Sarga 51
धूम्राक्षप्रेषणम् (The Dispatch of Dhūmrākṣa)
युद्धकाण्ड
ఈ 51వ సర్గలో లంకా సేనాధిపత్యంలో వ్యూహాత్మకంగా, మానసికంగా ఒక కీలక మలుపు కనిపిస్తుంది. వానరుల విజయోత్సాహ గర్జనను విని రావణుడు అనూహ్యమైన పరిణామాన్ని ఊహించి గూఢచారులను పంపమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. భయాక్రాంతులైన రాక్షసులు ప్రాకారాలపైకి ఎక్కి సుగ్రీవుని రక్షిత బలాన్ని చూచి, నిర్ణాయక సమాచారాన్ని నిర్ధారిస్తారు—ఇంద్రజితుని భయంకర శరబంధనంలో బంధింపబడిన రామలక్ష్మణులు ఇప్పుడు విముక్తులు, ఏనుగులు తాళ్లు తెంచుకున్నట్లుగా కనిపిస్తున్నారు. దూతలు భయాన్ని అదుపులో పెట్టుకుని నియంత్రిత వాక్యాలతో వార్తను నివేదిస్తారు. దాంతో రావణునిలో ఆందోళన, కోపం పెరుగుతాయి; తన సేన భద్రతపై, తన ఆయుధాల ప్రభావంపై సందేహం కలుగుతుంది. వెంటనే ధూమ్రాక్షుణ్ని పిలిచి రాముని మీద, వానరుల మీద తక్షణ దాడికి బయలుదేరమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. వివిధ శస్త్రాలు, రథాలు, అశ్వాలు, గజాలతో సేన సమీకృతమవుతుంది. ధూమ్రాక్షుడు స్వర్ణాలంకృత, గాడిదలు జోడించిన రథాన్ని ఎక్కి పశ్చిమ ద్వారం వైపు కదులుతాడు; అక్కడ హనుమంతుడు నిలిచి ఉన్నాడు. మార్గమధ్యంలో గద్దలు, రక్తసూచక దృశ్యాలు, ప్రతికూల గాలులు, చీకటి, భూకంపం వంటి అపశకునాలు మహావిపత్తును సూచించినా, అతడు ముందుకు సాగి రాఘవుడు కాపాడుతున్న విస్తార వానరసేనను దర్శిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
तेषांसुतुमुलंशब्दंवानराणांतरस्विनाम् ।नर्दतांराक्षसैस्सार्धंतदाशुश्रावरावणः ।।6.51.1।।
అప్పుడు రావణుడు రాక్షసులతో కూడి, ఆ బలవంతులైన వానరుల అత్యంత తుములమైన, పెరుగుతూ ఉన్న గర్జనను వినెను।
Verse 2
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषंश्रुत्वासनिनदंभृशम् ।सचिवानांततस्तेषांमध्येवचनमब्रवीत् ।।6.51.2।।
స్నిగ్ధముగా, గంభీరముగా, అత్యంత ప్రబలమైన ఆ నినాదాన్ని విని, అతడు తన మంత్రుల మధ్య ఈ వాక్యాన్ని పలికెను।
Verse 3
यथाऽसौसम्प्रहृष्टानांवानराणांसमुत्थितः ।बहूनांसुमहान्नादोमेघनामिवगर्जिताम् ।।6.51.3।।व्यक्तंसुमहतीप्रीतिरेतेषांनात्रसंशयः ।तथाहिविपुलैर्नादैश्चुक्षुभेवरुणालयः ।।6.51.4।।
ఎలా పరమహర్షముతో నిండిన అనేక వానరుల నుండి మహానాదము లేచెను—మేఘగర్జనవలె—అలాగే వీరి ఆనందము అత్యంత మహత్తరమని స్పష్టమైయుండెను; ఇందులో సందేహము లేదు. ఎందుకంటే ఆ విస్తార నాదములచే వరుణాలయమైన సముద్రము కూడ కలత చెందెను.
Verse 4
यथाऽसौसम्प्रहृष्टानांवानराणांसमुत्थितः ।बहूनांसुमहान्नादोमेघनामिवगर्जिताम् ।।6.51.3।।व्यक्तंसुमहतीप्रीतिरेतेषांनात्रसंशयः ।तथाहिविपुलैर्नादैश्चुक्षुभेवरुणालयः ।।6.51.4।।
అత్యంత హర్షంతో ఉన్న వానరుల సమూహం నుండి అనేక కంఠాల మహా-నాదం మేఘగర్జనవలె ఉద్భవించింది. వారి ఆనందం అపారమని స్పష్టమే—ఇందులో సందేహం లేదు; ఆ విస్తారమైన ఘోషలతో వరుణాలయమైన సముద్రమే కలత చెందింది.
Verse 5
तौतुबद्धौशरैस्तीक्ष्णैर्भ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।अयंचसुमहान्नादशङ्कांजनयतीवमे ।।6.51.5।।
రామలక్ష్మణులనే ఆ ఇద్దరు సోదరులు తీక్ష్ణశరబంధితులై ఉన్నప్పటికీ, ఈ మహానాదము నా మనసులో శంకను కలిగిస్తున్నది. ఏమి జరిగి వారు హర్షించుచున్నారు?
Verse 6
एतत्तुवचनंचोक्त्वामन्त्रिणोराक्षसेश्वरः ।उवाचनैरृतांस्तत्रसमीपपरिवर्तिनः ।।6.51.6।।
ఈ మాటలను మంత్రులకు చెప్పిన రాక్షసేశ్వరుడు అక్కడ సమీపంలో నిలిచిన నైరృత యోధులను సంబోధించాడు।
Verse 7
ज्ञायतांतूर्णमेतेषांसर्वेषांचवनचारिणाम् ।शोककालेसमुत्पन्नहर्षकारणमुत्थितम् ।।6.51.7।।
ఈ సమస్త వనచర వానరులలో శోకకాలంలోనే పుట్టిన ఈ హర్షానికి కారణం వెంటనే తెలిసికొనుడి।
Verse 8
तथोक्तास्तेनसम्भ्रान्ताःप्राकारमधिरुह्यच ।ददृशुःपालितांसेनांसुग्रीवेणमहात्मना ।।6.51.8।।तौचमुक्तौसुघोरेणशरबन्धेनराघवौ ।समुत्थितौमहाभागौविषेदुःप्रेक्ष्यराक्षसाः ।।6.51.9।।
అతని మాట విని కలవరపడిన రాక్షసులు ప్రాకారంపైకి ఎక్కి మహాత్ముడు సుగ్రీవుడు కాపాడుతున్న సేనను చూశారు।
Verse 9
तथोक्तास्तेनसम्भ्रान्ताःप्राकारमधिरुह्यच ।ददृशुःपालितांसेनांसुग्रीवेणमहात्मना ।।6.51.8।।तौचमुक्तौसुघोरेणशरबन्धेनराघवौ ।समुत्थितौमहाभागौविषेदुःप्रेक्ष्यराक्षसाः ।।6.51.9।।
అతి ఘోరమైన శరబంధం నుండి విముక్తులై ఆ ఇద్దరు రాఘవులు మళ్లీ లేచి నిలిచినట్లు చూసి రాక్షసులు కలత చెందారు।
Verse 10
सन्त्रस्तहृदयाःसर्वेप्राकारात् वरुह्यते ।विषण्णवदनाघोराराक्षसेन्द्रमुपस्थिता ।।6.51.10।।
ఆ ఘోర రాక్షసులందరూ భయంతో కంపిన హృదయాలతో ప్రాకారమునుండి దిగివచ్చి, విషాద ముఖాలతో రాక్షసేంద్రుని సమీపమునకు చేరిరి।
Verse 11
तदप्रियंदीनमुखारावणस्यनिशाचराः ।कृत्स्नंनिवेदयामासुर्यथावद्वाक्यकोविदाः ।।6.51.11।।
అప్పుడు ఆ నిశాచర రాక్షసులు దిగులుముఖాలతో రావణునికి ఆ అప్రియమైన వార్తను యథావిధిగా సంపూర్ణంగా నివేదించారు; వారు సందేశం చెప్పుటలో నిపుణులు.
Verse 12
यौताविन्द्रजितायुद्धेभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।निबद्धौशरबन्धेननिष्प्रकम्पभुजौकृतौ ।।6.51.12।।विमुक्तौशरबन्धेनदृश्येतेतौरणाजिरे ।पाशानिवगजौछित्वागजेन्द्रसमविक्रमौ ।।6.51.13।।
‘ఆ ఇద్దరు సోదరులు—రామలక్ష్మణులు—ఇంద్రజితుడు యుద్ధంలో శరబంధంతో బంధించి వారి భుజాలను నిశ్చలంగా చేసినవారు; ఇప్పుడు రణభూమిలో ఆ బంధనమునుండి విముక్తులై దర్శనమిస్తున్నారు. పాశాలను తెంచుకున్న గజాలవలె, గజేంద్రసమ పరాక్రమంతో నిలిచియున్నారు.’
Verse 13
यौताविन्द्रजितायुद्धेभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।निबद्धौशरबन्धेननिष्प्रकम्पभुजौकृतौ ।।6.51.12।।विमुक्तौशरबन्धेनदृश्येतेतौरणाजिरे ।पाशानिवगजौछित्वागजेन्द्रसमविक्रमौ ।।6.51.13।।
‘ఆ ఇద్దరు సోదరులు—రామలక్ష్మణులు—ఇంద్రజితుడు యుద్ధంలో శరబంధంతో బంధించి వారి భుజాలను నిశ్చలంగా చేసినవారు; ఇప్పుడు రణభూమిలో ఆ బంధనమునుండి విముక్తులై దర్శనమిస్తున్నారు. పాశాలను తెంచుకున్న గజాలవలె, గజేంద్రసమ పరాక్రమంతో నిలిచియున్నారు.’
Verse 14
तच्छ्रुत्वावचनंतेषांराक्षसेन्द्रोमहाबलः ।चिन्तारोषसमाक्रान्तोविषण्णवदनोऽभवत् ।।6.51.14।।
వారి మాటలు విని మహాబలశాలి రాక్షసేంద్రుడు రావణుడు చింతా-క్రోధాలతో ఆవరించబడి, విషాదముఖుడయ్యాడు.
Verse 15
घोरैर्दत्तवरैर्भद्धौशरैराशीविषोपमैः ।अमोघैस्सूर्यसङ्काशैःप्रमथ्येन्द्रजितायुधि ।।6.51.15।।तदस्त्रबन्धमासाद्ययदिमुक्तौरिपूमम ।संशयस्थमिदंसर्वमनुपश्याम्यहंबलम् ।।6.51.16।।
ఇంద్రజితుడు యుద్ధమధ్యంలో ఘోరమైన, వరప్రభావసంపన్నమైన, విషసర్పసమానమైన, అమోఘమైన సూర్యసమ ప్రకాశించే బాణాలతో వారిని బంధించి బలంగా నిగ్రహించాడు।
Verse 16
घोरैर्दत्तवरैर्भद्धौशरैराशीविषोपमैः ।अमोघैस्सूर्यसङ्काशैःप्रमथ्येन्द्रजितायुधि ।।6.51.15।।तदस्त्रबन्धमासाद्ययदिमुक्तौरिपूमम ।संशयस्थमिदंसर्वमनुपश्याम्यहंबलम् ।।6.51.16।।
ఆ అస్త్రబంధాన్ని పొందిన తరువాత కూడా నా శత్రువులు విముక్తులైతే, నా సమస్త సైన్యం సందేహస్థితిలో నిలిచినట్లు నేను చూస్తున్నాను—ఫలితం అనిశ్చితం।
Verse 17
निष्फलाःखलुसम्वृत्ताश्शराःवासुकितेजसः ।अदत्तंयैस्तुसङ्ग्रामेरिपूणांजीवितंमम ।।6.51.17।।
వాసుకి సమాన తేజస్సుగల ఆ బాణాలు నిజంగా ఫలహీనమయ్యాయి; యుద్ధంలో వాటిచేత నా శత్రువుల ప్రాణాలు హరించబడవలసి ఉండేది।
Verse 18
एवमुक्त्वातुसङ्क्रुद्धोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।अब्रवीद्रक्षसांमध्येधूम्राक्षंनामराक्षसम् ।।6.51.18।।
ఇలా చెప్పి అతడు కోపంతో ఉప్పొంగి, సర్పంలా ఫుసఫుసలాడుతూ రాక్షసుల మధ్య ధూమ్రాక్ష అనే రాక్షసునితో పలికాడు।
Verse 19
बलेनमहतायुक्तोराक्षसैर्भीमविक्रमः ।त्वंवधायाभिनिर्याहिरामस्यसहवानरैः ।।6.51.19।।
హే భీమపరాక్రముడా! రాక్షసుల మహాబలంతో కూడి బయలుదేరి, వానరులతో కూడిన రాముని వధించుటకు ముందుకు సాగు।
Verse 20
एवमुक्तस्तुधूम्राक्षोराक्षसेन्द्रेणधीमता ।कृत्वाप्रणामंसम्हृष्टोनिर्जगामनृपालयत् ।।6.51.20।।
బుద్ధిమంతుడైన రాక్షసేంద్రుడు ఇలా పలికినప్పుడు ధూమ్రాక్షుడు ప్రణామం చేసి, ఆనందంతో రాజభవనం నుండి బయలుదేరెను।
Verse 21
अभिनिष्क्रम्यतदद्वारंबलाध्यक्षमुवाचह ।त्वरयस्वबलंतूर्णंकिंचिरेणयुयुत्सतः ।।6.51.21।।
బుద్ధిమంతుడైన రాక్షసేంద్రుడు ఇలా పలికినప్పుడు ధూమ్రాక్షుడు ప్రణామం చేసి, ఆనందంతో రాజభవనం నుండి బయలుదేరెను।
Verse 22
धूम्राक्षवचनंश्रुत्वाबलाध्यक्षोबलानुगः ।बलमुद्योजयामासरावणस्याज्ञयाद्रुतम् ।।6.51.22।।
ధూమ్రాక్షుని మాటలు విని, సేనాధ్యక్షుడు రావణుని ఆజ్ఞతో వెంటనే సైన్యాన్ని సిద్ధం చేయించెను।
Verse 23
तेबद्धघण्टाबलिनोघोररूपानिशाचराः ।विगर्जमानास्सम्हृष्टाधूम्राक्षंपर्यवारयन् ।।6.51.23।।
ఘంటలు కట్టిన పట్టీలతో ఉన్న ఆ బలవంతులైన, ఘోరరూప నిశాచరులు ఆనందంతో గర్జిస్తూ ధూమ్రాక్షుని చుట్టుముట్టిరి।
Verse 24
विविधायुधहस्ताश्चशूलमुद्गरपाणयः ।गदाभिःपट्टसैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम् ।।6.51.24।।परिघैर्भिण्डिवालैश्चभल्लैप्रासै: परश्वथै: ।निर्ययूराक्षसादिभ्योनर्धन्तोजलदायथा ।।6.51.25।।
వివిధ ఆయుధాలు ధరించి—శూలము, ముద్గరము చేతబట్టి, గదలు, ఖడ్గాలు, దండాలు, ఇనుప ముసలాలు, పరిఘాలు, భిండివాలాలు, భల్లాలు, ప్రాసాలు, పరశువులు తీసుకొని—ఆ రాక్షసులు మేఘాలు గర్జించినట్లు గర్జిస్తూ ఆకాశమునుండి దూసుకొచ్చిరి।
Verse 25
विविधायुधहस्ताश्चशूलमुद्गरपाणयः ।गदाभिःपट्टसैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम् ।।6.51.24।।परिघैर्भिण्डिवालैश्चभल्लैप्रासै: परश्वथै: ।निर्ययूराक्षसादिभ्योनर्धन्तोजलदायथा ।।6.51.25।।
ఇతరులు కవచధారులై, ధ్వజాలతో సుసజ్జితమైన రథాలపై బయలుదేరిరి. ఆ రథాలు విచిత్రముఖాలైన, స్వర్ణజాలాలతో అలంకృతమైన గాడిదలచే యుక్తమైయుండెను; అలాగే అత్యంత వేగవంతమైన అశ్వాలు, మదోన్మత్త గజములును కూడ ఉండెను. రాక్షసులలో వ్యాఘ్రసములైన వారు నిజమైన వ్యాఘ్రాలవలె దురాసదులై ముందుకు సాగిరి.
Verse 26
रथैःकवचिनस्त्वन्येध्वजैश्चसमलङ्कृतैः ।सुवर्णजालविहितैःखरैश्चविविधाननैः ।।6.51.26।।हयैःपरमशीघ्रैश्चगजैश्चैवमदोत्कटैः ।निर्ययुर्नैरृतव्याघ्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.51.27।।
ఇతరులు కవచధారులై, ధ్వజాలతో సుసజ్జితమైన రథాలపై బయలుదేరిరి. ఆ రథాలు విచిత్రముఖాలైన, స్వర్ణజాలాలతో అలంకృతమైన గాడిదలచే యుక్తమైయుండెను; అలాగే అత్యంత వేగవంతమైన అశ్వాలు, మదోన్మత్త గజములును కూడ ఉండెను. రాక్షసులలో వ్యాఘ్రసములైన వారు నిజమైన వ్యాఘ్రాలవలె దురాసదులై ముందుకు సాగిరి.
Verse 27
रथैःकवचिनस्त्वन्येध्वजैश्चसमलङ्कृतैः ।सुवर्णजालविहितैःखरैश्चविविधाननैः ।।6.51.26।।हयैःपरमशीघ्रैश्चगजैश्चैवमदोत्कटैः ।निर्ययुर्नैरृतव्याघ्राव्याघ्राइवदुरासदाः ।।6.51.27।।
అప్పుడు మహావీరుడైన ధూమ్రాక్షుడు రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి బయలుదేరెను. నవ్వుచు అతడు పశ్చిమ ద్వారమునకు సాగెను; అక్కడ వానరయూథపతి హనుమంతుడు నిలిచి యుండెను.
Verse 28
वृकसिंहमुखैर्युक्तंखरैःकनकभूषणै: ।आरुरोहरथंदिव्यंधूम्राक्षःखरनिस्स्वनः ।।6.51.28।।
తోడేలు, సింహముఖాలవలె రూపములుగల, స్వర్ణాభరణాలతో అలంకృతమైన గాడిదలచే యుక్తమైన ఆ దివ్య రథమును—గాడిద కేకవలె కఠిన స్వరముగల ధూమ్రాక్షుడు అధిరోహించెను.
Verse 29
सनिर्यातोमहावीर्योधूम्राक्षोराक्षसैर्वृतः ।प्रहसन्पश्चिमद्वारंहनुमान्यत्रयूथपः ।।6.51.29।।
అప్పుడు మహావీరుడైన ధూమ్రాక్షుడు రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి బయలుదేరెను. నవ్వుచు అతడు పశ్చిమ ద్వారమునకు సాగెను; అక్కడ వానరయూథపతి హనుమంతుడు నిలిచి యుండెను.
Verse 30
रथप्रवरमास्थायखरयुक्तंखरस्वनम् ।प्रयान्तंतुमहाघोरंराक्षसंभीमदर्शनम् ।।6.51.30।।अन्तरिक्षगताःघोराशकुनाःप्रत्यषेधयन् ।
గాడిదలచే యుక్తమై, గాడిదల కేకలతో నినదించే శ్రేష్ఠ రథమును అధిరోహించి, మహాఘోరుడై భీమదర్శనుడైన ఆ రాక్షసుడు ముందుకు సాగుచుండగా—ఆకాశగతమైన భయంకర శకునపక్షులు అపశకునముగా అతని మార్గమును అడ్డుకొనిరి.
Verse 31
रथशीर्षेमहान्भीमोगृध्रश्चनिपपातह ।।6.51.31।।ध्वजाग्रेग्रथिताश्चैवनिपेतुःकुणपाशनाः ।
రథశిరస్సుపై ఒక మహా భయంకర గద్ద దూకి పడింది. అలాగే ధ్వజాగ్రంలో చిక్కుకున్న కుణపాశనులు—శవభక్షక పక్షులు—కూడా కూలిపోయాయి; ఇది రాక్షసులకు అశుభ సూచకం.
Verse 32
रुधिरार्द्रोमहान् श्वेतःकबन्धःपतितोभुवि ।।6.51.32।।विस्वरंचोत्सृजन्नादंधूम्राक्षस्यसमीपतः ।ववर्षरुधिरंदेवस्सञ्चचालचमेदिनी ।।6.51.33।।
రక్తంతో తడిసిన ఒక మహా శ్వేత కబంధం—శిరస్సులేని ధడ—ధూమ్రాక్షుని సమీపంలో భూమిపై పడింది. అది అస్వరంగా కఠిన నాదం విడిచింది—ఇది కూడా ఘోర అశుభ సూచకం.
Verse 33
रुधिरार्द्रोमहान् श्वेतःकबन्धःपतितोभुवि ।।6.51.32।।विस्वरंचोत्सृजन्नादंधूम्राक्षस्यसमीपतः ।ववर्षरुधिरंदेवस्सञ्चचालचमेदिनी ।।6.51.33।।
దేవలోకం రక్తవర్షం కురిపించినట్లుగా, భూమి కూడా కంపించింది—అధర్మ పతనాన్ని ప్రకటించే ఘోర అశుభ సూచనలు ఇవి.
Verse 34
प्रतिलोमंवनौवायुर्निर्घातसमनिस्वनः ।तिमिरौघवृतास्तत्रदिशश्चनचकाशिरे ।।6.51.34।।
ప్రతికూలంగా వాయువు వీచి, మేఘగర్జనవలె ఘోరనాదం చేసెను. ఘనమైన అంధకారరాశులు దిశలను కప్పివేసి, దిశాభేదం తెలియకుండెను।
Verse 35
सतूत्पातांस्तदादृष्टवाराक्षसानांभयावहान् ।प्रादुर्भूतान्सुघोरांश्चधूम्राक्षोव्यथितोऽभवत् ।।6.51.35।।मुमुहूराक्षसाःसर्वेधूम्राक्षस्यपुरस्सराः ।
రాక్షసులకు భయంకరమైన ఆ ఘోర అపశకునాలు ప్రత్యక్షమైనట్లు చూచి ధూమ్రాక్షుడు కలతచెందెను. ధూమ్రాక్షుని ముందుగా సాగిన రాక్షసులందరూ మూర్ఛపోయిరి।
Verse 36
ततःसुभीमोबहुभिर्निशाचरैर्वृतोऽभिनिष्क्रम्यरणोत्सुकोबली ।ददर्शतांराघवबाहुपालितांमहौघकल्पांबहुवानरींचमूम् ।।6.51.36।।
అప్పుడు ఆ మహాభయంకరుడూ బలవంతుడైన ధూమ్రాక్షుడు అనేక నిశాచరులతో చుట్టుముట్టబడి, యుద్ధోత్సాహంతో ముందుకు బయలుదేరెను. రాఘవుని భుజబలరక్షితమైన, ప్రళయమహాప్రవాహసమానమైన విస్తారమైన వానరసేనను చూచెను।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s decision-making under destabilizing intelligence: upon learning that Indrajit’s seemingly unfailing arrow-bondage has failed, he shifts from uncertainty to punitive escalation by ordering Dhūmrākṣa to launch an immediate attack, illustrating crisis leadership driven by fear and anger.
The chapter emphasizes that apparent invincibility (boon-backed weapons and prior victories) is contingent; overreliance on force without moral steadiness produces strategic anxiety. Conversely, recovery and collective morale (Vanara rejoicing) function as a decisive, non-material battlefield advantage.
Laṅkā’s defensive architecture (the prākāra/ramparts) and the western gate (paścima-dvāra) are central, functioning as surveillance and deployment nodes; the omen-filled sky and trembling earth are framed as culturally legible signals (utpāta) marking a doomed sortie.