Sarga 3
लङ्कादुर्गवर्णनम् (Description of Lanka’s Fortifications and Forces)
युद्धकाण्ड
సుగ్రీవుని యుక్తియుక్తమైన సలహా విని శ్రీరాముడు హనుమంతుని వైపు తిరిగి—శత్రుసేన పరిమాణం, ప్రవేశించడానికి కఠినమైన ద్వారాల సంఖ్య‑స్వరూపం, రక్షణ ఏర్పాట్లు, రాక్షస నివాసాలు—ఇవన్నీ ఖచ్చితంగా నివేదించమని ఆజ్ఞాపించాడు. వాక్చాతుర్యంలో అగ్రగణ్యుడైన హనుమంతుడు క్రమబద్ధంగా లంక దుర్గవ్యవస్థను వివరించేందుకు అంగీకరించాడు. హనుమంతుడు లంకను సంపన్నమైనదిగా, సదా యుద్ధసన్నద్ధమైనదిగా వర్ణించాడు—రథాలు, మదించిన ఏనుగులు, లెక్కలేనన్ని రాక్షసులు; ఎత్తైన విశాల ద్వారాలు, లోహంతో బిగించిన తలుపులు, ఇనుప కడ్డీలు; బాణాలు‑రాళ్లు విసిరే యంత్రాలు, శతఘ్ని వంటి ముళ్లాయుధాలతో సిద్ధంగా ఉన్న కాపలాదారులు. రత్నఖచిత స్వర్ణప్రాకారంతో నగరం చుట్టుముట్టబడి, చల్లని నీటితో నిండిన లోతైన కందకాలు—చేపలు, మొసళ్ళతో కూడినవి; యంత్రాలతో ఎత్తే చలించే వంతెనలు ప్రవేశాన్ని నిరోధిస్తాయి. రావణుని నిరంతర అప్రమత్తతను, ద్వారానికిద్వారం గారిసన్ విభజనను చెప్పి, సముద్రలంఘనం సాధ్యమైతే లంక పతనం నిశ్చితమనే వ్యూహాత్మక నిర్ణయాన్ని వెల్లడించాడు. చివరగా శుభకాలంలో వేగంగా సేనను సమీకరించి కదలాలని హనుమంతుడు శ్రీరాముని ప్రేరేపించాడు.
Shlokas
Verse 1
सुग्रीवस्यवचश्श्रुत्वाहेतुमत्परमार्थवत् ।प्रतिजग्राहकाकुत्स्थोहनूमन्तमथाब्रवीत् ।।।।
సుగ్రీవుని తర్కసమ్మతమైన, పరమార్థభరితమైన మాటలు విని కాకుత్స్థ రాముడు వాటిని అంగీకరించి, అనంతరం హనుమంతునితో పలికెను।
Verse 2
तपसासेतुबन्धेनसागरोच्छोषणेनच ।सर्वथासुसमर्थोऽस्मिसागरस्यास्यलङ्घने ।।।।
తపస్సుతో గాని, సేతు నిర్మాణంతో గాని, లేదా సముద్రాన్ని ఎండబెట్టడం ద్వారా గాని—ఏ విధమైనా—ఈ సముద్రాన్ని దాటుటకు నేను పూర్తిగా సమర్థుడను।
Verse 3
कतिदुर्गाणिदुर्गायालङ्कायाब्रूहितानिमे ।ज्ञातुमिच्छामितत्सर्वंदर्शनादिववानर ।।।।
హే వానరా! దుర్గమయైన లంకకు ఎన్ని దుర్గప్రాకారాలు ఉన్నాయో నాకు చెప్పుము. నీవు దర్శించినట్లే ఆ సమస్తమును నేను తెలుసుకొనదలచితిని॥
Verse 4
बलस्यपरिमाणंचद्वारदुर्गक्रियामपि ।गुप्तिकर्मचलङ्कायारक्षसांसदनानिच ।।।।यथासुखंयथावच्छलङ्कायामसिदृष्टवान् ।सर्वमाचक्ष्वतत्त्वेनसर्वथाकुशलोह्यसि ।।।।
వారి సేన పరిమాణం, దుర్గమ ద్వార-దుర్గాల ఏర్పాటు, లంకను గుప్తంగా కాపాడే విధానం, అలాగే రాక్షసుల నివాసస్థానాలు—ఇవన్నీ కూడా నాకు చెప్పండి।
Verse 5
बलस्यपरिमाणंचद्वारदुर्गक्रियामपि । गुप्तिकर्मचलङ्कायारक्षसांसदनानिच ।।6.3.4।।यथासुखंयथावच्छलङ्कायामसिदृष्टवान् ।सर्वमाचक्ष्वतत्त्वेनसर्वथाकुशलोह्यसि ।।6.3.5।।
లంకలో మీరు సౌకర్యంగా, యథావిధిగా చూసినదంతా సత్యంగా వివరించండి; ఎందుకంటే మీరు అన్ని విధాలా నిపుణులు।
Verse 6
श्रुत्वारामस्यवचनंहनुमान्मारुतात्मजः ।वाक्यंवाक्यविदांश्रेष्ठोरामंपुनरथाब्रवीत् ।।।।
రాముని వచనాన్ని విని, మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు—వాక్యనైపుణ్యంలో శ్రేష్ఠుడు—మళ్లీ రామునితో ఇలా పలికాడు।
Verse 7
श्रूयतांसर्वमाख्यास्येदुर्गकर्मविधानतः ।गुप्तापुरीयथालङ्कारक्षिताचयथाबलैः ।।।।
వినండి, నేను అన్నిటినీ వివరిస్తాను—దుర్గ నిర్మాణ విధానం ఎలా ఉందో, లంకాపురి ఎలా గుప్తంగా భద్రపరచబడిందో, మరియు సేనలచే ఎలా రక్షించబడుతోందో।
Verse 8
राक्षसाश्चयथास्निग्धारावणस्यचतेजसा ।परांसमृद्धिंलङ्कायास्सागरस्यचभीमताम् ।।।।विभागंचबलौघस्यनिर्देशंवाहनस्यच ।एवमुक्त्वाकपिश्रेष्ठःकथयामासतत्त्ववित: ।।।।
నేను వివరిస్తాను—రాక్షసులు రావణుని పట్ల ఎలా స్నేహభక్తితో నిబద్ధులై ఉన్నారో, అతని తేజస్సుతో ఎలా వశమై ఉన్నారో; అలాగే లంక యొక్క పరమ సమృద్ధి, సముద్రపు భయంకర స్వభావమును కూడా।
Verse 9
राक्षसाश्चयथास्निग्धारावणस्यचतेजसा ।परांसमृद्धिंलङ्कायास्सागरस्यचभीमताम् ।।6.3.8।।विभागंचबलौघस्यनिर्देशंवाहनस्यच ।एवमुक्त्वाकपिश्रेष्ठःकथयामासतत्त्ववित: ।।6.3.9।।
అతడు సేనాసమూహపు విభాగాలను, వాహనాల అమరికను కూడా వివరించాడు; ఇలా చెప్పి తత్త్వవేత్త అయిన కపిశ్రేష్ఠుడు మరల విస్తారంగా వర్ణించసాగాడు।
Verse 10
हृष्टप्रमुदितालङ्कामत्तद्विपसमाकुला ।महतीरथसंपूर्णारक्षोगणसमाकुला ।।।।
హర్షోత్సాహాలతో ఉల్లసించిన మహా లంక మత్తగజాలతో కిటకిటలాడింది; రథాలతో నిండిపోయి, రాక్షసగణాలతో గుంపులుగా కనిపించింది।
Verse 11
दृढबद्धकवाटानिमहापरिघवन्तिच ।द्वाराणिविपुलान्यस्याश्चत्वारिसुमहान्तिच ।।।।
ఆమె (లంక) యొక్క ద్వారాలు విశాలమైనవి; కవాటాలు దృఢంగా బిగించబడి, మహాపరిఘాలతో (భారీ ఇనుప దండాలతో) బలపరచబడ్డవి; ఇంకా నాలుగు మహత్తర ప్రధాన ద్వారాలు ఉన్నాయి।
Verse 12
तत्रेषूपलयन्त्राणिबलवन्तिमहान्तिच ।आगतंपरसैन्यंतैस्तत्रप्रतिनिवार्यते ।।।।
అక్కడ బాణాలు, రాళ్లు విసిరే శక్తివంతమైన, మహత్తర యంత్రాలు ఉండేవి; వాటితో వచ్చిన శత్రుసేనను అక్కడే అడ్డగించి వెనక్కు త్రిప్పేవారు।
Verse 13
द्वारेषुसंस्कृताभीमाःकालायसमयाश्शिताः ।शतशोरचितावीरैश्शतघ्नयोरक्षसांगणै ।।।।
ద్వారాల వద్ద నల్ల ఇనుముతో తయారై, పదునుగా మరిగించిన భయంకరమైన శతఘ్నులు రాక్షస వీరగణాలచే వందల సంఖ్యలో అమర్చబడి ఉండేవి।
Verse 14
सौवर्णस्तुमहांस्तस्याःप्राकारोदुष्प्रधर्षणः ।मणीविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविरचितान्तरः ।।।।
కానీ ఆమె మహా ప్రాకారం స్వర్ణమయమై దుర్జేయంగా ఉండి, అక్కడక్కడ మణులు, ప్రవాళం, వైదూర్య రత్నాలు, ముత్యాలతో అలంకరింపబడి ఉండేది।
Verse 15
सर्वतश्चमहाभीमाश्शीततोयवहाश्शुभाः ।अगाधाग्राहवत्यश्चपरिखामीनसेविता ।।।।
అన్ని వైపులా శుభమై భయంకరంగా కనిపించే పరీఖలు ఉండి, వాటిలో హిమశీతల జలం ప్రవహించేది; అవి అగాధమై గ్రాహాలతోనూ చేపలతోనూ నిండివుండేవి।
Verse 16
द्वारेषुतासांचत्वारस्सङ्क्रमाःपरमायताः ।यन्त्रैरुपेताबहुभिर्महद्भिर्गृहपङ्क्तिभिः ।।।।
ఆ ద్వారాల వద్ద నాలుగు అత్యంత దీర్ఘమైన సంక్రమాలు (వంతెనలు/మార్గాలు) ఉండి, అనేక మహత్తర యంత్రాలతో సన్నద్ధమై, గొప్ప గృహపంక్తులతో ఇరువైపులా చుట్టుముట్టబడి ఉండేవి।
Verse 17
त्रायन्तेसङ्क्रमास्तत्रपरसैन्यागतेसति ।यन्त्रैस्तैरवकीर्यन्तेपरिखासुसमन्ततः ।।।।
శత్రుసేన అక్కడికి వచ్చినప్పుడు ఆ సంక్రమాలు రక్షింపబడేవి; ఆ యంత్రాల ద్వారా మార్గాలు అన్ని వైపులా పరీఖలలోకి లాగి పడవేయబడేవి, అందువల్ల ప్రవేశం నిరోధింపబడేది।
Verse 18
एकस्त्वकम्प्योबलवान्सङ्क्रमस्सुमहादृढः ।काञ्चनै र्बहुभिस्स्तम्भैर्वेदिकाभिश्चशोभितः ।।।।
ఒక సేతుమార్గము అచలము, బలవంతము, అత్యంత దృఢముగా ఉండి, అనేక స్వర్ణస్తంభములు మరియు వేదికలతో శోభిల్లెను।
Verse 19
स्वयंप्रकृतिमापन्नोयुयुत्सूराम रावण: ।उत्थितश्चाप्रमत्तश्चबलानामनुदर्शने ।।।।
హే రామా, రావణుడు స్వయంగా తన స్వభావానుసారంగా యుద్ధేచ్ఛతో ఉన్నాడు; అతడు లేచి చురుకుగా, అప్రమత్తుడై తన సేనల ఏర్పాటును పర్యవేక్షిస్తున్నాడు।
Verse 20
लङ्कापुनर्निरालम्बादेवदुर्गाभयावहा ।नादेयंपार्वतंवान्यंकृत्रिमंचचतुर्विधम् ।।।।
మరియు లంకా ఎత్తున ఆధారరహితంగా నిలిచి, దేవతలకైనా దుర్గమై భయంకరమైన దుర్గము; అక్కడ చతుర్విధ దుర్గరక్షణ—నదీదుర్గం, పర్వతదుర్గం, వనదుర్గం, కృత్రిమ కోటబందీ।
Verse 21
स्थितापारेसमुद्रस्यदूरपारस्यराघव ।नौपथोपिश्चनास्त्यत्रनिरादेशश्चसर्वशः ।।।।
హే రాఘవా, అది దాటుటకు దుర్లభమైన సముద్రపు దూరపు అవతలి తీరమున నిలిచియున్నది; అక్కడ నౌకామార్గమూ లేదు, అన్ని వైపులా చేరుటకు మార్గం లేదు।
Verse 22
शैलाग्रेरचितादुर्गासापुरैर्देवपुरोपमा ।वाजिवारणासम्पूर्णालङ्कापरमदुर्जया ।।।।
పర్వతశిఖరంపై దుర్గరూపంగా నిర్మితమైన ఆ పురి దేవపురిలా ప్రకాశించెను. అశ్వగజసంపదతో నిండిన ఆ లంక పరమదుర్జయమై యుండెను॥
Verse 23
परिखाश्चशतघ्नयश्चयन्त्राणिविविधानिच ।शोभयन्तिपुरींलङ्कांरावणस्यदुरात्मनः ।।।।
పరీఖలు, శతఘ్నీ ఆయుధాలు, నానావిధ యంత్రాలు—ఇవి దురాత్ముడైన రావణుని లంకాపురిని శోభింపజేసెను॥
Verse 24
अयुतंरक्षसामत्रपूर्वद्वारंसमाश्रितम् ।शूलहस्तादुराधर्षास्सर्वेखङ्गाग्रयोधिनः ।।।।
అక్కడ తూర్పు ద్వారాన్ని ఆశ్రయించి పదివేల రాక్షసులు నిలిచియున్నారు. వారు శూలహస్తులు, యుద్ధమున దురాధర్షులు, అందరూ ఖడ్గాగ్రంతో ముందువరుసలో పోరాడువారు॥
Verse 25
नियुतंरक्षसामत्रदक्षिणद्वारमाश्रितम् ।चतुरङ्गेणसैन्येनयोधास्तत्राप्यनुत्तमाः ।।।।
దక్షిణ ద్వారమున కూడా ఒక నియుతము (లక్ష) రాక్షసులు నిలిచియున్నారు. చతురంగ సైన్యంతో బలపడి అక్కడి యోధులూ అనుత్తములే॥
Verse 26
प्रयुतंरक्षसामत्रपश्चिमद्वारमाश्रितम् ।चर्मखङ्गधरास्सर्वेतथासर्वास्त्रकोविदाः ।।।।
పశ్చిమ ద్వారమున రాక్షసుల ఒక ప్రయుత దళము నిలిపబడినది—అందరూ చర్మఢాళము, ఖడ్గము ధరించి, నానావిధ ఆయుధప్రయోగములో నిపుణులు।
Verse 27
न्यर्बुदंरक्षसामत्राप्युत्तरद्वारमाश्रितम् ।रथिनश्चाश्ववाहाश्चकुलपुत्त्रास्सुपूजिताः ।।।।
ఉత్తర ద్వారమున కూడా రాక్షసుల ఒక న్యర్బుద దళము నియమింపబడినది—రథికులు, అశ్వవాహకులు, కులీన కులపుత్రులు, సత్కారింపబడినవారు।
Verse 28
शतशोऽथसहस्राणिमध्यमंस्कन्धमाश्रिताः ।यातुधानादुराधर्षास्साग्रकोटिश्चरक्षसाम् ।।।।
నగర మధ్య భాగమున శతశః సహస్రాణి దురాధర్ష యాతుధానులు సమూహమై ఉన్నారు; రాక్షసుల సంఖ్య సాగ్రకోటుల వరకు విస్తరించింది।
Verse 29
तेमयासङ्क्रमाभग्नाःपरिखाश्चावपूरिताः ।दग्धाचनगरीलङ्काप्राकाराश्चावसादिताः ।।।।बलैकदेशःक्षपितोराक्षसानांमहात्मनाम् ।
నేను ఆ సంక్రమ మార్గములను విరిచివేశాను, పరీఖలను మట్టితో నింపివేశాను; లంకా నగరిని దహించాను, ప్రాకారములను కూడా కూల్చివేశాను। ఆ మహాత్మ రాక్షసుల సేనలో ఒక భాగము నశించింది।
Verse 30
येनकेनतुमार्गेणतरामवरुणालयम् ।हतेतिनगरीलङ्कावानरैरवधार्यताम् ।। ।।
ఏ మార్గమునైనా సరే, మనము వరుణాలయమైన సముద్రమును దాటుదము; వానరులు దాటిన వెంటనే ‘లంకా నగరి హతమైనదే’ అని నిశ్చయించబడుగాక।
Verse 31
अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः ।नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।।।प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।।।सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् ।सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।।।
అంగదుడు, ద్వివిదుడు, మైందుడు, జాంబవంతుడు, పనసుడు, అనలుడు, అలాగే సేనాపతి నీలుడు—ఇవన్నీ ఇక్కడే ఉన్నారు; ఓ రాఘవా, మరి మిగిలిన సేన నీకు ఎందుకు? వారు దూకి దాటి రావణుని మహాపురికి చేరి, పర్వత-వన రక్షణలను, ఖందకాలను, తోరణద్వారాలను, ప్రాకారాలను, భవనాలను ఛేదించి నగరంలోకి ప్రవేశిస్తారు।
Verse 32
अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः ।नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।6.3.31।।प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।6.3.32।।सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् ।सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।6.3.33।।
అంగదుడు, ద్వివిదుడు, మైందుడు, జాంబవంతుడు, పనసుడు, అనలుడు, అలాగే సేనాపతి నీలుడు—ఇవన్నీ ఇక్కడే ఉన్నారు; ఓ రాఘవా, మరి మిగిలిన సేన నీకు ఎందుకు? వారు దూకి దాటి రావణుని మహాపురికి చేరి, పర్వత-వన రక్షణలను, ఖందకాలను, తోరణద్వారాలను, ప్రాకారాలను, భవనాలను ఛేదించి నగరంలోకి ప్రవేశిస్తారు।
Verse 33
अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः ।नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।6.3.31।।प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।6.3.32।।सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् ।सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।6.3.33।।
అంగదుడు, ద్వివిదుడు, మైందుడు, జాంబవంతుడు, పనసుడు, అనలుడు, అలాగే సేనాపతి నీలుడు—ఇవన్నీ ఇక్కడే ఉన్నారు; ఓ రాఘవా, మరి మిగిలిన సేన నీకు ఎందుకు? వారు దూకి దాటి రావణుని మహాపురికి చేరి, పర్వత-వన రక్షణలను, ఖందకాలను, తోరణద్వారాలను, ప్రాకారాలను, భవనాలను ఛేదించి నగరంలోకి ప్రవేశిస్తారు।
Verse 34
एवमाज्ञापयक्षिप्रंबलानांसर्वसङ्ग्रहम् ।मुहूर्तेनतुयुक्तेनप्रस्थानमभिरोचय ।।।।
కాబట్టి మీరు వెంటనే సమస్త సేనల సంపూర్ణ సమీకరణానికి ఆజ్ఞాపించండి; అనుకూలమైన శుభ ముహూర్తంలో ప్రయాణాన్ని అనుమతించండి।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rama’s decision to ground warfare in verified intelligence: he formally requests detailed, truthful reconnaissance before committing the army, modeling rājadharma as evidence-based command rather than impulse.
The chapter teaches that dharmic action in crisis requires disciplined speech and accurate knowledge: Hanuman’s truthful, structured report and Rama’s careful inquiry show that moral intent must be paired with strategic clarity.
Lanka is mapped as an island-fortress across the ocean (Varuna’s abode), protected by golden walls, deep moats with crocodiles and fish, engineered movable bridges, and four major gates with massive garrisons—an archetype of a ‘city-as-fort’ in epic military geography.