Sarga 29
शुकसारणनिग्रहः / Ravana Rebukes Suka and Sārana; Spies Reconnoiter Rama’s Camp
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో చారనీతికి కేంద్రమైన రాజసభ నుండి శిబిరం వరకు గూఢవార్తా-చక్రం స్పష్టమవుతుంది. శుకుడు ఇచ్చిన నివేదికలో వానరసేన సమాహారం, రాముని ప్రధాన మిత్రులు—రాముని ‘కుడి భుజం’ వంటి లక్ష్మణుడు, సుగ్రీవుడు, అంగదుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు మరియు ఇతర నాయకులు—వర్ణించబడగా, రావణుడు అంతరంగంలో కలత చెందుతాడు; కానీ బాహ్యంగా ఉగ్రంగా ప్రవర్తిస్తాడు. యుద్ధానికి ముందు శత్రువును ప్రశంసించినందుకు శుక-సారణులను గద్దించి, దానిని రాజనీతి పరంగా మంత్రిధర్మ వైఫల్యంగా, విశ్వాసభంగంగా భావించి శిక్షను బెదిరిస్తాడు; అయితే వారి పూర్వసేవలను స్మరించి సంయమనం పాటించి, వధించకుండా పంపివేస్తాడు. తదుపరి కార్యనీతిలో రావణుడు మహోదరునికి నిపుణ గూఢచారులను పిలిపించి, రాముని ఉద్దేశాలు, దినచర్య, అంతర్గత పరివారం గురించి పరిశీలించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. శార్దూలుని నాయకత్వంలో వారు వేషధారణతో సువేల ప్రాంతానికి చేరగా, ధర్మాత్ముడైన విభీషణుడు వారిని గుర్తించి శార్దూలుని పట్టుకుంటాడు. వానరులు వారిని చంపడానికి ఉత్సుకత చూపినప్పుడు రాముని కరుణ మధ్యలో నిలిచి, శార్దూలునితో పాటు అందరినీ విడిపిస్తాడు. భయభ్రాంతులై అవమానితులై వారు లంకకు తిరిగి వచ్చి, సువేల సమీపంలో నిలిచిన రాముని భయంకరమైన వానరబలాన్ని దశగ్రీవునికి నివేదిస్తారు; ఈ వ్యూహాత్మక అంచనాతో సర్గ ముగుస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।।।
శుకుడు చెప్పిన వార్త విని, వానర యూథపతులను చూసి—రాముని సమీపంలో నిలిచిన తన సోదరుడు విభీషణుని, రాముని కుడి భుజంలాంటి మహావీర్య లక్ష్మణుని, భీమవిక్రముడైన సమస్త వానరరాజు సుగ్రీవుని, బలవంతుడైన అంగదుని, పరాక్రమశాలియైన హనుమంతుని, అజేయుడైన జాంబవంతుని, అలాగే సుషేణ, కుముద, నీల, నల, గజ, గవాక్ష, శరభ, మైంద, ద్వివిదులను చూసి—రావణుని హృదయం కొంత కలవరపడింది; క్రోధం చెలరేగింది. వారి వాక్యాంతంలో అతడు ఆ ఇద్దరు వీరులు శుకుడు, సారణుడిని గద్దించసాగాడు।
Verse 2
शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।
“ఇక్కడి నుంచి వెళ్లండి; రాముని సంకల్పాన్ని పరిశీలించండి. అతని అంతరంగికులు—మంత్రులు, అలాగే ప్రేమతో అతని వద్దకు వచ్చిన మిత్ర-సహాయులను కూడా జాగ్రత్తగా పరీక్షించండి.”
Verse 3
शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।
అప్పుడు బయట నిత్యం సంచరించే నిశాచర గూఢచారులు దశగ్రీవుని సమీపించి, సువేల పర్వత సమీపంలో శిబిరం వేసిన భయంకర బలముగల మహాసేనను నివేదించారు।
Verse 4
शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।
అతడు సుషేణుడు, కుముదుడు, నీలుడు, ప్లవగవృషభుడైన నలుడు, అలాగే గజుడు, గవాక్షుడు, శరభుడు, మైందుడు మరియు ద్వివిదుడినీ దర్శించాడు।
Verse 5
शुकेनतुसमाख्यातान्दृष्ट्वासहरियूथपान् ।समीपस्थंचरामस्यभ्रातरंस्वंविभीषणम् ।।6.29.1।।लक्ष्मणंचमहावीर्यंभुजंरामस्यदक्षिणं ।सर्ववानरराजंचसुग्रीवंभीमविक्रमम् ।।6.29.2।।अङ्गदंचापिबलिनंवज्रहस्तात्मजात्मजम् ।हनूमन्तंचविक्रान्तंजाम्बवन्तंचदुर्जयम् ।।6.29.3।।सुषेणंकुमुदंनीलंनलंचप्लवगर्षभम् ।गजंगवाक्षंशरभंमैन्दंचद्विविदंतथा ।।6.29.4।।किञ्चिदाविग्नहृदयोजातक्रोधश्चरावणः ।भर्त्सयामासतौवीरौकथान्तेशुकसारणौ ।।6.29.5।।
రావణుని హృదయం కొంత కలవరపడి, క్రోధం కొత్తగా చెలరేగింది; అప్పుడు వృత్తాంతాంతంలో ఆ ఇద్దరు వీర దూతలు శుకుడు, సారణుడిని అతడు గద్దించసాగాడు।
Verse 6
अधोमुखौतौप्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ ।रोषगद्गदयावाचासंरब्धंपरुषंवचः ।।।।
ముఖాలు వంచి వినయంగా నిలిచిన శుకుడు, సారణుడితో రావణుడు క్రోధంతో గొంతు గదగదలాడగా, ఉగ్రంగా కఠిన వచనాలు పలికాడు।
Verse 7
नतावत्सदृशंनामसचिवैरुपजीविभिः ।विप्रियंनृपतेर्वक्तुंनिग्रहेप्रग्रहेप्रभोः ।।।।
అతడు అన్నాడు—“ప్రభువు అనుగ్రహంతో జీవించే మంత్రులు, శిక్షించగలిగేను అనుగ్రహించగలిగేను అయిన రాజుకు అప్రీతికరమైన మాటలు చెప్పడం తగదు।”
Verse 8
रिपूणांप्रतिकूलानांयुद्धार्थमभिवर्तताम् ।उभाभ्यांसदृशंनामवक्तुमप्रस्तवेस्तवम् ।।।।
“ప్రతికూల శత్రువులపై యుద్ధార్థం మనం బయలుదేరుతున్న వేళ, ఇలాంటి అసమయంలో మీరు ఇద్దరూ వారి స్తుతి చేయడం తగునా?”
Verse 9
आचार्यागुरवोवृद्धावृथावांपर्युपासिताः ।सारंयद्राजशास्त्राणामनुजीव्यंनगृह्यते ।।।।
ఆచార్యులు, గురువులు, వృద్ధులు—వారిని మీరు ఇద్దరూ వ్యర్థంగా సేవించారు; ఎందుకంటే రాజశాస్త్రాల జీవనోపయోగి సారాన్ని మీరు గ్రహించలేదు।
Verse 10
गृहीतोवानविज्ञातोभारोऽज्ञानस्यवाह्यते ।ईदृशै: सचिवैर्युक्तोमूर्खैर्दिष्ट्यधराम्यहम् ।।।।
మీరు విషయాన్ని పట్టుకున్నట్టే గానీ దాని తాత్పర్యం గ్రహించలేదు; అందువల్ల అజ్ఞానభారం మోసబడుతోంది. ఇలాంటి మూర్ఖ మంత్రులతో కూడి ఉన్నా, దైవయోగంతోనే నేను ఇంకా ఈ రాజ్యాన్ని నిలుపుకుంటున్నాను।
Verse 11
किंनुमृत्योर्भयंनास्तिवक्तुंमांपरुषंवचः ।यस्यमेशासतोजिह्वाप्रयच्छतिशुभाशुभम् ।।।।
మరణభయం లేదా? నాతో ఇంత కఠిన వాక్యాలు పలుకుతున్నావు! నా ఆజ్ఞతో నీ నాలుక కూడా శుభమో అశుభమో పలికేలా చేయగలను।
Verse 12
अप्येवदहनंस्पृष्टवावनेतिष्ठन्तिपादपाः ।राजदोषपरामृष्टास्तिष्ठन्तेनापराधिनः ।।।।
అగ్ని తాకినా అడవిలోని చెట్లు నిలబడగలవు; కానీ రాజదండదోషం తాకిన అపరాధులు నిలువలేరు।
Verse 13
हन्यामहंत्विमौपापौशत्रुपक्षप्रशंसकौ ।यदिपूर्वोपकारैस्तुनक्रोधोमृदुतांव्रजेत् ।।।।
శత్రుపక్షాన్ని పొగిడే ఈ ఇద్దరు పాపులను నేను తప్పక సంహరించేవాడిని; కాని వారి పూర్వ ఉపకారాలను స్మరించగా నా కోపం మృదువై శాంతించింది।
Verse 14
अपध्वंसतगच्छध्वंसन्निकर्षाद्इतोमम ।नहिवांहन्तुमिच्छामिस्मराम्युपकृतानिवाम् ।।।।हतावेवकृतघ्नौतौमयिस्नेहपराङ्मुखौ ।
నశించి దూరంగా పోండి; వెంటనే నా సమీపం విడిచి వెళ్లండి। మీను చంపాలని నాకు లేదు, ఎందుకంటే మీ ఉపకారాలను నేను స్మరిస్తున్నాను। అయితే మీరు ఇద్దరూ కృతఘ్నులు, నాపై స్నేహం నుండి తిరిగినవారు—చచ్చినట్టే.
Verse 15
एवमुक्तौतुसव्रीळौतावुभौशुकसारणौ ।रावणंजयशब्देनप्रतिनन्द्याभिनिस्सृतौ ।।।।
ఇలా చెప్పబడగానే శుకుడు, సారణుడు—ఆ ఇద్దరూ లజ్జపడ్డారు; ‘జయ’ అనే నినాదంతో రావణుని అభినందించి వారు బయటికి వెళ్లి నిష్క్రమించారు।
Verse 16
अब्रवीत्सदशग्रीव: समीपस्थंमहोदरम् ।उपस्तापयमेशीघ्रंचारान्नीतिविशारदान् ।।।।
అప్పుడు దశగ్రీవుడు సమీపంలో ఉన్న మహోదరునితో అన్నాడు—“నీతి విషయములో నిపుణులైన గూఢచారులను త్వరగా నా ముందుకు తీసుకురా।”
Verse 17
महोदरस्तथोक्तस्तुशीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ।।।।ततश्चारास्संत्वरिताःप्राप्ताःपार्थिवशासनात् ।उपस्थिताःप्राञ्जलयोवर्धयित्वाजयशिषाः ।।।।
అలా ఆజ్ఞ పొందిన మహోదరుడు వెంటనే గూఢచారులకు ఆదేశాలు జారీ చేశాడు।
Verse 18
महोदरस्तथोक्तस्तुशीघ्रमाज्ञापयच्चरान् ।।6.29.17।।ततश्चारास्संत्वरिताःप्राप्ताःपार्थिवशासनात् ।उपस्थिताःप्राञ्जलयोवर्धयित्वाजयशिषाः ।।6.29.18।।
అప్పుడు రాజాజ్ఞతో గూఢచారులు త్వరగా వచ్చారు. వారు అంజలి ఘటించి నిలిచి, విజయాశీర్వాదం పలికి సేవలో నిలిచారు.
Verse 19
तानब्रवीत्ततोवाक्यंरावणोराक्षसाधिपः ।चारान्प्रत्यायितान् शूरान्भक्तान्विगतसाध्वसान् ।।।।
అప్పుడు రాక్షసాధిపతి రావణుడు ఆ గూఢచారులను ఉద్దేశించి పలికాడు—వారు విశ్వసనీయులు, శూరులు, భక్తులు, భయరహితులు.
Verse 20
इतोगच्छतरामस्यव्यवसायंपरीक्षथ ।मन्त्रिष्वभ्यन्तरायेऽस्यप्रीत्यातेनसमागताः ।।।।
“ఇక్కడి నుంచి వెళ్లండి; రాముని సంకల్పాన్ని పరిశీలించండి. అతని అంతరంగికులు—మంత్రులు, అలాగే ప్రేమతో అతని వద్దకు వచ్చిన మిత్ర-సహాయులను కూడా జాగ్రత్తగా పరీక్షించండి.”
Verse 21
कथंस्वपितिजागर्तिकिमन्यच्चकरिष्यति ।विज्ञायनिपुणंसर्वमागन्तव्यमशेषतः ।।।।
“అతడు ఎలా నిద్రిస్తాడు, ఎలా మేల్కొంటాడు, ఇంకా ఏమి చేయబోతున్నాడు—అన్నిటినీ నిపుణంగా, సంపూర్ణంగా తెలుసుకొని తిరిగి రండి.”
Verse 22
चारेणविदितश्शत्रुःपण्डितैर्वसुधाधिपैः ।युद्धेस्वल्पेनयत्नेनसमासाद्यनिरस्यते ।।।।
“పండితులైన భూపతులు గూఢచారుల ద్వారా శత్రువును తెలుసుకొని, యుద్ధంలో స్వల్ప ప్రయత్నంతోనే అతనిని ఎదుర్కొని తరిమివేయగలరు.”
Verse 23
चारास्तुतेतथेत्युक्त्वाप्रहृष्टाराक्षसेश्वरम् ।शार्दूलमग्रतःकृत्वाततश्चक्रुःप्रदक्षिणम् ।।।।
ఆ గూఢచారులు హర్షంతో “తథాస్తు” అని పలికి, శార్దూలుని ముందుంచి రాక్షసేశ్వరునికి భక్తితో ప్రదక్షిణం చేశారు।
Verse 24
ततस्तेतंमहात्मानंचाराराक्षससत्तमम् ।कृत्वाप्रदक्षिणंजग्मुर्यत्ररामस्सलक्ष्मणः ।।।।
ఆపై ఆ గూఢచారులు రాక్షసుల్లో శ్రేష్ఠుడైన ఆ మహాత్మునికి గౌరవంగా ప్రదక్షిణం చేసి, లక్ష్మణసహితుడైన రాముడు ఉన్న చోటికి వెళ్లారు।
Verse 25
तेसुवेलस्यशैलस्यसमीपेरामलक्ष्मणौ ।प्रच्छन्नाददृशुर्गत्वाससुग्रीवविभीषणौ ।।।।
వారు వేషమార్చుకొని సువేల పర్వత సమీపానికి చేరి, సుగ్రీవుడు మరియు విభీషణుడుతో కూడిన రామలక్ష్మణులను దర్శించారు।
Verse 26
प्रेक्षमाणाश्चमूंतांतुबभूवुर्भयविक्लबाः ।तेतुधर्मात्मनादृष्टाराक्षसेन्द्रेणराक्षसा ।।।।
ఆ సేనను చూచి ఆ రాక్షసులు భయంతో వణికిపోయారు; అయితే ధర్మాత్ముడైన రాక్షసేంద్రుడు విభీషణుడు వారిని వెంటనే గుర్తించాడు।
Verse 27
विभीषणेनतत्रस्थानिगृहीतायदृच्छया ।शार्दूलोग्राहितस्त्वेकःपापोऽयमितिराक्षसः ।।।।
అక్కడ యాదృచ్ఛికంగా విభీషణుడు వారిని పట్టుకున్నాడు; “ఇవడు పాపి రాక్షసుడు” అని అరచి, శార్దూలుడినే ప్రత్యేకంగా ఒక్కడినే బంధించారు।
Verse 28
मोचितस्सोऽपिरामेणवध्यमानःप्लवङ्गमैः ।अनृशंस्येनरामेणमोचिताराक्षसाःपरे ।।।।
వానరులు అతనిని చంపబోతున్నా రాముడు అతనిని విడిచిపెట్టాడు; రాముని కరుణవల్ల మిగిలిన రాక్షసులూ విడుదలయ్యారు।
Verse 29
वानरैरर्दितास्तेतुविक्रान्तैर्लघुविक्रमैः ।पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताश्वसन्तोनष्टचेतसः ।।।।
ధైర్యవంతులైన, వేగవంతులైన వానరులు తరిమివేయగా, ఆ రాక్షసులు ఊపిరాడక, చిత్తం చెదిరి, మళ్లీ లంకకు చేరుకున్నారు।
Verse 30
ततोदशग्रीवमुपस्थितास्तेचाराबहिर्नित्यचरानिशाचराः ।गिरेस्सुवेलस्यसमीपवासिनंन्यवेदयन्भीमबलंमहाबलाः ।।।।
అప్పుడు బయట నిత్యం సంచరించే నిశాచర గూఢచారులు దశగ్రీవుని సమీపించి, సువేల పర్వత సమీపంలో శిబిరం వేసిన భయంకర బలముగల మహాసేనను నివేదించారు।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa weighs punishing ministers who deliver unwelcome intelligence versus acknowledging prior service; later, Rāma faces the wartime choice of executing captured spies or releasing them, choosing compassionate restraint.
The sarga contrasts coercive kingship driven by anger with principled leadership guided by self-control: intelligence is necessary for policy, but the moral quality of command is revealed by how power treats the vulnerable—even enemies.
Suvela mountain functions as the strategic staging zone near which Rāma’s forces are encamped; courtly protocol is also marked through pradakṣiṇā (circumambulation) as a sign of reverence before the spies depart.