Sarga 44
चतुश्चत्वारिंशः सर्गः (Sarga 44): निशायुद्धम्, धूलिरुधिरप्रवाहः, इन्द्रजितो मायायुद्धम्
युद्धकाण्ड
వానరులు–రాక్షసులు ఢీకొన్న ఘోర సంగ్రామంలో సూర్యాస్తమయంతోనే ప్రాణాంతకమైన రాత్రి దశ ప్రారంభమై, యుద్ధం చీకటిలో గందరగోళమైన రణకలహంగా మారింది. గుర్రాలు, రథచక్రాలు లేపిన ధూళి చూపు‑వినికిడిని కప్పివేసింది; రణభూమి రక్తపు మట్టిలా కనిపించింది. భేరి‑శంఖ‑వేణు నాదాలు, గర్జనలు, త్రికూట గుహల్లో ప్రతిధ్వనించే శబ్దాలు కలిసి భయంకరమైన ధ్వని‑దృశ్యాన్ని సృష్టించాయి. చీకటిలో గుర్తింపు తప్పి, మిత్రుణ్ణే శత్రువని భావించి తమవారినే కొట్టినవారూ ఉన్నారు. రాముని తేజోమయ బాణాలు దిశలను ప్రకాశింపజేస్తూ ఆయనపై దూసుకొచ్చిన రాక్షసులను సంహరిస్తాయి; కొందరు పేరుగాంచిన రాక్షసులు బాణవిద్దులై ప్రాణశేషంతో వెనుదిరుగుతారు. ఇదే సమయంలో అంగదుడు ఇంద్రజితుని రథాన్ని కుదిపి, అతని గుర్రాలు మరియు సారథిని సంహరించి రథాన్ని నిర్వీర్యం చేశాడు; దీనికి దేవతలూ వానరసేన కూడా ప్రశంసలు కురిపించాయి. కోపంతో రగిలిన ఇంద్రజితుడు ఆపై గుప్తయుద్ధాన్ని ఆశ్రయించాడు—అదృశ్యుడై సర్పసమాన బాణాలు సంధించి రామ‑లక్ష్మణులను గాయపరచి, చివరికి బాణజాలంతో ఆ ఇద్దరు సోదరులను బంధించాడు. ఇలా ప్రత్యక్ష సమరంనుంచి మాయాప్రేరితమైన, మనోధైర్యాన్ని కుదిపే యుద్ధతంత్రానికి పోరాటం మరింత తీవ్రమైంది.
Shlokas
Verse 1
युध्यतामेनतेषांतुतदावानरराक्षसाम् ।रविरस्तंगतोरात्रिःप्रवृत्ताप्राणहारिणी ।।।।
వానరులు రాక్షసులు యుద్ధంలో నిమగ్నులై ఉండగానే సూర్యుడు అస్తమించాడు; ప్రాణహారిణి రాత్రి ప్రారంభమైంది।
Verse 2
अन्योन्यंबद्धवैराणांघोराणांजयमिच्छताम् ।सम्प्रवृत्तंनिशायुद्धंतदावानररक्षसाम् ।।।।
పరస్పర వైరం బిగుసుకున్న భయంకరులైన, విజయాన్ని కోరిన వానరులు–రాక్షసుల మధ్య అప్పుడు రాత్రి యుద్ధం ప్రారంభమైంది.
Verse 3
राक्षसोऽसीतिहरयोहरिश्चाऽसीतिराक्षसाः ।अन्योन्यंसमरेजघ्नुस्तस्मिंस्तमसिदारुणे ।।।।
ఆ దారుణమైన అంధకార సమరంలో, ‘ఇతడు రాక్షసుడు’ అని భావించిన వానరులు పరస్పరము కొట్టుకొనిరి; ‘ఇతడు వానరుడు’ అని భావించిన రాక్షసులు కూడా పరస్పరము జఘ్నిరి।
Verse 4
जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।।।कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।।।
ఆ ఘోరాంధకారంలో “కొట్టు! చీల్చు! నరికివేయి! ఎందుకు పారిపోతున్నావు?” అనే నినాదాలతో మహా కోలాహలం వినిపించింది. అదే రాత్రి నల్లని వర్ణమున్నా బంగారు కవచాలతో మెరిసే రాక్షసులు, దీప్తిమంతమైన ఔషధివనాలు వెలిగే పర్వతసమూహాలవలె కనిపించారు.
Verse 5
जहिदारयचैहीतिकथंविद्रवसीतिच ।एवंसुतुमुलश्शब्दस्तस्मिंस्तमसिशुश्रुवे ।।6.44.4।।कालाःकाञ्चनसन्नाहास्तस्मिंस्तमसिराक्षसाः ।सम्प्रदृश्यन्तशैलेन्द्रादीप्तौषधिवनाइव ।।6.44.5।।
రాత్రి అంధకారంలో “కొట్టు! చీల్చు! నరికివేయి! ఎందుకు పరుగెడుతున్నావు?” అనే యుద్ధకోలాహలం అన్ని వైపులా వినిపించింది. నల్లని వర్ణమున్నా బంగారు కవచాలతో మెరిసే రాక్షసులు, ప్రకాశించే ఔషధివనాలతో వెలిగే పర్వతరాశుల్లా కనిపించారు.
Verse 6
तस्मिंस्तमसिदुष्पारेराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः ।परिपेतुर्महावेगाभक्षयन्तःप्लवङ्गमान् ।।।।
దాటలేని ఆ అంధకారంలో కోపంతో మూర్ఛించిన రాక్షసులు మహావేగంతో చుట్టూ తిరుగుతూ వానరులను భక్షిస్తూ పోయారు.
Verse 7
तेहयान् काञ्चनापीडान् ध्वजांश्चाशीविषोपमान् ।आप्लुत्यदशनैस्तीक्ष्णैर्भीमकोपाव्यदारयन् ।।।।वानराबलिनोयुद्धेऽक्षोभयन् राक्षसींचमूम् ।
అప్పుడు భయంకర కోపంతో ఉప్పొంగిన బలవంతులైన వానరులు స్వర్ణశిరోభూషణాలతో అలంకరించిన గుర్రాలపై, విషసర్పసమానమైన ధ్వజాలపై దూకి, తమ పదునైన దంతాలతో వాటిని చీల్చివేశారు; యుద్ధంలో రాక్షససేనను కలవరపెట్టారు।
Verse 8
कुञ्जरान् कुञ्जरारोहान् पताकाध्वजिनोरथान् ।।।।कर्षुश्चददंशुश्चदशनैःक्रोधमूर्छिताः ।
యుద్ధక్రోధంతో మూర్ఛితులైన వారు ఏనుగులను, ఏనుగారోహులను, అలాగే పతాకా-ధ్వజాలతో ఉన్న రథాలను లాగి పడేసి, పదునైన దంతాలతో కరిచి చిత్తుచిత్తు చేశారు।
Verse 9
लक्ष्मणश्चापिरामश्चशरैराशीविषोपमैः ।।।।दृश्यादृश्यानिरक्षांसिप्रवराणिनिजघ्नतुः ।
రాముడు మరియు లక్ష్మణుడును విషసర్పసమాన బాణాలతో దర్శనమగు మరియు అదృశ్యంగా సంచరించు శ్రేష్ఠ రాక్షసులను సంహరించిరి।
Verse 10
तुरङ्गखुरविध्वस्तंरथनेमिसमुत्थितम् ।।।।रुरोधकर्णनेत्राणियुध्यतांधरणीरजः ।
గుర్రాల ఖురాలతో ఎగసి, రథచక్రాల నేములతో మథింపబడిన భూమిధూళి పైకి లేచి యుద్ధంలో ఉన్నవారి చెవులు, కళ్లను మూసివేసింది।
Verse 11
वर्तमानेतथाघोरेसङ्ग्रामेरोमहर्षणे ।।।।रुधिरोधामहाघोरानद्यस्तत्रप्रसुस्रुवुः ।
అలా భయంకరమైన, రోమాంచకరమైన సంగ్రామం కొనసాగుతుండగా అక్కడ మహాభయంకరమైన రక్తప్రవాహ నదులు ప్రవహించాయి।
Verse 12
ततोभेरीमृदङ्गानांपणवानांचनिस्स्वनः ।।।।शङ्खवेणुस्वनोन्मिश्रस्सम्भूवाद्भुतोपमः ।
అప్పుడు భేరీ, మృదంగ, పణవాల నినాదం శంఖం, వేణువు స్వరాలతో కలసి ఆశ్చర్యోపమమైన కోలాహలంగా ఉద్భవించింది।
Verse 13
हतानांस्तनमानानांराक्षसानांचनिःस्वनः ।।।।शस्तानांवानराणांचसम्बभूवातिदारुणः ।
హతులై మూలుగుతున్న రాక్షసులదీ, గాయపడిన వానరులదీ అయిన ఆర్తనాదం అత్యంత దారుణంగా వినిపించింది।
Verse 14
हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।।।निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।।।दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।
అక్కడ శక్తి, శూలం, పరశు వంటి ఆయుధాలతో హతమైన వానరవీరులు, అలాగే పర్వతాకారమైన కామరూపి రాక్షసులు కూడా పడివున్నారు—అస్త్రరూప పుష్పోపహారాలు చల్లినట్లుగా. రక్తప్రవాహంతో కదలిపోయిన కర్దమంగా మారి ఆ యుద్ధభూమి గుర్తించలేనంతగా, దాటలేనంతగా అయింది।
Verse 15
हतैर्वानरवीरैश्चशक्तिशूलपरश्वधैः ।।6.44.14।।निहतैःपर्वताकारैराक्षसैःकामरूपिभिः ।शस्त्रपुष्पोपहाराचतत्रासीद्युद्धमेदिनी ।।6.44.15।।दुर् ज्ञेयादुर्निवेशाचशोणितास्रावकर्दमा ।
హతమైన వానర వీరుల శరీరాలతోను, శక్తి–శూల–పరశు మొదలైన ఆయుధాలతో నిహతమైన పర్వతాకార, కామరూపధారులైన రాక్షసులతోను యుద్ధభూమి నిండిపోయింది। అక్కడ ఆయుధాలు పుష్పోపహారంలా చెలరేగినట్లు కనిపించెను; కాని రక్తస్రావపు బురదవల్ల అది గుర్తించుటకును దాటుటకును దుర్గమమైంది।
Verse 16
साबभूवनिशाघोराहरिराक्षसहारिणी ।।।।कालरात्रीवभूतानांसर्वेषांदुरतिक्रमा ।
ఆ రాత్రి భయంకరమై, వానరులనూ రాక్షసులనూ సమానంగా హరించెను. సమస్త ప్రాణులకు అది కాలరాత్రిలా, దాటలేనంత దురతిక్రమమైంది.
Verse 17
ततस्तेराक्षसास्तत्रतस्मिंस्तमसिदारुणे ।।।।राममेवाभ्यवर्तन्तसम्हृष्टाश्शरवृष्टिभिः ।
ఆ తరువాత ఆ భయంకరమైన రాత్రి అంధకారంలో అక్కడ రాక్షసులు ఉల్లాసంతో బాణవృష్టి కురిపిస్తూ శ్రీరాముని మీదకే దూసుకొచ్చారు.
Verse 18
तेषामापततांशब्दःक्रुद्धानामपिगर्जताम् ।।।।उद्वर्तइवसत्त्व, नांसमुद्राणांप्रशुश्रुवे ।
దూసుకొచ్చే ఆ క్రోధంతో గర్జించే వారివారి ఘోష, సముద్రాలే ఉప్పొంగినట్లుగా వినిపించింది.
Verse 19
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
రాముడు రెప్పపాటులో అగ్నిజ్వాలల వంటి ఆరు బాణాలతో ఆరుగురు రాక్షసులను కొట్టాడు. యమశత్రువు, దుర్ధర్షుడు, మహాపార్శ్వ, మహోదర, వజ్రదంష్ట్ర, మహాకాయుడు మరియు శుక సారణులు - వీరందరూ రాముని బాణాల దెబ్బకు మర్మస్థానాలలో గాయపడి, ప్రాణాలతో బయటపడి యుద్ధభూమి నుండి పారిపోయారు.
Verse 20
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
అక్కడ మహారథుడైన రాముడు బంగారు లిప్తములతో కూడిన, అగ్నిజ్వాలల వలె ప్రకాశించే బాణములతో దిక్కులను మరియు విదిక్కులను నిర్మలముగా (ప్రకాశవంతముగా) చేసెను.
Verse 21
तेषांरामश्शरैःषडिभःषडजघाननिशाचरान् ।।6.44.19।।निमेषान्तरमात्रेणशितैरग्निशिखोपमैः ।यमशत्रुश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.44.20।।वज्रदंष्ट्रोमहाकायस्तौचोभौशुकसारणौ ।तेतुरामेणबाणौघैस्सर्वेमर्मसुताडिताः ।।6.44.21।।युद्धादपसृतास्तत्रसावशेषायुषोऽभवन् ।
రాముని ఎదుట నిలిచిన ఇతర భయంకరమైన రాక్షసులు కూడా, మంటలలో పడే మిడతల వలె రాముని సమీపించి నాశనమయ్యారు.
Verse 22
तत्रकाञ्चनचित्राङ्गैश्शरैरग्निशिखोपमैः ।।।।दिशश्चकारविमलाःप्रदिशश्चमहारथः ।
అక్కడ మహారథుడైన రాముడు బంగారు లిప్తములతో కూడిన, అగ్నిజ్వాలల వలె ప్రకాశించే బాణములతో దిక్కులను మరియు విదిక్కులను నిర్మలముగా (ప్రకాశవంతముగా) చేసెను.
Verse 23
येत्वन्येराक्षसाभीमारामस्याभिमुखेस्थिताः ।।।।तेऽपिनष्टाःसमासाद्यपतङ्गाइवपावकम् ।
రాముని ఎదుట నిలిచిన ఇతర భయంకరమైన రాక్షసులు కూడా, మంటలలో పడే మిడతల వలె రాముని సమీపించి నాశనమయ్యారు.
Verse 24
सुवर्णपुङ्खैर्विशिखैस्सपतद्भिस्सहस्रशः ।।।।बभूवरजनीचित्राखद्योतैरिवशारदी ।
వేలకొలది పడుతున్న బంగారు లిప్తములు గల బాణములతో, ఆ రాత్రి మిణుగురు పురుగులతో నిండిన శరదృతువు రాత్రి వలె విచిత్రముగా ప్రకాశించెను.
Verse 25
राक्षसानांचनिनदैर्हरीणांचापिनिस्स्वनैः ।।।।साबभूवनिशाघोराभूयोघोरतरातदा ।
రాక్షసుల భయంకరమైన అరుపులతో మరియు వానరుల గర్జనలతో, ఆ భయంకరమైన రాత్రి మరింత ఘోరముగా మారెను.
Verse 26
तेनशब्देनमहताप्रवृद्धेनसमन्ततः ।।।।त्रिकूटःकन्दराकीर्णःप्रव्याहरदिवाचलः ।
ఆ మహాశబ్దము చుట్టూరా విస్తరించి పెరిగినప్పుడు, గుహలతో నిండిన త్రికూట పర్వతము పర్వతమే పలుకుతున్నట్లుగా ప్రతిధ్వనించింది।
Verse 27
गोलाङ्गूलामहाकायास्तमसातुल्यवर्चसः ।।।।सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांभक्षयन्रजनीचरान् ।
దీర్ఘపుచ్ఛములు గల మహాకాయులు, రాత్రి చీకటితో సమానమైన కాంతివర్ణులు, తమ భుజాలతో రజనీచరులను ఆలింగనం చేసి బిగిగా పట్టుకొని భక్షించసాగారు।
Verse 28
अङ्गदस्तुरणेशत्रूननिहन्तुंसमुपस्थितः ।।।।रावणिंनिजघानाशुसारथिंचहयानपि ।
కానీ అంగదుడు యుద్ధంలో శత్రువులను సంహరించుటకు సిద్ధమై, వెంటనే రావణి యొక్క సారథిని మరియు గుర్రములను కూడా త్వరగా హతమార్చాడు।
Verse 29
वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।।।इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।।।
ఆ ఘోరమైన, అత్యంత భయంకరమైన సంగ్రామం జరుగుచుండగా, అంగదునిచే అశ్వములు మరియు సారథి హతులగుటవలన ఇంద్రజిత్ రథమును విడిచి, మహామాయావిగా అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యెను।
Verse 30
वर्तमानेतदाघोरेसङ्ग्रामेभृशदारुणे ।।6.44.29।।इन्द्रजित्तुरथंत्यक्त्वाहताश्वोहतसारथिः ।अङ्गदेनमहामायस्तत्रैवान्तरधीयत ।।6.44.30।।
ఆ ఘోరమైన, అత్యంత భయంకరమైన సంగ్రామం కొనసాగుచుండగా, అంగదునిచే అశ్వములు మరియు సారథి హతులగుటవలన ఇంద్రజిత్ రథమును విడిచి, మహామాయను ప్రయోగించుచు అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యెను।
Verse 31
तत्कर्मवालिपुत्रस्यसर्वेदेवास्सहर्षिभिः ।तुष्टुवुःपूजनार्हस्यतौचोभौरामलक्ष्मणौ ।।।।
పూజనీయుడైన వాలిపుత్రుడు అంగదుని ఆ కార్యమును ఋషులతో కూడిన సమస్త దేవతలు స్తుతించిరి; అలాగే రామలక్ష్మణులు ఇద్దరును అతనిని ప్రశంసించిరి।
Verse 32
प्रभावंसर्वभूतानिविदुरिन्द्रजितोयुधि ।तेनतेतंमहात्मानंतुष्टाःदृष्टवाप्रधर्षितम् ।।।।
యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్ ప్రభావమును సమస్త ప్రాణులు ఎరిగియుండిరి; అందువలన ఆ మహాత్ముడు అవమానితుడై దడపడుట చూచి వారు అందరూ తృప్తితో ఆనందించిరి।
Verse 33
ततःप्रहृष्टाःकपयस्ससुग्रीवविभीषणाः ।साधुसाध्वितिनेदुश्चदृष्टवाशत्रुंप्रधर्षितम् ।।।।
అప్పుడు సుగ్రీవుడు, విభీషణుడుతో కూడిన వానరులు పరమానందంతో ఉల్లసించారు. శత్రువు దమనమై పరాజితుడై ఉన్నదాన్ని చూసి “సాధు! సాధు!” అని ఘోషించారు.
Verse 34
इन्द्रजित्तुतदातेननिर्जितोभीमकर्मणा ।संयुगेवालिपुत्रेणक्रोधंचक्रेसुदारुणम् ।।।।
కానీ ఆ సమయంలో భయంకర కర్మశీలుడైన వాలి పుత్రునితో సంగ్రామంలో ఓడిపోయిన ఇంద్రజిత్, అత్యంత దారుణమైన కోపానికి లోనయ్యాడు.
Verse 35
सोऽन्तर्धानगतःपापोरावणीरणकर्कशः ।अदृश्योनिशितान्बाणान्मुमोचाशनिवर्चसः ।।।।
ఆ పాపి రావణి, యుద్ధంలో కఠినుడు, అంతర్ధానమై అదృశ్యుడై, వజ్రసమాన తేజస్సుతో మెరుస్తూ పదునైన బాణాలను విడిచెను।
Verse 36
सरामंलक्ष्मणंचैवघोरैर्नागमयैश्शरैः ।बिभेदसमरेक्रुद्धःसर्वगात्रेषुराक्षसः ।।।।
క్రోధించిన ఆ రాక్షసుడు సమరంలో భయంకరమైన నాగమయ బాణాలతో శ్రీరాముని, లక్ష్మణుని—ఇద్దరినీ సర్వాంగాలలో చీల్చి గాయపరిచెను।
Verse 37
माययासम्वृतस्तत्रमोहयन्राघवौयुधि ।अदृश्यस्सर्वभूतानांकूटयोधीनिशाचरः ।।।।बबन्धशरबन्धेनभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
అక్కడ మాయతో కప్పబడి, యుద్ధంలో ఇద్దరు రాఘవులను మోహింపజేస్తూ, సమస్త జీవులకు అదృశ్యుడైన ఆ కూటయోధి నిశాచరుడు శరబంధంతో అన్నదమ్ములు రామ-లక్ష్మణులను బంధించాడు।
Verse 38
तेनतौपुरुषव्याघ्रौक्रुद्धेनाशीविषैश्शरैः ।।।।सहसानिहतौवीरौतदाप्रैक्षन्तवानराः ।
అప్పుడు క్రోధంతో విడిచిన విషసర్పసమాన బాణాలతో అకస్మాత్తుగా గాయపడిన ఆ ఇద్దరు నరవ్యాఘ్ర వీరులను వానరులు చూచిరి।
Verse 39
प्रकाशरूपस्तुतदानशक्तस्तौबाधितुंराक्षसराजपुत्रः ।मायांप्रयोक्तुंसमुपाजगामबबन्धतौराजसुतौदुरात्मा ।।।।
అప్పుడు రాక్షసరాజపుత్రుడు ప్రత్యక్ష యుద్ధంలో ఆ ఇద్దరిని అణచలేక, మాయను ప్రయోగించుటకు ఆశ్రయించి, దుర్బుద్ధితో ఆ రాజసుతులను బంధించెను।
Frequently Asked Questions
The sarga highlights the dharmic hazard of night warfare: obscured perception leads to misrecognition and accidental harm, while Indrajit’s shift to invisibility and binding tactics raises questions of fair combat versus deceptive necessity.
When clarity (prakāśa) collapses—literally through darkness and metaphorically through fear—discipline and discernment become moral safeguards; the narrative contrasts open heroism with māyā-driven assault to stress vigilance and steadiness under confusion.
Trikūṭa mountain is foregrounded as an acoustic landmark whose caves echo the battle; the sarga also preserves cultural sound-markers of war (bherī, mṛdaṅga, paṇava, śaṅkha, veṇu) that function as identifiers of epic battlefield ritual and morale.