Sarga 21
सागरप्रतीक्षा-क्रोधप्रादुर्भावः (Rama’s Vigil at the Ocean and the Rise of Wrath)
युद्धकाण्ड
సముద్రతీరంలో శ్రీరాముడు కుశగడ్డి పరచి తూర్పుముఖంగా కూర్చొని సాగరునికి అంజలి సమర్పించి, నియమవ్రతంతో శయనించి నిరీక్షించాడు. మూడు రాత్రులు గడిచినా ‘నదీపతి’ సాగరుడు యథోచితంగా పూజింపబడినప్పటికీ ప్రతిస్పందనగా ఏ రూపంలోనూ దర్శనమివ్వలేదు. అప్పుడు సంయమం నుండి ధర్మసమ్మతమైన కోపం ఉద్భవించింది. శమం, క్షమ, ఆర్జవం, మృదువాక్యం వంటి గుణాలను కొందరు నిర్గుణులు లేదా అహంకారులు బలహీనతగా భావిస్తారని రాముడు లక్ష్మణునికి నీతివచనం చెప్పాడు; కేవలం సంధానమాత్రంతో కీర్తి, విజయం స్థిరపడవని హెచ్చరించాడు. వానరసేన పాదచారిగా దాటేందుకు సాగరాన్ని ఎండగట్టడం లేదా సర్పసదృశ బాణాలతో దమనించడం అని నిశ్చయించి భయంకర ధనుస్సును వంచాడు. బాణాలు జలంలో అగ్నివలె పడి, అలలు పర్వతాల్లా ఉప్పొంగి, శంఖశుక్తులు కలవరపడి, పొగ లేచింది; పాతాళంలోని నాగులు, దానవులు వ్యాకులమయ్యారు. అప్పుడు సౌమిత్రి ముందుకు వచ్చి ధనుస్సును పట్టుకొని రాముణ్ని ఆపి, వినయంగా “చాలు” అని పలికాడు.
Shlokas
Verse 1
ततस्सागरवेलायांदर्भानास्तीर्यराघवः ।अञ्जलिंप्राङ्मुखःकृत्वाप्रतिशिश्येमहोदधेः ।।6.21.1।।बाहुंभुजगभोगाभमुपधायारिसूदनः ।
అనంతరం రాఘవుడు సముద్రతీరంలో దర్భలను పరచి, తూర్పుముఖంగా అంజలి చేసి మహోదధి సమీపంలో శయనించాడు. అరిసూదనుడు సర్పభోగంలా వంకరగా ఉన్న తన భుజాన్ని తలదిండుగా ఉంచుకున్నాడు॥
Verse 2
वरकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ।।6.21.2।।भुजैःपरमनारीणामभिमृष्टमनेकदा ।।6.21.3।।
ఉత్తమ కాంచన కేయూరములు, శ్రేష్ఠ ముత్యాల ఆభరణములతో అలంకృతమైన ఆ భుజములు అనేకసార్లు మహానారుల స్నేహస్పర్శతో మృదువుగా తాకబడినవి।
Verse 3
वरकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ।।6.21.2।।भुजैःपरमनारीणामभिमृष्टमनेकदा ।।6.21.3।।
ఉత్తమ కాంచన కేయూరములు, శ్రేష్ఠ ముత్యాల ఆభరణములతో అలంకృతమైన ఆ భుజములు అనేకసార్లు మహానారుల స్నేహస్పర్శతో మృదువుగా తాకబడినవి।
Verse 4
चन्दनागुरुभिश्चैवपुरस्तादधिवासितम् ।बालसूर्यप्रकाशैश्चन्दनैरुपशोभितम् ।।6.21.4।।
అవి ముందుగా చందనము, అగరువాసనలతో సువాసితమై, ఉదయించే బాలసూర్యకాంతివలె ప్రకాశించే చందనలేపనముతో మరింత శోభించెను।
Verse 5
शयनेचोत्तमाङ्गेनसीतायाश्शोभितंपुरा ।तक्षकस्येवसम्भोगगङ्गाजलनिषेचितम् ।।6.21.5।।
పూర్వము శయనమందు సీతాదేవి ఉత్తమాంగసాన్నిధ్యముచే అది శోభించెను; తక్షకుని సంభోగసుఖమువలె గంగాజలసేచనముతో అభిషిక్తమైనట్లు అనిపించెను।
Verse 6
संयुगेयुगसङ्काशंशत्रूणांशोकवर्धनम् ।सुहृदानन्दनंदीर्घंसागरान्तव्यपाश्रयम् ।।6.21.6।।
యుద్ధంలో అది యుగసమానమైన మహాపరాక్రమం; శత్రువుల శోకాన్ని వర్ధింపజేసేది, సుహృదులకు ఆనందాన్ని కలిగించేది, సముద్రాంత భూమివలె విస్తారమైన ఆశ్రయమై నిలిచింది।
Verse 7
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
ధనుష్యజ్యా పదేపదే తాకిడితో ఆయన ఎడమ భుజం కఠినమై చర్మం తొలగినట్లుగా అయ్యింది; కుడి భుజం మహాపరిఘంలా, వేల గోవుల దానంతో శ్రమించినది. అప్పుడు ఆ మహాభుజుడు—“ఈ రోజు నాకు మరణమో, లేక ఈ సాగరతరణమో” అని నిశ్చయించుకున్నాడు. అట్టి సంకల్పంతో మహాబాహు రాముడు, మునివలె నియమసంయమాలతో, విధివిధానంగా మహోదధి ఎదుట శయనించాడు।
Verse 8
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
వెయ్యి గోవుల దానంతో అలసినట్లైన తన మహాబాహువును బిగించి రాముడు సంకల్పించాడు—“ఈ రోజు నా మరణమో, లేక సాగరతరణమో.”
Verse 9
असत्याचपुनस्सव्यंज्याघातविगतत्वचम् ।दक्षिणोदक्षिणंबाहुंमहापरिघसन्निभम् ।।6.21.7।।गोसहस्रप्रदारंमुपधायमहत्भुजम् ।अद्यमेमरणंवादतरणंसागरस्यवा ।।6.21.8।।तिरामोमतिंकृत्वामहाबाहुर्महोदधिम् ।अधिशिश्येचविधिवत्प्रयतोनियतोमुनिः ।।6.21.9।।
మహాబాహు రాముడు మహోదధిపై మనస్సు నిలిపి, విధివిధానంగా శయనించాడు—సంయమంతో, నియమంతో, మునివలె।
Verse 10
तस्यरामस्यसुप्तस्यकुशास्तीर्णेमहीतले ।नियमादप्रमत्तस्यनिशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः ।।6.21.10।।
కుశాలు పరచిన నేలపై శయనించిన, నియమవ్రతంలో అప్రమత్తుడైన శ్రీరామునకు మూడు రాత్రులు త్వరగా గడిచిపోయాయి॥
Verse 11
सत्रिरात्रोषितस्तत्रनयज्ञोधर्मवत्सलः ।उपासततदारामस्सागरंसरितांपतिम् ।।6.21.11।।
అక్కడ మూడు రాత్రులు నివసించి, నయజ్ఞుడూ ధర్మవత్సలుడైన శ్రీరాముడు నదుల అధిపతి అయిన సాగరుని ఉపాసిస్తూ ఉన్నాడు॥
Verse 12
नचदर्शयतेरूपंमन्दोरामस्यसागरः ।प्रयतेनापिरामेणयथार्हमभिपूजितः ।।6.21.12।।
సంయమంతో ఉన్న శ్రీరాముడు యథార్హంగా పూజించినప్పటికీ, మందమైన సాగరుడు ఆయనకు తన రూపాన్ని చూపలేదు॥
Verse 13
समुद्रस्यततःक्रुद्धोरामोरक्तान्तलोचनः ।समीपस्थमुवाचेदंलक्ष्मणंशुभलक्ष्मणम् ।।6.21.13।।
అప్పుడు సముద్రంపై క్రోధించిన, కళ్ల మూలలు ఎర్రబడిన శ్రీరాముడు సమీపంలో నిలిచిన శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణునితో ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 14
अवलेपस्समुद्रस्यनदर्शयतियत्स्वयम् ।प्रशमश्चक्षमाचैवआर्जवंप्रियवादिता ।।6.21.14।।असामर्थ्यंफल्नात्येतेनिर्गुणेषुसतांगुणाः ।
సముద్రానికి ఇంత అహంకారం—అది తానే ముందుకు వచ్చి దర్శనం ఇవ్వదు. శమం, క్షమ, ఆర్జవం, మధురవాక్యం—సత్పురుషుల ఈ గుణాలు అర్హతలేనివారికి చూపితే అవే బలహీనతగా భావింపబడతాయి।
Verse 15
आत्मप्रशंसिनंदृष्टंधृष्टंविपरिथावकम् ।सर्वत्रोत्सृष्टदण्डंचलोकस्सत्कुरुतेनरम् ।।6.21.15।।
తనను తానే పొగిడుకునే, ధృష్టుడై విపరీతంగా ప్రవర్తించే, ఎక్కడైనా దండాన్ని ప్రదర్శించే మనిషినికూడా లోకం సత్కరిస్తున్నదని చూస్తాము।
Verse 16
नसाम्नाशक्यतेकीर्तिर्नसाम्नाशक्यतेयशः ।प्राप्तुंलक्ष्मण लोकेऽस्मिन् ञ्जयोवारणमूर्धनि ।।6.21.16।।
లక్ష్మణా, ఈ లోకంలో కేవలం సామంతో కీర్తి గానీ యశస్సు గానీ లభించదు; యుద్ధముఖంలో విజయమూ కేవలం దానితోనే సాధ్యం కాదు।
Verse 17
अद्यमद्बाणनिर्भग्नैर्मकरैर्मकरानिलयम् ।निरुद्धतोयंसौमित्रेप्लवभदिःपश्यसर्वतः ।।6.21.17।।
సౌమిత్రీ, చూడు—ఈ రోజు మకరాల నివాసమైన సముద్రంలో నా బాణాలతో మకరాలు ఛిన్నభిన్నమై, జలము రుద్ధమైనట్లుగా ఉంది; చుట్టూ ప్లవగులు ఎగిరి తేలుతూ కనిపిస్తున్నారు।
Verse 18
महाभोगानिमत्स्यानांकरिणांचकराह ।भोगिनांपश्यनागानांमयाछिन्नानिलक्ष्मण ।।6.21.18।।
లక్ష్మణా, చూడు—నా చేత ఛిన్నమైన మహాభోగములైన పెద్ద చేపలు, సముద్ర-గజములు మరియు విస్తార కుండలులతో ఉన్న నాగములు ఇక్కడ చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి।
Verse 19
सशङ्खशुक्तिजालंसमीनमकरंतथा ।अद्ययुद्धेनमहतासमुद्रंपरिशोषये ।।6.21.19।।
ఈ రోజు ఈ మహా యుద్ధప్రహారంతో శంఖ-శుక్తుల జాలముతో కూడి, చేపలు మరియు మకరములతో సహా సముద్రాన్ని నేను ఎండబెట్టివేస్తాను।
Verse 20
क्षमयाहिसमायुक्तंमामयंमकरालयः ।असमर्थंविजानातिधिक् क्षमामीदृशेजने ।।6.21.20।।
నేను క్షమతో ఉన్నందున ఈ మకరాలయమైన సముద్రం నన్ను అసమర్థుడిగా భావిస్తోంది. ఇలాంటి వాడు క్షమను బలహీనతగా భావిస్తే, అటువంటి క్షమకు ధిక్కారం!
Verse 21
नदर्शयतिसाम्नामेसागरोरूपमात्मनः ।।6.21.21।।चापमानयसौमित्रेशरांश्चाशीविषोपमान् ।सागरंशोषयिष्यामिपद् भ्यांयान्तुप्लवङ्गमाः ।।6.21.22।।
సామముతో పలికినా సముద్రం నాకు తన నిజ స్వభావాన్ని చూపడం లేదు. ఓ సౌమిత్రీ, ధనుస్సును తీసుకురా, విషసర్పసమానమైన బాణములను కూడా; నేను సముద్రాన్ని ఎండబెట్టివేస్తాను—అప్పుడు వానరులు పాదములతోనే వెళ్లుదురు।
Verse 22
नदर्शयतिसाम्नामेसागरोरूपमात्मनः ।।6.21.21।।चापमानयसौमित्रेशरांश्चाशीविषोपमान् ।सागरंशोषयिष्यामिपद् भ्यांयान्तुप्लवङ्गमाः ।।6.21.22।।
సామముతో పలికినా సముద్రం నాకు తన నిజ స్వభావాన్ని చూపడం లేదు. ఓ సౌమిత్రీ, ధనుస్సును తీసుకురా, విషసర్పసమానమైన బాణములను కూడా; నేను సముద్రాన్ని ఎండబెట్టివేస్తాను—అప్పుడు వానరులు పాదములతోనే వెళ్లుదురు।
Verse 23
अद्याक्षोभ्यमपिक्रुद्धःक्षोभयिष्यामिसागरम् ।वेलासुकृतमर्यादंसहस्रोर्मिसमाकुलम् ।।6.21.23।।निर्मर्यादंकरिष्यामिसायायिकैर्वरुणालयम् ।महार्णवंक्षोभयिष्येमहादानवसङ्कुलम् ।।6.21.24।।
ఈ రోజు క్రోధంతో అక్షోభ్యుడని చెప్పబడే సముద్రాన్నికూడా నేను కదిలిస్తాను. తీరాలచే విధించిన మర్యాదలో ఉన్న, వేల తరంగాలతో కలవరపడే వరుణాలయాన్ని నా బాణాలతో మర్యాదలేని దానిగా చేస్తాను; మహాదానవసంకులమైన ఆ మహార్ణవాన్ని మథిస్తాను।
Verse 24
अद्याक्षोभ्यमपिक्रुद्धःक्षोभयिष्यामिसागरम् ।वेलासुकृतमर्यादंसहस्रोर्मिसमाकुलम् ।।6.21.23।।निर्मर्यादंकरिष्यामिसायायिकैर्वरुणालयम् ।महार्णवंक्षोभयिष्येमहादानवसङ्कुलम् ।।6.21.24।।
ఈ రోజు క్రోధంతో అక్షోభ్యుడని చెప్పబడే సముద్రాన్నికూడా నేను కదిలిస్తాను. తీరాలచే విధించిన మర్యాదలో ఉన్న, వేల తరంగాలతో కలవరపడే వరుణాలయాన్ని నా బాణాలతో మర్యాదలేని దానిగా చేస్తాను; మహాదానవసంకులమైన ఆ మహార్ణవాన్ని మథిస్తాను।
Verse 25
एवमुक्त्वाधनुष्पाणिःक्रोधविस्फारितेक्षणः ।बभूवरामोदुर्धर्षोयुगान्तानगिरिवज्वलन् ।।6.21.25।।
ఇలా చెప్పి ధనుస్సు చేతబట్టి, క్రోధంతో విస్తరించిన నేత్రాలతో శ్రీరాముడు దుర్ధర్షుడై నిలిచాడు—యుగాంతాగ్నివలె జ్వలిస్తూ।
Verse 26
सम्पीड्यचधनुर्घोरंकम्पयित्वाशरैर्जगत् ।मुमोचविशिखानुग्रान्वज्रानिवशतक्रतुः ।।6.21.26।।
భయంకరమైన ధనుస్సును బిగించి, తన బాణాలతో జగత్తును కంపింపజేసి, ఆయన ఉగ్రమైన శరాలను విడిచాడు—శతక్రతు ఇంద్రుడు వజ్రాలను విసిరినట్లుగా।
Verse 27
तेज्वलन्तोमहावेगास्तेजसासायकोत्तमाः ।प्रविशन्तिसमुद्रस्यसलिलंत्रस्तपन्नगम् ।।6.21.27।।
తేజస్సుతో జ్వలిస్తూ మహావేగంగా దూసుకెళ్లిన ఆ ఉత్తమ బాణాలు సముద్రజలంలో ప్రవేశించాయి; అంతర్భాగంలోని పన్నగాలు భయంతో వణికాయి।
Verse 28
तोयवेगस्समुद्रस्यसनक्रमकरोमहान् ।सम्बभूवमहाघोरस्समारुतरवस्तदा ।।6.21.28।।
అప్పుడు సముద్రపు జలవేగం అపారంగా, మహాభయంకరంగా మారింది—నక్రమకరాలతో నిండినదై—గాలితో కలిసి గర్జిస్తూ కల్లోలంగా ఉప్పొంగింది।
Verse 29
महोर्मिकुलाविततश्शङ्खजालसमावृतः ।सधूमःपरिवृत्तोर्मिस्सहसासीन्महोदधिः ।।6.21.29।।
విస్తారమైన అలల సమూహాలతో వ్యాపించి, శంఖ-శుక్తిజాలంతో నిండిన ఆ మహోదధి అకస్మాత్తుగా ధూమమయమై, అలలు తిరుగుతూ ఉప్పొంగుతూ కలవరపడింది।
Verse 30
व्यथिताःपन्नगाश्चासदनीप्तास्यादीप्तलोचनाः ।दानवाश्चमहावीर्याःपाताळतलवासिनः ।।6.21.30।।
సర్పాలు కూడా వ్యథితమయ్యాయి—జ్వలించే ఫణాలతో, ప్రకాశించే నేత్రాలతో; అలాగే పాతాళతల నివాసులైన మహావీర్య దానవులు కూడా కలత చెందారు।
Verse 31
ऊर्मयस्सिन्धुराजस्यसनक्रमकरास्तथा ।विन्द्यमन्दरसङ्काशास्समुत्पेतुस्सहस्रशः ।।6.21.31।।
అప్పుడు సింధురాజుని అలలు—నక్రాలు, మకరాలతో కూడి—వింధ్య, మందర శిఖరాలవలె వేల సంఖ్యలో ఉప్పొంగి పైకి లేచాయి।
Verse 32
आघूर्णिततरङ्गौघस्सम्भ्रान्तोरगराक्षसः ।उद्वर्तितमहाग्राहस्संवृत्तस्सलिलाशयः ।।6.21.32।।
తరంగాల మహాప్రవాహం భయంకరంగా తిరుగులాడింది; నాగులు, రాక్షసులు కలవరపడ్డారు; మహాగ్రాహాలు కలకలంలో పైకి త్రిప్పబడి వచ్చాయి—ఆ జలాశయం అంతా తుమ్మెదలైపోయింది।
Verse 33
ततस्तुतंराघवमुग्रवेगंप्रकर्षमाणंधनुरप्रमेयम् ।सौमित्रिरुत्पत्यसमुच्छवसन्तंमामेतिचोक्त्वादनुराललम्बे ।।6.21.33।।
అప్పుడు ఉగ్రవేగంతో అప్రమేయమైన ధనుస్సును బలంగా లాగుతూ, గట్టిగా ఊపిరి తీసుకుంటున్న రాఘవుని వైపు సౌమిత్రి దూకి; “మా ఎతి—స్వస్థపడు” అని చెప్పి ధనుస్సును పట్టుకున్నాడు।
Frequently Asked Questions
The dilemma is how a dharmic leader should respond when respectful conciliation and ritual propriety receive no reciprocal acknowledgment: Rāma shifts from patient waiting (three nights under vow) to a threatened coercive act (drying/tormenting the ocean) to secure passage for the allied force.
The chapter frames restraint as a virtue that must be paired with discernment (naya): calmness and forbearance can be socially misread as incompetence, so ethical governance requires knowing when to escalate—yet also accepting corrective counsel, as shown when Lakṣmaṇa intervenes to prevent disproportionate destruction.
Key landmarks include the seashore (sāgara-velā) as a liminal boundary requiring negotiated passage, and the ocean as Varuṇa’s domain; culturally, the kuśa-grass bed, east-facing añjali, and vow-observance evoke ritual protocol, while Vindhya–Mandara comparisons provide a classical geographic-poetic scale for the surging waves.