।लङ्कामभिययुस्त्रस्तावानरास्तैभिद्रुताः ।।6.56.32।।
పరాజితులైన ఆ రాక్షసులందరూ ఆయుధాలు విడిచి, భయంతో లంక వైపు పారిపోయారు; వానరులు వారిని తరుముతూ వెంబడించారు।
Verse 33
तेमुक्तकेशाःसम्भ्रान्ताभग्नमानाःपराजिताः ।स्रवच्छ्रमजलैरङ्गैश्श्वसन्तोविप्रदुद्रुवुः ।।6.56.33।।
వారు పరాజితులై, భ్రాంతిచెంది, మనోభంగమై; జుట్టు విరిగివేసి, శరీరమంతా శ్రమజలము కారుతూ, ఊపిరాడక హడావుడిగా పరుగెత్తి పారిపోయారు।
Verse 34
अन्योन्यंप्रममन्थुस्तेविविशुर्नगरंभयात् ।पृष्ठतस्तेतुसम्मूढाःप्रेक्षमाणामुहुर्मुहुः ।।6.56.34।।
భయంతో వారు ఒకరినొకరు తోసుకుంటూ నలిపుకుంటూ నగరంలోకి ప్రవేశించారు; అయోమయపడిన వారు మళ్లీ మళ్లీ వెనక్కి తిరిగి చూశారు।
Verse 35
तेषुलङ्कांप्रविष्टेषुराक्षसेषुमहाबलाः ।समेत्यहरयस्सर्वेहनूमन्तमपूजयन् ।।6.56.35।।
ఆ మహాబల రాక్షసులు లంకలో ప్రవేశించినప్పుడు, వానరయోధులందరూ కూడి హనుమంతుని భక్తితో గౌరవించి పూజించారు.
Verse 36
सोऽपिप्रहृष्टस्तान् सर्वान् हरीन् सम्प्रत्यपूजयत् ।हनुमान्सत्त्वसम्पन्नोयथार्हमनुकूलतः ।।6.56.36।।
ఆనందితుడూ సత్త్వసంపన్నుడైన హనుమంతుడు కూడా వారందరు వానరులను వారి యోగ్యతకు తగినట్లు సౌహార్దంతో ప్రతిగా గౌరవించాడు.
Verse 37
विनेदुश्चयथाप्राणंहरयोजितकाशिनः ।चकर्षुश्चपुनस्तत्रसप्राणानपिराक्षसान् ।।6.56.37।।
విజయకాంతితో ప్రకాశించిన వానరులు ప్రాణం పెట్టి గర్జించారు; అక్కడ మళ్లీ వారు ప్రాణంతో ఉన్న రాక్షసులనూ లాగి తీసుకొని (బందీలుగా) తెచ్చారు.
Verse 38
सवीरशोभामभजन्महाकपिःसमेत्यरक्षांसिनिहत्यमारुतिः ।महासुरंभीमममित्रनाशनःयथैवविष्णुर्बलिनंचमूमुखे ।।6.56.38।।
సమరంలో రాక్షసులతో ఎదురై వారిని సంహరించిన మహాకపి మారుతి—అమిత్రనాశకుడు—వీరశోభతో ప్రకాశించాడు; యుద్ధరంగంలో భయంకర మహాసురులను వధించి భగవాన్ విష్ణువు ఎలా దీప్తిమంతుడవుతాడో అట్లే।
Verse 39
अपूजयन्देवगणास्तदाकपिंस्वयंचरामोऽतिबलश्चलक्ष्मणः ।तथैवसुग्रीवमुखाःप्लवङ्गमाविभीषणश्चैवमहाबलस्तथा ।।6.56.39।।
అప్పుడు దేవగణములు ఆ కపివీరుని పూజించిరి; స్వయంగా అతిబలుడు శ్రీరాముడు సౌమిత్రి లక్ష్మణునితో కూడ, అలాగే సుగ్రీవముఖ వానరనాయకులు మరియు మహాబలుడు విభీషణుడును హనుమంతుని ప్రశంసించిరి।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s choice to convert personal anger into protective duty: despite being pierced by volleys of arrows, he remains focused on stopping Akampana—the immediate source of mass vānar casualties—thereby prioritizing collective safety over personal injury.
The sarga frames “shelter” (taking refuge under a worthy leader) as a practical dharmic strategy: when the vānar leaders rally around Hanumān, strength and order return. Anger becomes legitimate only when disciplined toward restoring protection and moral balance.
Laṅkā appears as the strategic rear into which the defeated rākṣasas retreat; culturally, the episode highlights battlefield improvisation (trees and mountain-peaks as weapons) and the epic’s simile-tradition linking events to Indra’s thunderbolt and Viṣṇu’s demon-slaying archetypes.