Sarga 54
वज्रदंष्ट्रवधः — The Slaying of Vajradaṃṣṭra (Angada’s Duel)
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో అంగదుడు వజ్రదంష్ట్రుని వధించిన ఘట్టం మరియు యుద్ధభూమిలోని బీభత్సం వర్ణించబడింది. వానర సేన దాడికి కోపించిన వజ్రదంష్ట్రుడు బాణవర్షం కురిపించి యుద్ధభూమిని తెగిన అవయవాలతో నింపివేశాడు. భయపడిన వానరులు అంగదుని శరణు కోరగా, వాలిపుత్రుడు ధైర్యంగా రాక్షసుని ఎదుర్కొన్నాడు. వారిద్దరి మధ్య బాణాలు, చెట్లు, రాళ్లు మరియు గదలతో భయంకరమైన ద్వంద్వ యుద్ధం జరిగింది. చివరగా, అంగదుడు అలసటను జయించి, ఒక పదునైన కత్తితో వజ్రదంష్ట్రుని తల నరికాడు. తమ నాయకుడి పతనాన్ని చూసి రాక్షసులు భయంతో లంకకు పారిపోగా, వానరులు అంగదుని ప్రశంసించారు.
Shlokas
Verse 1
बलस्यचविघातेनअङ्गदस्यजयेनच ।राक्षसःक्रोधमाविष्टोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।।6.54.1।।
ఖడ్గాలు, చక్రాలు, గదలు, పదునైన పరశుధారలు వంటి అనేక ఆయుధాలు చేతబట్టి పాదసైనికులు ముందుకు కదిలారు।
Verse 2
विष्पार्यचधनुर्घोरंशक्राशनिसमस्वनम् ।वानराणामनीकानिप्राकिरच्छरवृष्टिभिः ।।6.54.2।।
ఇంద్రవజ్రధ్వని వంటి ఘోరనాదం చేసే భయంకర ధనుస్సును బిగించి, అతడు బాణవర్షాలతో వానరసేనావ్యూహాలను చిందరగొట్టాడు।
Verse 3
राक्षसाश्चापिमुख्यास्तेरथेषुसमवस्थिताः ।नानाप्रहरणाश्शूराःप्रायुध्यन्तस्तदारणे ।।6.54.3।।
ప్రధాన రాక్షసులు కూడా రథాలపై స్థిరంగా నిలిచి, నానావిధ ఆయుధాలు ధరించిన వీరులు ఆ సమరంలో నిరంతరం యుద్ధం చేసిరి।
Verse 4
वानराणांचशूरायेतेसर्वेप्लवगर्षभाः ।आयुध्यन्तशिलाहस्तास्समवेतास्समन्ततः ।।6.54.4।।
వానరులలోని ఆ వీరులందరూ—ప్లవగశ్రేష్ఠులు—చుట్టూ సమవేతులై, చేతుల్లో రాళ్లు పట్టుకొని యుద్ధం చేశారు.
Verse 5
तत्रायुधसहस्राणितस्मिन्नायोधनेभृशम् ।राक्षसाःकपिमुख्येषुपातयांचक्रिरेतदा ।।6.54.5।।
అక్కడ ఆ ఘోర యుద్ధరంగంలో రాక్షసులు అప్పుడే వానర నాయకులపై వేలాది ఆయుధాలను విసిరి కురిపించారు.
Verse 6
वानराश्चापिरक्षस्सुगिरवृक्षान्महाशिलाः ।प्रवीराःपातयामासुर्मत्तमातङ्गसन्निभाः ।।6.54.6।।
మత్త గజాలవలె ఉగ్రంగా ఉన్న ఆ వానర వీరులు కూడా రాక్షసులపై చెట్లు, గిరిశిలలు, మహా రాళ్లను కురిపించారు.
Verse 7
शूराणांयुद्यमानानांसमरेष्न्विवर्तिनाम् ।तद्राक्षसगणानांचसुयुद्धंसमवर्तत ।।6.54.7।।
యుద్ధంలో వెనుదిరగని వీరులకూ, రాక్షస గణాలకూ మధ్య భయంకరమైన పోరు సాగింది.
Verse 8
प्रभिन्नशिरसःकेचिछचिन्नैःपादैश्चबाहुभिः ।शस्स्रैरर्दितदेहाभ्यरुधिरेणसमुक्षिताः ।।6.54.8।।हरयोराक्षसाश्चैवशेरतेगांसमाश्रिताः ।कङ्कगृध्रवळैराढ्याश्चगोमायुगलसङ्कुलाः ।।6.54.9।।
కొందరి తలలు పగిలిపోయాయి, కాళ్ళు చేతులు తెగిపడ్డాయి; ఆయుధాల దెబ్బలకు రక్తసిక్తమైన వానరులు, రాక్షసులు నేలకూలారు. వారి చుట్టూ రాబందులు, నక్కలు గుమిగూడాయి.
Verse 9
प्रभिन्नशिरसःकेचिछचिन्नैःपादैश्चबाहुभिः ।शस्स्रैरर्दितदेहाभ्यरुधिरेणसमुक्षिताः ।।6.54.8।।हरयोराक्षसाश्चैवशेरतेगांसमाश्रिताः ।कङ्कगृध्रवळैराढ्याश्चगोमायुगलसङ्कुलाः ।।6.54.9।।
కొందరి తలలు పగిలిపోయినవి, కాళ్ళు చేతులు తెగిపోయినవి; ఆయుధముల దెబ్బలకు శరీరములు ఛిద్రమై రక్తముతో తడిసియుండెను.
Verse 10
कबन्धानिसमुत्पेतुर्भीमाणांभीषणानिवै ।भुजपाणिशिरश्छिन्नकायाश्चभूतले ।।6.54.10।।वानराराक्षसाश्चापिनिपेतुस्तत्रवैरणे ।
ఆ యుద్ధభూమిలో భయంకరమైన ధడాలు పైకి ఎగిరాయి—భుజాలు, చేతులు, శిరస్సులు తెగిన దేహాలు నేలపై పడ్డాయి; ఆ సమరంలో వానరులూ రాక్షసులూ ఇద్దరూ అక్కడే పడిపోతూ ఉన్నారు।
Verse 11
ततोवानरसैन्येनहन्यमानंनिशाचरम् ।।6.54.11।।प्राभज्यतबलंसर्वंवज्रदंष्ट्रस्यपश्यतः ।
ఆపై వానరసేన దాడులతో నిశాచరులు కొట్టబడుతుండగా, వజ్రదంష్ట్ర చూస్తుండగానే వారి సమస్త బలం చీలిపోయి చెదిరిపోయింది।
Verse 12
राक्षसान्भयवित्रस्तान्हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ।।6.54.12।।दृष्टवासरोषताम्राक्षोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।प्रविवेशधनुष्पाणिस्त्रासयन्हरिवाहिनीम् ।।6.54.13।।
వానరులు కొట్టుచుండగా భయంతో వణికిపోతున్న రాక్షసులను చూసి, ప్రతాపవంతుడైన వజ్రదంష్ట్ర కళ్లలో కోపం ఎర్రగా మెరసింది; ధనుస్సు చేతబట్టి వానరసేనలోకి దూసుకెళ్లి హరివాహినిని భయపెట్టసాగాడు।
Verse 13
राक्षसान्भयवित्रस्तान्हन्यमानान् प्लवङ्गमैः ।।6.54.12।।दृष्टवासरोषताम्राक्षोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।प्रविवेशधनुष्पाणिस्त्रासयन्हरिवाहिनीम् ।।6.54.13।।
వానరులు కొట్టుచుండగా భయంతో వణికిపోతున్న రాక్షసులను చూసి, ప్రతాపవంతుడైన వజ్రదంష్ట్ర కళ్లలో కోపం ఎర్రగా మెరసింది; ధనుస్సు చేతబట్టి వానరసేనలోకి దూసుకెళ్లి హరివాహినిని భయపెట్టసాగాడు।
Verse 14
शरैर्विदारयामासकङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।बिभेदवानरांस्तत्रसप्ताष्टौनवपञ्चच ।।6.54.14।।विव्याधपरमक्रुद्धोवज्रदंष्ट्रःप्रतापवान् ।
గద్దపక్షి రెక్కలతో అలంకరించిన వంకరలేని అచూక బాణాలతో అతడు చీల్చివేశాడు; పరమక్రోధంతో ప్రతాపవంతుడైన వజ్రదంష్ట్ర అక్కడ వానరులను ఒకేసారి ఏడు, ఎనిమిది, తొమ్మిది—అంతేకాదు ఐదుగురిని కూడా గాయపరిచాడు।
Verse 15
त्रस्ताःसर्वेहरिगणाःशरैःसङ्कृत्तकन्दरा:।। 6.54.15।।अङ्गदंसम्प्रधावन्तिप्रजापतिमिवप्रजाः ।
బాణాలతో చీలిపోయిన అవయవాలతో భయపడిన సమస్త హరిగణాలు శరణార్థం అంగదుని వైపు పరుగెత్తారు—ప్రజలు ప్రజాపతిని ఆశ్రయించునట్లు।
Verse 16
ततोहरिगणान् भग्नान् दृष्टवावालिसुतस्तदा ।।6.54.16।।क्रोधेनवज्रदंष्ट्रंतमुदीक्षन्तमुदैक्षत ।
అప్పుడు చెదిరిపోయిన హరిగణాలను చూసిన వాలి కుమారుడు అంగదుడు కోపంతో మండిపడి, వారిని ఘూరంగా చూస్తున్న వజ్రదంష్ట్రుని ఎదుర్కొని నిలిచాడు।
Verse 17
वज्रदंष्ट्रोऽङ्गदश्चोभौसङ्गतौहरिराक्षसौ ।।6.54.17।।चेरतुःपरमक्रुद्धौहरिमत्तगजाविव ।
రాక్షసుడు వజ్రదంష్ట్రుడు మరియు వానరుడు అంగదుడు—ఇద్దరూ ఎదురెదురుగా ఢీకొన్నారు; ఇద్దరూ పరమక్రోధంతో సింహం మరియు మదించిన ఏనుగు వలె పోరాడారు।
Verse 18
ततश्शतसहस्रेणहरिपुत्रंमहाबलः ।।6.54.18।।जघानमर्मदेशेषुमातङ्गमिवतोमरैः ।
అప్పుడు ఆ మహాబలుడు శతసహస్రసార్లు పునఃపునః వానరపుత్రుని మర్మస్థానాలలో, తోమరాలతో మాతంగహస్తిని పొడిచినట్లు, ఘోరంగా జఘానించాడు।
Verse 19
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गोवालिसूनुर्महाबलः ।।6.54.19।।चिक्षेपवज्रदंष्ट्रायवृक्षंभीमपराक्रमः ।
రక్తంతో తడిసిన సర్వాంగముగల మహాబలుడు, వాలి సుతుడు అంగదుడు—భీమపరాక్రముడు—వజ్రదంష్ట్రుని మీదకు ఒక వృక్షాన్ని విసిరాడు।
Verse 20
दृष्टापतन्तंतंवृक्षमसम्भ्रान्तश्चराक्षसः ।।6.54.20।।चिच्छेदबहुधासोऽपिमथितःप्रादतद्भुवि ।
ఆ వృక్షం తనపై దూసుకొస్తున్నదని చూసి రాక్షసుడు ఏమాత్రం కలవరపడలేదు; దానిని అనేక భాగాలుగా నరికివేసి, అది చూర్ణమై భూమిపై పడిపోయింది।
Verse 21
तंदृष्टवावज्रदंष्ट्रस्यविक्रमंप्लवगर्षभ ।।6.54.21।।प्रगृह्यविपुलंशैलंचिक्षेपचननादच ।
వజ్రదంష్ట్రుని విక్రమాన్ని చూచి, ప్లవగర్షభుడైన అంగదుడు ఒక విపుల శైలాన్ని ఎత్తుకొని విసిరి, ఘోషగా నినదించాడు।
Verse 22
समापतन्तंदृष्टवासरथादाप्लुत्यवीर्यवान् ।।6.54.22।।गदापाणिरसम्भ्रान्तःपृथिव्यांसमतिष्ठत ।
అది తనపై దూసుకొస్తున్నదని చూసి ఆ వీర్యవంతుడు రథం నుండి దూకి దిగాడు; గదను చేతబట్టి, కలవరపడక, భూమిపై స్థిరంగా నిలిచాడు।
Verse 23
साङ्गदेनगदाक्षिप्तागत्वातुरणमूर्धनि ।।6.54.23।।सचक्रकूबरंसाश्वंप्रममाथरथंतदा ।
అంగదుడు విసిరిన గద యుద్ధమధ్యంలోని అగ్రభాగానికి దూసుకెళ్లి, చక్రాలు, కూబరం, అశ్వాలతో కూడిన ఆ రథాన్ని అప్పుడే నుజ్జునుజ్జు చేసింది।
Verse 24
ततोऽन्यच्छिखरंगृह्यविपुलंद्रुमभूषितम् ।।6.54.24।।वज्रदंष्ट्रस्यशिरसिपातयामाससाऽङ्गदः ।
అనంతరం అంగదుడు వృక్షాలతో అలంకరించబడిన మరొక విస్తారమైన శిఖరాన్ని పట్టుకొని వజ్రదంష్ట్రుని తలపై పడవేశాడు।
Verse 25
अभवच्छोणितोद्गारीवज्रदंष्ट्रस्समूर्छितः ।।6.54.25।।मुहूर्तमभवन्मूढोगदामालिङ् ग्यनिश्श्वसन् ।
వజ్రదంష్ట్రుడు రక్తం ఉమ్ముతూ మూర్ఛించాడు; కొంతసేపు గదను ఆలింగనం చేసుకొని, భారంగా శ్వాసిస్తూ స్పృహలేక పడి ఉన్నాడు।
Verse 26
संलब्दसंज्ञोगदयावालिपुत्रमवस्थितम् ।।6.54.26।।जघानपरमक्रुद्धोवक्षोदेशेनिशाचरः ।
స్పృహ పొందిన ఆ నిశాచరుడు పరమక్రోధంతో, స్థిరంగా నిలిచిన వాలిపుత్రుడి వక్షస్థలంపై గదతో బలంగా కొట్టాడు।
Verse 27
गदांत्यक्त्वाततस्तत्रमुष्टियुद्धमवर्तत ।।6.54.27।।अन्योन्यंजघ्नतुस्तत्रतावुभौहरिराक्षसौ ।
అప్పుడు అక్కడ గదను విడిచిపెట్టి వారు ముష్టియుద్ధంలో ప్రవేశించారు; ఆ వానరుడు, ఆ రాక్షసుడు—ఇద్దరూ—పరస్పరం ముష్టిప్రహారాలతో కొట్టుకున్నారు।
Verse 28
रुधिरोद्गारिणौतौतुप्रहारैर्जनितश्रमौ ।।6.54.28।।बभूवतुस्सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव ।
దెబ్బలవల్ల శ్రమించి రక్తం ఉమ్ముతున్నప్పటికీ, ఆ ఇద్దరు మహావీరులు అచంచలంగా నిలిచిరి—యుద్ధంలో అంగారకుడు, బుధుడు పరస్పర విరోధంగా నిలిచినట్లు।
Verse 29
ततःपरमतेजस्वीअङ्गदःप्लवगर्षभः ।।6.54.29।।उत्पाट्यवृक्षंस्थितवान् बहुपुष्पफलाञ्चितम् ।
అప్పుడు పరమతేజస్సుగల వానరశ్రేష్ఠుడు అంగదుడు, అనేక పుష్పఫలాలతో నిండిన వృక్షాన్ని పెకలించి, యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచెను।
Verse 30
जग्राहचार्षभंचर्मखडगंचविपुलंशुभम् ।।6.54.30।।किङ्किणाजालसञ्छन्नंचर्मणाचपरिष्कृतम् ।
అతడు విశాలమైన, శుభ్రమైన, ప్రకాశించే ఖడ్గాన్ని మరియు ఎద్దు చర్మంతో చేసిన కవచాన్ని పట్టుకున్నాడు—చిన్న గంటల జాలంతో కప్పబడి, చర్మకళతో సుందరంగా అలంకరించబడినది।
Verse 31
चित्रांश्चरुचिरान्मार्गांश्चेरतुःकपिराक्षसौ ।।6.54.31।।जघ्नतुश्चतदान्योन्यंनिर्दयंजयकाङ् क्षिणौ ।
విజయాన్ని కోరిన కపి మరియు రాక్షసుడు విచిత్రమైన, మనోహరమైన కదలికలతో సంచరిస్తూ, అప్పుడు పరస్పరం కరుణలేకుండా దాడి చేసిరి।
Verse 32
व्रणैस्सास्त्रैरशोभेतांपुष्पिताविवकिंशुकौ ।।6.54.32।।युध्यमानौपरिश्रान्तौजानुभ्यामवनींगतौ ।
గాయాల నుండి కారుతున్న రక్తంతో వారు ఇద్దరూ వికసించిన కింశుక వృక్షాలవలె కనిపించారు. యుద్ధం చేస్తూ అలసిపోయి, మోకాళ్లపై నేలకూలారు.
Verse 33
निमेषान्तरमात्रेणअङ्गदःकपिकुञ्जरः ।।6.54.33।।उदतिष्ठतदीप्ताक्षोदण्डाहतइवोरगः ।
కన్ను మూసి తెరిచేలోపే వానర గజరాజు అంగదుడు, జ్వలించే నేత్రాలతో, దండంతో కొట్టబడిన సర్పంలా లేచి నిలిచాడు.
Verse 34
निर्मलेनसुधौतेनखड्डेनास्यमहच्छिरः ।।6.54.34।।जघानवज्रदंष्ट्रस्यवालिसूमर्महाबलः ।
అప్పుడు మహాబలుడైన వాలి కుమారుడు (అంగదుడు) పదునైన, స్వచ్ఛమైన ఖడ్గంతో వజ్రదంష్ట్రుని పెద్ద తలను నరికివేశాడు.
Verse 35
रुधिरोक्षितगात्रस्यबभूवपतितंद्विधा ।।6.54.35।।सरोषपरिवृत्ताक्षंशुभंखडगहतंशिरः ।
రక్తసిక్తమైన శరీరం నుండి, కత్తి వేటుకు తెగిపడిన ఆ అందమైన తల, కోపంతో తిరుగుతున్న కళ్లతో నేలరాలింది.
Verse 36
वज्रदंष्ट्रंहतंदृष्टवाराक्षसाभयमोहिताः ।।6.54.36।।त्रस्ताह्यभ्यद्रवन् लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।विषण्णवदना: दीनाह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखाः ।।6.54.37।।
వజ్రదంష్ట్రుడు మరణించడం చూసి రాక్షసులు భయభ్రాంతులయ్యారు. వానరుల దెబ్బలకు తాళలేక, సిగ్గుతో తలలు వంచుకుని, దీనవదనాలతో లంక వైపు పారిపోయారు.
Verse 37
वज्रदंष्ट्रंहतंदृष्टवाराक्षसाभयमोहिताः ।।6.54.36।।त्रस्ताह्यभ्यद्रवन् लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।विषण्णवदना: दीनाह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखाः ।।6.54.37।।
యుద్ధంలో వెనుదిరగని వీరులకూ, రాక్షస గణాలకూ మధ్య భయంకరమైన పోరు సాగింది.
Verse 38
निहत्यतंवज्रधरप्रतापःसवालिसूनुःकपिसैन्यमध्ये ।जगामहर्षंमहितोमहाबलःसहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः ।।6.54.38।।
వజ్రాయుధధారియైన ఇంద్రుని వంటి పరాక్రమము గల ఆ వాలిపుత్రుడు (అంగదుడు) అతనిని సంహరించి, దేవతలచే పరివేష్టితుడైన ఇంద్రుని వలె వానర సైన్యమధ్యమున సంతోషమును పొందెను.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Aṅgada’s assumption of protective leadership when the Vānara ranks panic under Vajradaṃṣṭra’s arrow-assault; he converts fear into organized resistance by personally engaging the threat and ending it decisively.
Dharma in conflict is shown as responsibility toward the vulnerable: courage is not mere aggression but the disciplined willingness to absorb risk for collective stability, restoring morale and order without prolonging needless harm.
Laṅkā functions as the strategic horizon of retreat and defense; culturally, the chapter highlights battlefield norms—chariots, bows, mace, sword-and-shield, and improvised weapons (trees, hill-peaks)—as a catalog of kṣātra material culture.