Sarga 45
इन्द्रजितः अन्तर्धानयुद्धं — Indrajit’s Concealed Assault and the Fall of Rama and Lakshmana
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో ఇంద్రజితుడు అంతర్ధాన (అదృశ్య) కౌశలంతో, ఘనమైన శరవర్షంతో యుద్ధ ప్రవాహాన్ని తలక్రిందులు చేస్తాడు. రాముడు ఇంద్రజితుని ఆచూకీ తెలుసుకోవడానికి పది వానర నాయకులను వివిధ దిశలలో గూఢచర్యానికి పంపుతాడు. వానరులు ఆకాశంలోకి దూకి వేర్లతో సహా పెకిలించిన చెట్లను ఆయుధాలుగా మోస్తారు; కానీ ఇంద్రజితుని వేగవంతమైన, నిపుణంగా విడిచిన బాణాలు వారిని అడ్డుకుంటాయి. చీకటి, గోప్యత వల్ల దాడిచేసేవాడు కనిపించడు—మేఘాలతో కప్పబడిన సూర్యునిలా। అదృశ్యంగానే ఉండి ఇంద్రజితుడు రామ-లక్ష్మణులను సంబోధించి, యుద్ధంలో తనను ఇంద్రుడుకూడా గుర్తించలేడని గర్వంగా చెప్పి, ఇద్దరు అన్నదమ్ములను యమలోకానికి పంపుతానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. ఆపై వివిధ అగ్రాల బాణాలు, సర్పసదృశ నాగపాశాలను నిరంతరం వర్షింపజేసి మర్మస్థానాలలో బాణాలు దూర్చి వారిని బంధించి క్షీణింపజేస్తాడు; అంత వేగంగా వారు ఆవరించబడతారు కాబట్టి ప్రతిఘాతం చేయలేరు. ముందుగా రాముడు పడిపోతాడు; రాముడు పడినదాన్ని చూసి లక్ష్మణుడు శోకంతో కూలిపోతాడు। వానరసేన అంతా చుట్టూ చేరి పడిపోయిన రాజకుమారులపై విలపిస్తుంది. శరీరం అంతటా గాయాల పరిపూర్ణతను గ్రంథం తీవ్రంగా చూపుతుంది—వేలిమాత్రం స్థలమూ చీలనిది మిగలదని—మోసపూరిత యుద్ధపు ధర్మభారం, దేహభంగురతపై కరుణ ధ్యానాన్ని కలిగిస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
सतस्यगतिमन्विच्छन्राजपुत्रःप्रतापवान् ।दिदेशातिबलोरामोदशवानरयूथपान् ।।6.45.1।।
అతని గమనాన్ని అన్వేషించుటకై ప్రతాపవంతుడైన అతిబల రాజపుత్రుడు రాముడు పది వానరయూథపతులను పంపెను।
Verse 2
द्वौसुषेणस्यदायादौनीलंचप्लवगर्षपम् ।अङ्गदंवालिपुत्रंचशरभंचतरस्विनम् ।।6.45.2।।विनतंजाम्बवन्तंचसानुप्रस्थंमहाबलम् ।ऋषभंचर्षभस्कन्थमादिदेशपरन्तपः ।।6.45.3।।
శత్రుసంహారకుడైన శ్రీరాముడు ఆజ్ఞాపించాడు—సుషేణుని ఇద్దరు వారసులు, వానరశ్రేష్ఠుడు నీలుడు, వాలిపుత్రుడు అంగదుడు, మరియు వేగవంతుడు శరభుడు—వీరందరినీ (కార్యానికి) పిలిచాడు।
Verse 3
द्वौसुषेणस्यदायादौनीलंचप्लवगर्षपम् ।अङ्गदंवालिपुत्रंचशरभंचतरस्विनम् ।।6.45.2।।विनतंजाम्बवन्तंचसानुप्रस्थंमहाबलम् ।ऋषभंचर्षभस्कन्थमादिदेशपरन्तपः ।।6.45.3।।
శత్రుసంహారకుడైన శ్రీరాముడు సుషేణుని ఇద్దరు వారసులను, వానరశ్రేష్ఠుడైన నీలుని, వాలిపుత్రుడైన అంగదుని, వేగవంతుడైన శరభుని, వినతుని, మహాబలుడైన జాంబవానుతో పాటు సానుప్రస్థుని, అలాగే ఋషభుడు మరియు ఋషభస్కంధుని కూడా ఆజ్ఞాపించాడు।
Verse 4
तेसम्प्रहृष्टाहरयोभीमानुद्यम्यपादपान् ।आकाशंविविशुस्सर्वेमार्गमाणादिशोदशः ।।6.45.4।।
ఆనందంతో ఉత్సాహపడిన ఆ వానరులు భయంకరమైన పెద్ద చెట్లను ఎత్తుకొని అందరూ ఆకాశంలోకి దూకి, పది దిశలలో వెతకసాగారు।
Verse 5
तेषांवेगवतांवेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः ।अस्त्रवित्परमास्तैरैस्तुवारयामासरावणिः ।।6.45.5।।
ఆ వేగవంతులైన వానరుల దూకుడును, పరమాస్త్రవిదుడైన రావణి మరింత వేగవంతమైన బాణాలతో మరియు ఉత్తమ అస్త్రాలతో అడ్డగించాడు।
Verse 6
तंभीममार्गमाणादिशोदशःवेगाहरयोनाराचैःक्षतविग्रहाः ।अन्धकारेनददृशुर्मेघैस्सूर्यमिवावृतम् ।।6.45.6।।
భయంతో వేగంగా పరుగెత్తుతూ, ఇనుప బాణాలతో గాయపడిన వానరయోధులు పది దిక్కులా వెదికినా, అంధకారంలో అతనిని చూడలేకపోయారు—మేఘావృత సూర్యునివలె।
Verse 7
रामलक्ष्मणयोरेवसर्वदेहभिदश्शरान् ।भृशमावेशयामासरावणिस्समितिञ्जयः ।।6.45.7।।
సమితిజయుడైన రావణి, రామలక్ష్మణుల దేహాలలో సర్వాంగాన్ని చీల్చే బాణాలను మళ్లీ మళ్లీ బలంగా దూర్చాడు।
Verse 8
निरन्तरशीरीरौतुतावुभौरामलक्ष्मणौ ।क्रुद्धेनेन्द्रजितावीरौपन्नगैश्शरतांगतैः ।।6.45.8।।
క్రోధించిన ఇంద్రజిత్, సర్పరూపం దాల్చిన బాణాలతో ఆ ఇద్దరు వీరులైన రామలక్ష్మణులను శరీరమంతా నిరంతరంగా గాయపరిచాడు।
Verse 9
तयोःक्षतजमार्गेणसुस्रावरुधिरंबहु ।तावुभौचप्रकाशेतेपुष्पिताविवकिंशुकौ ।।6.45.9।।
వారి గాయాల మార్గాల నుంచి విస్తారంగా రక్తం ప్రవహించింది; అయినా ఆ ఇద్దరూ పుష్పించిన కింశుక వృక్షాలవలె ప్రకాశించారు।
Verse 10
ततःपर्यन्तरक्ताक्षोभिन्नाञ्जनचयोपमः ।रावणिर्भ्रातरौवाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ।।6.45.10।।
అనంతరం కంటికోనలలో ఎర్రదనం గలవాడై, నలిగిన అంజనరాశివలె నల్లగా ఉన్న రావణి అదృశ్యమై ఆ ఇద్దరు సోదరులతో ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 11
युध्यमानमनालक्षयंशक्रोऽपित्रिदशेश्वरः ।द्रष्टुमासादितुंवापिनशक्तःकिंपुनर्युवाम् ।।6.45.11।।
నేను యుద్ధం చేస్తూ అదృశ్యుడనై ఉన్నప్పుడు, త్రిదశాధిపతి శక్రుడుకూడా నన్ను చూడలేడు, చేరలేడు; మరి మీరు ఇద్దరు ఏమి చేయగలరు?
Verse 12
प्रावृताविषुजालेनराघवौकङ्कपत्रिणा ।एषरोषपरीतात्मानयामियमसादनम् ।।6.45.12।।
ఓ రాఘవులారా! కొంగపక్షి రెక్కలతో కూడిన బాణజాలంతో మీరు ఇద్దరూ కప్పబడ్డారు; క్రోధావిష్టుడనైన నేను ఇప్పుడు మిమ్మల్ని యమసదనానికి పంపుతాను.
Verse 13
एवमुक्त्वातुधर्मज्ञौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।निर्बिभेदशितैर्बाणैःप्रजहर्षननादच ।।6.45.13।।
అలా చెప్పి, ధర్మజ్ఞులైన అన్నదమ్ములు రామలక్ష్మణులను పదునైన బాణాలతో ఛేదించాడు; హర్షంతో ఉప్పొంగి ఘోషించాడు.
Verse 14
भिन्नाञ्जनचयश्यामोविष्फार्यविपुलंधनुः ।भूयोभूयश्शरान्घोरान् विससर्जमहामृथे ।।6.45.14।।
చూర్ణమైన అంజనరాశిలా శ్యామవర్ణుడై, విస్తారమైన ధనుస్సును బిగించి, ఆ మహాసమరంలో మళ్లీ మళ్లీ భయంకర బాణాలను విడిచాడు.
Verse 15
ततोमर्मसुमर्मज्ञोमज्जयननिशितान् शरान् ।रामलक्ष्मणयोर्वीरोननदाचमुहुर्मुहुः ।।6.45.15।।
అప్పుడు మర్మస్థానాలను తెలిసిన ఆ వీరుడు రామలక్ష్మణుల మర్మస్థానాల్లో పదునైన బాణాలను దూర్చుతూ, మళ్లీ మళ్లీ ఘోషించాడు.
Verse 16
बद्धौतुशरशब्देनतावुभौरणमूर्धनि ।निमेषान्तरमात्रेणनशेकतुदीक्षितुम् ।।6.45.16।।
యుద్ధమధ్యభాగంలో బాణవృష్టి శబ్దంతో వారు ఇద్దరూ బంధింపబడ్డారు; కన్ను మూసి తెరిచేంతలో కూడా ప్రతిఘాతం చేయలేకపోయారు।
Verse 17
ततोविभिन्नसर्वाङ्गौशरशल्याचितावुभौ ।ध्वजाविवमहेन्द्रस्यरज्जुमुक्तौप्रकम्पितौ ।।6.45.17।।तौसम्प्रचलितौवीरौमर्मभेदेनकर्शितौ ।निपेततुर्महेष्वासौजगत्यांजगतीपती ।।6.45.18।।
అప్పుడు వారి శరీరమంతా బాణాలతో ఛేదింపబడి శరశల్యాలతో నిండిపోయింది; రజ్జువులు విడిచిన ఇంద్రధ్వజాలవలె వారు బలంగా కంపించారు।
Verse 18
ततोविभिन्नसर्वाङ्गौशरशल्याचितावुभौ ।ध्वजाविवमहेन्द्रस्यरज्जुमुक्तौप्रकम्पितौ ।।6.45.17।।तौसम्प्रचलितौवीरौमर्मभेदेनकर्शितौ ।निपेततुर्महेष्वासौजगत्यांजगतीपती ।।6.45.18।।
మర్మస్థానాలు ఛేదింపబడి బాధపడిన ఆ ఇద్దరు వీర మహాధనుర్ధరులు తూలుతూ; జగదధిపతులై భూమిపై కూలిపోయారు।
Verse 19
तौवीरशयनेवीरौशयानौरुधिरोक्षितौ ।शरवेष्टितसर्वाङ्गैवार्तौपरमपीडितौ ।।6.45.19।।
ఆ ఇద్దరు వీరులు వీరశయ్యపై పడి రక్తంతో తడిసిపోయారు; వారి సర్వాంగాలు బాణాలతో చుట్టబడి, వారు అత్యంత వ్యాకులతతో బాధపడ్డారు।
Verse 20
नह्यविद्धंतयोर्गात्रेबभूवाङ्गुळमन्तरम् ।नानिर्भिन्नंनचास्तब्दमाकराग्रादजिह्मगैः ।।6.45.20।।
ఆ ఇద్దరి దేహాలలో వేళ్లంత స్థలమూ అవిద్ధంగా మిగలలేదు. శిరస్సు నుండి పాదాంతం వరకు ఆ నేరుగా దూసుకెళ్లే బాణాలు ఎక్కడా అఖండంగా గానీ, కదలని విధంగా గానీ ఏ భాగాన్నీ వదలలేదు।
Verse 21
तौतुक्रूरेणनिहतौरक्षसाकामरूपिणा ।असृक्सुस्रुवतुस्तीव्रंजलंप्रस्रवणाविव ।।6.45.21।।
ఇష్టానుసారంగా రూపం ధరించే ఆ క్రూర రాక్షసుని దెబ్బకు గాయపడిన ఆ ఇద్దరూ ఉగ్రంగా రక్తధారలను కార్చారు—రెండు ఊటల నుండి నీరు ఉప్పొంగి ప్రవహించినట్లుగా।
Verse 22
पपातप्रथमंरामोविद्धोमर्मसुमार्गणैः ।क्रोधादिन्द्रजितायेनपुराशक्रोविनिर्जितः ।।6.45.22।।
ఇంద్రజితుని క్రోధంతో విడిచిన పదునైన బాణాలు మర్మస్థానాలను ఛేదించగా రాముడు ముందుగా నేలపై పడిపోయాడు—అదే ఇంద్రజితుడు, పూర్వం శక్రుడు (ఇంద్రుడు)నూ పూర్తిగా జయించినవాడు।
Verse 23
रुक्मपुङ्खैःप्रसन्नाग्रैरधोगतिभिराशुगैः ।नाराचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि ।।6.45.23।।विव्याधवत्सदन्तैश्चसिंहदंष्ट्रैःक्षुरैस्तथा ।
అతడు బంగారు పుంఖాలు కలిగి ప్రకాశించే అగ్రభాగాలున్న, వేగంగా దూసుకెళ్లి క్రిందికి దూకే బాణాలతో అతనిని ఛేదించాడు—నారాచాలు, అర్ధనారాచాలు, భల్లాలు, అంజలికాలు; అలాగే వత్సదంతాకార, సింహదంష్ట్రాకార, క్షురధార బాణాలతో కూడ।
Verse 24
सवीरशयनेशिश्येविज्यमादायकार्मुकम् ।।6.45.24।।भिन्नमुष्टिपरीणाहंत्रिणतंरुक्मभूषितम् ।
అతడు వీరశయ్యపై శయనించాడు, ధనుస్సు జ్యాను సడలించి—బంగారు అలంకారంతో మెరిసే ఆ ధనుస్సు, పట్టు భాగంలో మందంగా ఉండి మూడు చోట్ల వంగినది।
Verse 25
बाणपातान्तरेरामंपतितंपुरुषर्षभम् ।।6.45.25।।सतत्रलक्ष्मणोदृष्टवानिराशोजीवितेऽभवत् ।
బాణాల పరిధిలో పురుషోత్తముడైన శ్రీరాముడు పడిపోయినదాన్ని చూసి అక్కడ లక్ష్మణుడు తన జీవితం పట్ల కూడా నిరాశ చెందాడు।
Verse 26
रामंकमलपत्राक्षंशरबन्धपरिक्षतम् ।।6.45.26।।शुशोचभ्रातरंदृष्टवापतितंधरणीतले ।
కమలపత్రాక్షుడైన, బాణబంధంతో గాయపడి భూమిపై పడిపోయిన తన అన్న శ్రీరాముని చూసి లక్ష్మణుడు తీవ్రంగా విలపించాడు।
Verse 27
हरयश्चापितंदृष्टवासन्तापंपरमंगताः ।।6.45.27।।शोकार्ताश्चुक्रशुर्घोरमश्रुपूरितलोचनाः ।
అతనిని అలా చూసిన వానరులు పరమ సంతాపానికి లోనయ్యారు; శోకంతో బాధపడుతూ, కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో వారు ఘోరంగా కేకలు వేశారు।
Verse 28
बद्धौतुवीरौपतितौशयानौतेवानरास्सम्परिवार्यतस्थुः ।समागतावायुसुतप्रमुख्याविषादमार्ताःपरमंचजग्मुः ।।6.45.28।।
ఆ ఇద్దరు వీరులు బంధింపబడి పడిపోయి శయనించి ఉండగా, వానరులు వారిని చుట్టుముట్టి నిలిచారు. వాయుపుత్రుడు హనుమంతుని నాయకత్వంలో అందరూ కూడి, విషాదంతో ఆర్తులై పరమ నిరాశలో మునిగిపోయారు.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Indrajit’s use of concealment and massed missile tactics to disable opponents who cannot visually target him, raising an epic-level tension between kṣātra valor (face-to-face combat ideals) and victory through deceptive or asymmetric means.
The sarga underscores that power without moral transparency can create temporary dominance, yet it also highlights the fragility of embodied heroes and the necessity of steadfast allies; dharma is tested not only by intent but by method, especially when visibility, truth, and agency are impaired.
The setting is the Laṅkā warfront (battlefield/raṇa-mūrdhan) framed by cultural-theological references rather than place names: Yama’s abode as a death-horizon, Indra/Mahendra as a benchmark of divine perception, and the banner-simile that encodes royal-military iconography.