Sarga 30
शार्दूलचरवृत्तान्तः (Saardula’s Spy-Report on Rama’s Camp and the Vanara Host)
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో లంకా గూఢచారులు—రాఘవుడు సువేల పర్వతంపై అచలమైన, దృఢమైన సైన్యంతో శిబిరం వేసుకున్నాడని నివేదిస్తారు. అది విని రావణుడు క్షణమాత్రం కలవరపడి తన చారి శార్దూలుని ప్రశ్నిస్తాడు; శార్దూలుని భయచిహ్నిత వదనం వానరుల కట్టుదిట్టమైన కాపలాకే సాక్ష్యమవుతుంది. శార్దూలుడు తన పట్టుబడిన వృత్తాంతాన్ని చెబుతాడు—తక్షణమే గుర్తించబడి, కొట్టబడి, ప్రజలముందు తిప్పబడి, చివరికి విడిచిపెట్టబడ్డాను—అని, రామశిబిరం శాసనబద్ధంగా రక్షితమై ఉందని సూచిస్తాడు. అతడు మరింతగా—శిలలు, రాళ్లతో సముద్రాన్ని నింపి సేతుకార్యం పూర్తయిందని, రాముడు లంకా ద్వారసమీపంలో స్థితి తీసుకున్నాడని, వానరుల యుద్ధవ్యవస్థ గరుడవ్యుహంలా ఉందని వివరిస్తాడు. శార్దూలుడు రావణునికి రెండు మార్గాలు సూచిస్తాడు—సీతను తిరిగి ఇవ్వడం లేదా యుద్ధాన్ని స్వీకరించడం, రాముడు ప్రాకారాల దాకా చేరకముందే. రావణుడు మాత్రం కటువుగా నిరాకరిస్తాడు—దేవసమూహాలు కూడినా సీతను ఇవ్వను—అని, వానరుల బలం, వంశాలు, సంఖ్యలపై గూఢవివరాల జాబితా కోరుతాడు. శార్దూలుడు సుగ్రీవుడు, జాంబవంతుడు, హనుమంతుడు, నీలుడు, అంగదుడు, మైందుడు, ద్వివిదుడు మొదలైన ప్రముఖులను లెక్కపెట్టి, అనేకులకు దైవవంశసంబంధం ఉందని చెబుతాడు; సేన విస్తారాన్ని—పది కోట్లు—అని బలంగా పేర్కొంటాడు. మిగతా వివరాలు అపారమైనవని చెప్పి నివేదిక ముగిస్తాడు. ఈ అధ్యాయం ఒకవైపు యుద్ధసన్నాహాల సమాచారసూచి, మరోవైపు శాసనబద్ధమైన ధర్మపక్షం వర్సెస్ మొండిరాజత్వం అనే నైతిక-మానసిక చిత్రణగా నిలుస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
ततस्तमक्षोभ्यबलंलङ्काधिपतयेचराः ।सुवेलेराघवंशैलेनिविष्टंप्रत्यवेदयन् ।।6.30.1।।
నేను వివరిస్తాను—రాక్షసులు రావణుని పట్ల ఎలా స్నేహభక్తితో నిబద్ధులై ఉన్నారో, అతని తేజస్సుతో ఎలా వశమై ఉన్నారో; అలాగే లంక యొక్క పరమ సమృద్ధి, సముద్రపు భయంకర స్వభావమును కూడా।
Verse 2
चाराणांरावणश्श्रुत्वाप्राप्तंरामंमहाबलम् ।जातोद्वेगोऽभवत्किञ्चिच्छार्दूलंवाक्यमब्रवीत् ।।6.30.2।।
గూఢచారుల ద్వారా మహాబలుడు రాముడు మహాసేనతో వచ్చాడని విని రావణుడు కొంత కలవరపడ్డాడు; శార్దూలునితో మాటలాడాడు।
Verse 3
अयथावच्चतेवर्णोदीनश्चासिनिशाचर ।नासिकच्चिदमित्राणांक्रुद्धानांवशमागतः ।।6.30.3।।
హే నిశాచరా! నీ వర్ణం యథావిధంగా లేదు; నీవు దుఃఖితుడివలె కనిపిస్తున్నావు. కోపించిన శత్రువుల వశంలో పడిపోయావా ఏమో?
Verse 4
इतितेनानुशिष्टस्तुवाचंमन्दमुदीरयत् ।तदाराक्षसशार्दूलंशार्दूलोभयविह्वलः ।।6.30.4।।
అతడు ఇలా ప్రశ్నించగా, భయంతో వణికిపోయిన శార్దూలుడు అప్పుడు రాక్షసశార్దూలుని ఎదుట మృదువైన స్వరంతో పలికాడు।
Verse 5
नतेचारयितुंशक्याराजन्वानरपुङ्गवाः ।विक्रान्ताबलवन्तश्चराघवेणचरक्षिताः ।।6.30.5।।
హే రాజా! నీ గూఢచారులు వానరపుంగవుల మధ్య సంచరించలేరు. వారు పరాక్రమశాలులు, బలవంతులు; రాఘవుని రక్షణలో ఉన్నారు।
Verse 6
नापिसम्भाषितुंशक्यास्सम्प्रश्नोऽत्रनलभ्यते ।सर्वतोरक्ष्यतेपन्थावानरैःपर्वतोपमै ।।6.30.6।।
వారితో సంభాషించుటకూడా సాధ్యము కాదు; అక్కడ ప్రశ్నించుటకు అవకాశమూ లేదు। పర్వతసమాన వానరులు అన్ని దిక్కుల నుండీ మార్గములను కాపాడుచున్నారు।
Verse 7
प्रविष्टमात्रेज्ञातोऽहंबलेतस्मिन्नचारिते ।बलाद्गृहीतोरक्षोभिर्बहुधाऽस्मिविचालितः ।।6.30.7।।
ఆ సేనలో గోప్యంగా ప్రవేశించిన వెంటనే నేను గుర్తించబడ్డాను; రక్షకులు బలవంతంగా పట్టుకుని నన్ను అనేకసార్లు ఇటూ అటూ తోసివేశారు।
Verse 8
जानुभिर्मुष्टिभिर्दन्तेस्तलैश्चाभिहतोभृशम् ।परिणीतोऽस्मिहरिभिर्बलवद्भिरमर्षणैः ।।6.30.8।।
మోకాళ్లు, ముష్టులు, పళ్లు, అరచేతులతో నన్ను తీవ్రంగా కొట్టారు; ఆపై బలవంతులైన, కోపోద్రిక్త వానరులు నన్ను ఊరేగించారు।
Verse 9
परिणीयचसर्वत्रनीतोऽहंरामसंसदम् ।रुधिरादिग्धसर्वाङ्गोविह्वलश्चलितेन्द्रियः ।।6.30.9।।
నన్ను అన్ని చోట్ల తిప్పి చివరికి రాముని సభకు తీసుకువచ్చారు; నా శరీరం అంతా రక్తంతో మసకబారింది, నేను విహ్వలుడనై ఇంద్రియాలు చలించిపోయాయి।
Verse 10
हरिभिर्वध्यमानश्चयाचमानःकृताञ्जलिः ।राघवेणपरित्रातोजीवामीतियदृच्छया ।।6.30.10।।
అతడు సేనాసమూహపు విభాగాలను, వాహనాల అమరికను కూడా వివరించాడు; ఇలా చెప్పి తత్త్వవేత్త అయిన కపిశ్రేష్ఠుడు మరల విస్తారంగా వర్ణించసాగాడు।
Verse 11
एषशैलैश्शिलाभिश्चपूरयित्वामहार्णवम् ।द्वारमाश्रित्यलङ्कायारामस्तिष्ठतिसायुधः ।।6.30.11।।
పర్వతాలు, శిలాఖండాలతో మహాసముద్రాన్ని నింపి, ఆయుధధారుడైన రాముడు లంక ద్వారమున నిలిచియున్నాడు।
Verse 12
गरुडव्यूहमास्थायसर्वतोहरिभिर्वृतः ।मांविसृज्यमहातेजालङ्कामेवाभिवर्तते ।।6.30.12।।
‘గరుడ’ వ్యూహాన్ని ఏర్పరచి, అన్ని వైపులా వానరసేనచే ఆవరించబడి, మహాతేజస్సుగల వాడు—నన్ను విడిచిపెట్టి—నేరుగా లంక వైపు దూసుకుపోతున్నాడు।
Verse 13
पुराप्राकारमायातिक्षिप्रमेकतरंकुरु ।सीतांवास्मैप्रयच्छाशुयुद्धंवाप्रदीयताम् ।।6.30.13।।
అతడు ప్రాకారానికి చేరకముందే త్వరగా ఒకటి చేయి—సీతను వెంటనే అతనికి అప్పగించు, లేక యుద్ధాన్ని సమర్పించు।
Verse 14
मनसातंतदाप्रेक्ष्यतच्छ्रुत्वाराक्षसाधिपः ।शार्दूलंसुमहद्वाक्यमथोवाचसरावणः ।।6.30.14।।
అది విని మనసులో తూచిచూసిన రాక్షసాధిపతి రావణుడు శార్దూలునితో గంభీరమైన మహావాక్యాన్ని పలికెను।
Verse 15
यदिमांप्रतियुध्येरन्देवगन्धर्वदानवाः ।नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ।।6.30.15।।
దేవులు, గంధర్వులు, దానవులు నా మీద యుద్ధం చేసినా, సమస్త లోకాల భయం వచ్చినా, నేను సీతను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ ఇవ్వను।
Verse 16
एवमुक्त्वामहातेजारावणःपुनरब्रवीत् ।चरिताभवतासेनाकेऽत्रशूराःप्लवङ्गमाः ।।6.30.16।।
ఇలా చెప్పి మహాతేజస్సు గల రావణుడు మళ్లీ అన్నాడు—నీవు వారి సేనలో తిరిగి వచ్చావు; ఇక్కడ వానరుల్లో ఎవరు వీరులు?
Verse 17
कीदृशा: किंप्रभा: सौम्यवानरायेदुरासदाः ।कस्यपुत्राश्चपौत्राश्चतत्त्वमाख्याहिराक्षस:।। 6.30.17।।
సౌమ్యా, ఆ దుర్జేయ వానరులు ఎలా ఉన్నారు, వారి ప్రభా బలం ఏమిటి? వారు ఎవరి కుమారులు, ఎవరి మనవలు? నిజాన్ని నాకు చెప్పు।
Verse 18
तथात्रप्रतिपत्स्यामिज्ञात्वातेषांबलाबलम् ।अवश्यंबलसङ् ख्यानंकर्तव्यंयुद्धमिच्छताम् ।।6.30.18।।
వారి బలాబలాలను సమ్యకుగా తెలిసిన తరువాతనే నేను ఇక్కడ చేయవలసినదేమిటో నిర్ణయిస్తాను. యుద్ధాన్ని కోరువారికి బలమూ సంఖ్యా పరిశీలన తప్పనిసరి॥
Verse 19
अथैवमुक्तश्शार्दूलोरावणेनोत्तमश्चरः ।इदंवचनमारेभेवक्तुंरावणसन्निधौ ।।6.30.19।।
రావణుడు ఇలా పలికినప్పుడు శార్దూలుడనే ఉత్తమ గూఢచారి రావణుని సన్నిధిలో ఈ వచనాన్ని పలకడం ప్రారంభించాడు॥
Verse 20
अथर्क्षरजसःपुत्रोयुधिराजासुदुर्जयः ।गद्गदस्याथपुत्त्रोऽत्रजाम्बवानितिविश्रुतः ।।6.30.20।।
అప్పుడు అతడు అన్నాడు—ఋక్షరాజుని కుమారుడైన రాజు యుద్ధంలో అత్యంత దుర్జయుడు. ఇంకా ఇక్కడ గద్గదుని కుమారుడు ‘జాంబవాన్’ అని ప్రసిద్ధుడు కూడా ఉన్నాడు॥
Verse 21
गद्गदस्यैवपुत्त्रोऽन्योगुरुपुत्र: शतक्रतोः ।कदनंयस्यपुत्रेणकृतमेकेनरक्षसाम् ।।6.30.21।।
గద్గదుని మరొక కుమారుడు కూడా ఇక్కడ ఉన్నాడు—‘గురుపుత్రుడు’ మరియు శతక్రతువుకు (సంబంధించినవాడు). అతని కుమారుడొక్కడే రాక్షసులపై మహా సంహారం చేశాడు॥
Verse 22
सुषेणश्चापिधर्मात्मापुत्रोधर्मस्यवीर्यवान् ।सौम्यस्सोमात्मजश्चात्रराजन् दधिमुखःकपिः ।।6.30.22।।
ఇక్కడ సుషేణుడు కూడా ఉన్నాడు—ధర్మాత్ముడు, పరాక్రమశాలి—ధర్ముని కుమారుడని చెప్పబడినవాడు. అలాగే ఓ రాజా, ఇక్కడ సోముని (చంద్రుని) కుమారుడైన సౌమ్య కపి దధిముఖుడూ ఉన్నాడు॥
Verse 23
सुमुखोदुर्मुखश्चात्रवेगदर्शीचवानरः ।मृत्युर्वानररूपेणनूनंसृष्टस्स्वयम्भुवा ।।6.30.23।।
ఇక్కడ సుముఖుడు, దుర్ముఖుడు మరియు వానరుడు వేగదర్శీ కనిపిస్తున్నారు. నిశ్చయంగా స్వయంభూ బ్రహ్మ వానరరూపంలో మృత్యువునే సృష్టించినట్లుంది.
Verse 24
पुत्त्रोहुतवहस्याथनीलस्सेनापतिस्स्वयम् ।अनिलस्यचपुत्त्रोऽत्रहनूमानितिविश्रुतः ।।6.30.24।।
ఇక్కడ హుతవహుడు (అగ్ని) కుమారుడు నీలుడు—స్వయంగా సేనాపతి. అలాగే ఇక్కడ అనిలుడు (వాయువు) కుమారుడు ‘హనుమాన్’ అని ప్రసిద్ధుడు కూడా ఉన్నాడు.
Verse 25
नप्ताशक्रस्यदुर्धर्षोबलवानङ्गदोयुवा ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौबलिनावश्विसम्भवौ ।।6.30.25।।पुत्त्रावैवस्वतस्यात्रपञ्चकालान्तकोपमाः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.30.26।।दशवानरकोट्यश्चशूराणांयुद्धकाङ्क्षिणाम् ।श्रीमतांदेवपुत्त्राणांशेषंनाख्यातुमुत्सहे ।।6.30.27।।
శక్రుడు (ఇంద్రుడు) మనవడు యువ అంగదుడు అతి బలవంతుడు, అజేయుడు. మైందుడు, ద్వివిదుడు—ఇద్దరూ పరాక్రమశాలులు—అశ్వినీకుమారుల నుండి జన్మించిన జంటలు. ఇక్కడ వైవస్వతుడు (యముడు) యొక్క ఐదు కుమారులు కూడా ఉన్నారు—గజ, గవాక్ష, గవయ, శరభ, గంధమాదన—ప్రళయకాలంలా భయంకరులు. ఇంకా దేవపుత్రులు, శ్రీమంతులు, యుద్ధాకాంక్షతో నిండిన వీర వానరుల పది కోట్లు ఉన్నాయి; మిగతా వర్ణించుటకు నేను సమర్థుడను కాను.
Verse 26
नप्ताशक्रस्यदुर्धर्षोबलवानङ्गदोयुवा ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौबलिनावश्विसम्भवौ ।।6.30.25।।पुत्त्रावैवस्वतस्यात्रपञ्चकालान्तकोपमाः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.30.26।।दशवानरकोट्यश्चशूराणांयुद्धकाङ्क्षिणाम् ।श्रीमतांदेवपुत्त्राणांशेषंनाख्यातुमुत्सहे ।।6.30.27।।
ఈ యువకుడు—సింహసమ దేహబలంతో—దశరథుని కుమారుడు. ఇతడే దూషణుని సంహరించాడు; ఖరుని, త్రిశిరసుని కూడా అలాగే.
Verse 27
नप्ताशक्रस्यदुर्धर्षोबलवानङ्गदोयुवा ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौबलिनावश्विसम्भवौ ।।6.30.25।।पुत्त्रावैवस्वतस्यात्रपञ्चकालान्तकोपमाः ।गजोगवाक्षोगवयश्शरभोगन्धमादनः ।।6.30.26।।दशवानरकोट्यश्चशूराणांयुद्धकाङ्क्षिणाम् ।श्रीमतांदेवपुत्त्राणांशेषंनाख्यातुमुत्सहे ।।6.30.27।।
పరాక్రమంలో భూమిపై రామునికి సమానుడు ఎవ్వరూ లేరు. ఆయన చేతనే విరాధుడు సంహరింపబడ్డాడు; అలాగే మృత్యువులా భయంకరమైన కబంధుడూ నశించాడు.
Verse 28
पुत्त्रोदशरथस्यैषसिंहसंहनोयुवा ।दूषणोनिहतोयेनखरश्चत्रिशिरास्तथा ।।6.30.28।।
ఈ యువకుడు—సింహసమ దేహబలంతో—దశరథుని కుమారుడు. ఇతడే దూషణుని సంహరించాడు; ఖరుని, త్రిశిరసుని కూడా అలాగే.
Verse 29
नास्तिरामस्यसदृशोविक्रमेभुविकश्चन ।विराधोनिहतोयेनकबन्धश्चान्तकोपमः ।।6.30.29।।
పరాక్రమంలో భూమిపై రామునికి సమానుడు ఎవ్వరూ లేరు. ఆయన చేతనే విరాధుడు సంహరింపబడ్డాడు; అలాగే మృత్యువులా భయంకరమైన కబంధుడూ నశించాడు.
Verse 30
वक्तुंनशक्तोरामस्यनरःकश्चिद्गुणान् क्षितौ ।जनस्थानगतायेनयावन्तोराक्षसाहताः ।।6.30.30।।
భూమిపై ఏ మనుష్యుడూ శ్రీరాముని గుణములను వర్ణించలేడు—జనస్థానముపై దాడికి వచ్చిన రాక్షసులందరినీ ఆయన సంహరించాడు।
Verse 31
लक्ष्मणश्चात्रधर्मात्मामातङ्गानामिवर्षभः ।यस्यबाणपथंप्राप्यनजीवेदपिवासवः ।।6.30.31।।
ఇక్కడ ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడూ ఉన్నాడు—ఏనుగులలో శ్రేష్ఠ వృషభంలా. అతని బాణమార్గంలో పడితే వాసవుడు (ఇంద్రుడు) కూడ బ్రతకడు।
Verse 32
श्वेतोज्योतिर्मुखश्चात्रभास्करस्यात्मसम्भवौ ।वरुणस्यचपुत्त्रोऽन्योःहेमकूटःप्लवङ्गमः ।।6.30.32।।विश्वकर्मसुतोवीरोनलःप्लवगसत्तमः ।विक्रान्तोबलवानत्रवसुपुत्रस्सदुर्धरः ।।6.30.33।।
ఇక్కడ శ్వేతుడు, జ్యోతిర్ముఖుడూ ఉన్నారు—భాస్కరుని (సూర్యుని) నుండి జన్మించినవారు. అలాగే వరుణుని మరొక కుమారుడు వానరుడు హేమకూటుడూ ఉన్నాడు।
Verse 33
श्वेतोज्योतिर्मुखश्चात्रभास्करस्यात्मसम्भवौ ।वरुणस्यचपुत्त्रोऽन्योःहेमकूटःप्लवङ्गमः ।।6.30.32।।विश्वकर्मसुतोवीरोनलःप्लवगसत्तमः ।विक्रान्तोबलवानत्रवसुपुत्रस्सदुर्धरः ।।6.30.33।।
ఇక్కడ విశ్వకర్ముని కుమారుడు వీరుడు నలుడు—వానరులలో శ్రేష్ఠుడు—ఉన్నాడు. అలాగే ఇక్కడ వసుపుత్రుడు దుర్ధరుడూ ఉన్నాడు—పరాక్రమశాలి, బలవంతుడు।
Verse 34
राक्षसानांवरिष्ठश्चतवभ्रातावीभीषणः ।प्रतिगृह्यपुरींलङ्कांराघवस्यहितेरतः ।।6.30.34।।
రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడైన నీ సోదరుడు విభీషణుడు లంకాపురిని స్వీకరించి రాఘవుని హితంలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడు।
Verse 35
इतिसर्वंसमाख्यातंतवेदंवानरंबलम् ।सुवेलेऽधिष्ठितंशैलेशेषकार्येभवान्गतिः ।।6.30.35।।
ఇలా, సువేల పర్వతంపై స్థిరంగా ఉన్న ఈ వానరసేన అంతటినీ నీకు వివరించాను. మిగిలిన కార్యంలో గతి నిర్ణయించేది నీవే।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the strategic-ethical ultimatum: before Rāma reaches Laṅkā’s ramparts, either return Sītā or commit to war. Rāvaṇa’s refusal—despite the prospect of cosmic opposition—dramatizes a choice where pride and possession override restorative justice.
The chapter teaches that power without self-correction becomes self-endangering: intelligence reports and counsel can clarify reality, but leadership must be willing to realign with dharma. It also highlights disciplined restraint as strength—Rāma’s camp releases the spy, signaling controlled authority rather than uncontrolled retaliation.
Suvela mountain is marked as the allied encampment and staging ground; Laṅkā’s gateway and ramparts (prākāra/dvāra) define the imminent siege line; the Mahārṇava (ocean) and its rock-and-stone filling allude to the bridgework enabling the invasion corridor.