Sarga 47
पुष्पकविमानेन सीताया युद्धभूमिदर्शनम् (Sita Shown the Battlefield in the Pushpaka)
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో ఇంద్రజితుడు కార్యసిద్ధి చేసినవాడిలా లంకకు తిరిగి వస్తాడు. అతని ప్రదర్శిత విజయంతో వానర నాయకులు రాఘవుని చుట్టూ అప్రమత్తమైన రక్షణ వలయాన్ని ఏర్పరచి, చిన్న కదలికనైనా రాక్షస చొరబాటు అనుమానంతో గమనిస్తారు. రావణుడు ఆనందించి త్రిజటా సహా రాక్షసీ పరిచారికలకు ఆజ్ఞాపిస్తాడు—అశోకవనిక నుండి సీతను పుష్పక విమానంలో తీసుకువచ్చి, రామలక్ష్మణులు హతులైనట్లు చూపించి ఆమె ధైర్యాన్ని భంగం చేయండి. లంక అలంకరించబడుతుంది; యుద్ధంలో ఆ అన్నదమ్ములు చనిపోయారని ప్రకటనలు జరుగుతాయి. త్రిజటాతో సీత యుద్ధభూమిలో పడిపోయిన వానరసేనను, రాక్షసుల ఉత్సవభావాన్ని చూస్తుంది. తరువాత శరశయ్యపై అచేతనంగా ఉన్న రామలక్ష్మణులను, విరిగిన కవచాలు ధనుస్సులతో చూసి వారు మరణించారని భావించి తీవ్ర శోకంలో కూలి విలపిస్తుంది. మాయాజయోత్సవానికి విరుద్ధంగా సీత అచంచల నిష్ఠను, బందినీ ఆశను మోసంతో కదిలించే కార్యానికి ఉన్న నైతిక మూల్యాన్ని ఈ అధ్యాయం సూచిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
प्रतिप्रविष्टेलङ्कायांकृतार्थेरावणात्मजे ।राघवंपरिवार्यार्तुरक्षुर्वानरर्षभाः ।।।।
రావణుని కుమారుడు తన కార్యం సిద్ధించుకొని లంకలోకి మళ్లీ ప్రవేశించినప్పుడు, వానరశ్రేష్ఠ వీరులు వ్యథితుడైన రాఘవుని చుట్టుముట్టి కాపాడారు।
Verse 2
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।।।
హనుమాన్, అంగద, నీల, సుషేణ, కుముద, నల, గజ, గవాక్ష, గవయ, శరభ, గంధమాదన, జాంబవాన్, ఋషభ, సుంద, రంభ, శతవలి, పృథు—ఇవరు వానరసేనను క్రమబద్ధమైన వ్యూహంగా నిలిపి, చుట్టూ వేరులతో పెకిలించిన వృక్షాలను ఆయుధాలుగా పట్టుకొని అన్ని వైపులా స్థిరంగా నిలిచారు. వారు అడ్డంగా మరియు పైకి—అన్ని దిశలలో—కాపలా కాస్తూ రాముని రక్షించారు; గడ్డి తంతువు కదిలినా అది రాక్షసుడి కదలికేనని అనుమానించారు।
Verse 3
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.47.2।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।6.47.3।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।6.47.4।।
జాంబవాన్, ఋషభ, సుంద, రంభ, శతవలి, పృథు—సేనలను క్రమబద్ధంగా వ్యూహంగా నిలిపి—అన్ని వైపుల నుండీ చెట్లను పెకలించి (ఆయుధాలుగా, రక్షణగా) తీసుకున్నారు।
Verse 4
हनुमानङ्गदोनीलःसुषेणःकुमुदोनलः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.47.2।।जाम्बवानृषभःसुन्दोरम्भःशतवलिःपृथुः ।व्यूढानीकाश्चयत्ताश्चद्रुमानादायसर्वतः ।।6.47.3।।वीक्षमाणादिशस्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वंचवानराः ।तृणेष्वपिचचेष्टत्सुराक्षसाइतिमेनिरे ।।6.47.4।।
వానరులు అన్ని దిశలలో—అడ్డంగా మరియు పైకి కూడా—కాపలా చూస్తూ ఉండేవారు; గడ్డిపరక కూడా కదిలితే దానిని రాక్షసుడేనని భావించేవారు।
Verse 5
रावणश्चापिसम्हृष्टोविसृज्येन्द्रजितंसुतम् ।अजुहावततस्सीताक्षिणीराक्षसीस्तदा ।।।।
రావణుడూ ఆనందంతో తన కుమారుడు ఇంద్రజితుని పంపివేసి, ఆపై సీతను కాపాడుటకు నియుక్తమైన రాక్షసీ స్త్రీలను పిలిపించాడు।
Verse 6
राक्षस्यस्त्रिजटाचैवशासनात्समुपस्थिताः ।ताउवाचततोहृष्टोराक्षसीराक्षसाधमः ।।।।
ఆజ్ఞ ప్రకారం త్రిజటతో కూడిన రాక్షసీలు వచ్చి నిలిచారు. అప్పుడు ఆనందించిన ఆ నీచ రాక్షసుడు రాక్షసీలతో ఇలా అన్నాడు।
Verse 7
हताविन्द्रजिताख्यातवैदेह्यारामलक्ष्मणौ ।पुष्पकंतत्समारोप्यदर्शयध्वंहतौरणे ।।।।
‘ఇంద్రజితుడు యుద్ధరంగంలో రామలక్ష్మణులను హతమార్చాడు. వైదేహిని ఆ పుష్పక విమానంలో ఎక్కించి, రణభూమిలో హతులైన వారిని ఆమెకు చూపించండి।’
Verse 8
यदाश्रयादवष्टब्धामामुपतिष्ठति ।सोऽस्याभर्तासहभ्रात्रानिहतोरणमूर्धनि ।।।।
‘ఎవరి ఆశ్రయంతో ఆమె గర్వించి నన్ను అంగీకరించలేదు—ఆమె భర్త, తన సోదరునితో కలిసి, యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో హతుడయ్యాడు।’
Verse 9
निर्विशङ्कानिरुद्विग्नानिरपेक्षाचमैथिली ।मामुपस्थास्यतेसीतासर्वाभरणभूषिता ।।।।
‘అప్పుడు మైథిలి—సందేహరహితగా, కలతలేక, ఆశను విడిచి—సర్వాభరణాలతో అలంకరించబడిన సీత నా సేవలో నిలుస్తుంది।’
Verse 10
अद्यकालवशंप्राप्तंरणेरामंसलक्ष्मणम् ।अवेक्ष्यविनिवृत्तासाचान्यांगतिमपश्यती ।।।।निरपेक्षाविशालाक्षीमामुपस्थास्यतेस्वयम् ।
రావణుడు ఇలా ఆలోచించాడు—“ఈ రోజు యుద్ధంలో లక్ష్మణునితో కూడిన రాముడు కాలవశుడైపోయినట్లు చూసి, విశాలాక్షి సీత తిరిగి వస్తుంది. ఆమెకు మరొక ఆశ్రయం కనబడదు; ఆశను విడిచి స్వయంగా నా వద్దకు వచ్చి చేరుతుంది।”
Verse 11
तस्यतद्वचनंश्रुत्वारावणस्यदुरात्मनः ।।।।राक्षस्यस्तास्तथेत्युक्त्वाजग्मुर्वैयत्रपुष्पकम् ।
దురాత్ముడైన రావణుని ఆ మాటలు విని, ఆ రాక్షసీ స్త్రీలు “తథాస్తు” అని చెప్పి, పుష్పకం ఉన్న చోటికి వెళ్లారు।
Verse 12
ततःपुष्पकमादायराक्षस्योरावणाज्ञया ।।।।अशोकवनिकास्थांतांमैथिलींसमुपानयन् ।
తర్వాత రావణుని ఆజ్ఞతో రాక్షసీ స్త్రీలు పుష్పకాన్ని తీసుకొని, అశోకవనికలో ఉన్న ఆ మైథిలి వద్దకు చేరుకున్నారు।
Verse 13
तामादायतुराक्षस्योभर्तृशोकपराजिताम् ।।।।सीतामारोपयामासुर्विमानंपुष्पकंतदा ।
అప్పుడు భర్త శోకంతో మూర్ఛితమైన సీతను రాక్షసీ స్త్రీలు తీసుకొని, ఆ సమయంలో పుష్పక విమానంపై ఎక్కించారు।
Verse 14
ततःपुष्पकमारोप्यसीतांत्रिजटयासह ।।।।जग्मुर्दर्शयितुंतस्यैराक्षस्योरामलक्ष्मणौ ।
తర్వాత రాక్షసీ స్త్రీలు సీతను త్రిజటతో కలిసి పుష్పక విమానంలో కూర్చోబెట్టి, ఆమెకు రామలక్ష్మణులను చూపించేందుకు వెళ్లారు।
Verse 15
रावणोऽकारयल्लङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।।।।प्राघोषयतहृष्टश्चलङ्कायांराक्षसेश्वरः ।राघवोलक्ष्मणश्चैवहताविन्द्रजितारणे ।।।।
సంతోషించిన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు లంకను పతాకా ధ్వజాలతో అలంకరింపజేసి, నగరమంతటా ఈ ప్రకటన చేయించాడు—ఇంద్రజిత్ యుద్ధంలో రాఘవుడు (రాముడు) మరియు లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ హతులయ్యారని।
Verse 16
रावणोऽकारयल्लङ्कांपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.47.15।।प्राघोषयतहृष्टश्चलङ्कायांराक्षसेश्वरः ।राघवोलक्ष्मणश्चैवहताविन्द्रजितारणे ।।6.47.16।।
ఇదే ప్రకటన మరల—హర్షించిన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు లంకను ధ్వజపతాకాలతో అలంకరింపజేసి, ఇంద్రజిత్ యుద్ధంలో రామలక్ష్మణులను హతమార్చాడని ప్రచారం చేయించాడు।
Verse 17
विमानेनापिगत्वातुसीतात्रिजटयासह ।ददर्शवानराणांतुसर्वंसैन्यंनिपातितम् ।।।।
విమానంలో త్రిజటతో కలిసి వెళ్తూ సీత వానరుల సమస్త సైన్యం నేలపై పడిపోయి ఉన్నదాన్ని చూచింది।
Verse 18
प्रहृष्टमनसश्चापिददर्शपिशिताशनान् ।वानरांश्चातिदुःखार्तान्रामलक्ष्मणपार्श्वतः ।।।।
ఆమె హర్షంతో ఉన్న మాంసభక్షక రాక్షసులను చూచింది; అలాగే రామలక్ష్మణుల సమీపంలో తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతున్న వానరులను కూడా చూచింది।
Verse 19
ततस्सीताददर्शोभौशयानौशरतल्पगौ ।लक्ष्मणंचापिरामंचविसंज्ञौशरपीडितौ ।।।।विध्वस्तकवचौवीरौविप्रविद्धशरासनौ ।सायकैचशिन्नसर्वाङ्गौशरस्तम्बमयौक्षितौ ।।।।
అప్పుడు సీత రామలక్ష్మణులిద్దరినీ శరశయ్యపై పడి ఉన్నట్లు చూచింది; వారు స్పృహలేక బాణపీడితులై ఉన్నారు। ఆ వీరుల కవచాలు ధ్వంసమై, ధనుస్సులు దూరంగా పడిపోయి, బాణాలతో అవయవాలు చీల్చబడి, నేలపై బాణాల పొదలతో చేసిన దేహాలవలె కనిపించారు।
Verse 20
ततस्सीताददर्शोभौशयानौशरतल्पगौ ।लक्ष्मणंचापिरामंचविसंज्ञौशरपीडितौ ।।6.47.19।।विध्वस्तकवचौवीरौविप्रविद्धशरासनौ ।सायकैचशिन्नसर्वाङ्गौशरस्तम्बमयौक्षितौ ।।6.47.20।।
ఆ ఇద్దరు వీరుల కవచాలు ధ్వంసమై, ధనుస్సులు దూరంగా పడిపోయాయి. బాణాలతో వారి అవయవాలు చీల్చబడి, నేలపై వారు బాణాల పొదలతో చేసినవారిలా కనిపించారు।
Verse 21
तौदृष्टवाभ्रातरौतत्रप्रवीरौपुरुषर्षभौ ।शयानौपुण्डरीकाक्षौकुमाराविवपावकी ।।।।शरतल्पगतौवीरौतथाभूतानरर्षभौ ।दुःखार्ताकरुणंसीतासुभृशंविललापह ।।।।
అక్కడ ఆ ఇద్దరు సోదరులను—మహావీరులు, పురుషశ్రేష్ఠులు, పద్మనేత్రులు—శయనించి ఉన్నట్లు చూసి, వారు అగ్నిదేవుని కుమారులవలె అనిపించారు. శరశయ్యపై ఆ స్థితిలో పడి ఉన్న నరశ్రేష్ఠ వీరులను చూచి, దుఃఖంతో ఆర్తురాలైన సీత కరుణంగా, అత్యంతంగా విలపించింది।
Verse 22
तौदृष्टवाभ्रातरौतत्रप्रवीरौपुरुषर्षभौ ।शयानौपुण्डरीकाक्षौकुमाराविवपावकी ।।6.47.21।।शरतल्पगतौवीरौतथाभूतानरर्षभौ ।दुःखार्ताकरुणंसीतासुभृशंविललापह ।।6.47.22।।
ఆ ఇద్దరు పరాక్రమవంతులైన అన్నదమ్ములు—పురుషోత్తములు, పద్మనేత్రులు—బాణశయ్యపై ఆ స్థితిలో శయనించి ఉండటం చూసి, దుఃఖంతో ఆర్తురాలైన సీత కరుణంగా, అత్యంతంగా విలపించింది।
Verse 23
भर्तारमनवद्याङ्गीलक्ष्मणंचासितेक्षणा ।प्रेक्ष्यपांसुषुचेष्टन्तौरुरोदजनकात्मजा ।।।।
నిర్దోషాంగి, శ్యామనేత్రి అయిన జనకనందిని తన భర్తను మరియు లక్ష్మణుని ధూళిలో కదలాడుతూ చూడగానే గొంతెత్తి ఏడ్చింది।
Verse 24
सबाष्पशोकाभिहतासमीक्ष्यतौभ्रातरौदेवसमप्रभावौ ।वितर्कयन्तीनिधनंतयोस्सादुःखान्वितावाक्यमिदंजगाद ।।।।
కన్నీళ్లతో నిండిన శోకంతో బాధపడుతున్న సీత, దేవసమాన ప్రభావమున్న ఆ ఇద్దరు అన్నదమ్ములను చూసి, వారు మరణించారేమో అని అనుమానిస్తూ, దుఃఖంతో నిండిన హృదయంతో ఈ మాటలు పలికింది।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa deploys psychological coercion: he stages public celebration and forces Sītā to witness Rāma and Lakṣmaṇa appearing dead, aiming to collapse her consent through despair rather than persuasion—raising a clear dharma-question about manipulation of a captive’s agency.
The sarga juxtaposes deceptive appearances with inner fidelity: external “proof” of defeat can be engineered, but dharmic loyalty persists as a moral stance; Sītā’s lament functions as testimony of devotion and the human cost of adharma-driven strategy.
Key landmarks include Laṅkā (as a propagandized civic space decorated with standards), Aśokavanikā (Sītā’s captivity locus), and the battlefield viewed from the Puṣpaka vimāna; culturally, the vimāna and proclamation rituals underscore royal spectacle used for wartime messaging.