Sarga 16
विभीषणोपदेशे रावणस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Harsh Reply to Vibhishana’s Counsel)
युद्धकाण्ड
ఈ పదహారవ సర్గంలో సభలో ‘హితోపదేశ’ సందర్భం పెద్ద విభేదానికి దారి తీస్తుంది. విభీషణుడు రావణుని క్షేమాన్ని కోరుతూ హితవచనం పలుకుతాడు; కానీ కాలచోదితుడైన రావణుడు పరుషవాక్యాలతో ప్రతివచనం చెబుతాడు. అనార్యునితో స్నేహం వ్యర్థమని ఉపమాల పరంపరతో వివరిస్తాడు—పద్మపత్రంపై నీరు నిలవకపోవడం, తేనె రుచి చూసినా కృతఘ్నమైన తుమ్మెదలు, స్నానం చేసినా మలినమయ్యే ఏనుగు, శరదృతు మేఘాలు గర్జించి వర్షం కురపించకపోవడం—ధర్మం లేని చోట సద్గుణం ఫలించదని బలపరుస్తాడు. ఇలాంటి మాటలు మరెవరు చెప్పినా తక్షణ శిక్ష పడేదని విభీషణుని బెదిరిస్తాడు. న్యాయవాది విభీషణుడు గదను ధరించి నాలుగు రాక్షసులతో లేచి ఆకాశంలోకి ఎగసి, రావణుని గద్దిస్తాడు—జ్యేష్ఠభ్రాత గౌరవనీయుడు, కాని నీవు ధర్మం నుండి తప్పిపోయావు. అతడు నీతిసారాన్ని చెబుతాడు: మధురంగా మాట్లాడేవారు చాలామంది; కానీ అసహ్యమైనా హితకరమైన సత్యాన్ని చెప్పేవారు, వినేవారు అరుదు. రావణుడు మృత్యుపాశంతో బద్ధుడై ఉన్నాడని, రాముని జ్వలంత బాణాలు అతనిని ఛేదిస్తాయని హెచ్చరిస్తాడు; కాలగ్రస్తులైన మహాబలులు కూడా పడిపోతారని చెప్పాడు. చివరికి జ్యేష్ఠుని హితైషిగా పలికిన మాటలకు క్షమాపణ కోరుతూ, నిన్ను నీవు లంకను రక్షించుకోమని ఉపదేశించి, వీడ్కోలు చెప్పి వెళ్లిపోతాడు; మరణసన్నిహితులు మిత్రుల హితసలహాను స్వీకరించరని కథనాంతం సూచిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
सुनिविष्टंहितंवाक्यमुक्तवन्तंविभीषणम् ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंरावणःकालचोदितः ।।।।
విభీషణుడు హితకరమైన, సుస్థిరమైన మాటలు పలికినప్పటికీ, కాలప్రేరితుడై మరణసన్నిహితుడైన రావణుడు కఠినమైన వాక్యమును పలికెను।
Verse 2
वसेत्सहसपत्नेनक्रुद्धेऽनाशीविषेणवा ।नतुमित्रप्रवादेनसंवसेच्छत्रुसेविना ।।।।
తెలిసిన ప్రత్యర్థితోనైనా, కోపించిన విషసర్పంతోనైనా నివసించవచ్చు; కానీ మిత్రుడనని చెప్పుకుంటూ శత్రువును సేవించే వాడితో కలిసి ఉండకూడదు।
Verse 3
जानामिशीलंज्ञातीनांसर्वलोकेषुराक्षस: ।हृष्यन्तिव्यसनेष्वेतेज्ञातीनाज्ञातयस्सदा ।।।।
హే రాక్షసా! సమస్త లోకాలలో బంధువుల స్వభావం నాకు తెలుసు—వీరు తమ స్వజనులు వ్యసనంలో పడితేనూ ఎల్లప్పుడూ ఆనందిస్తారు।
Verse 4
प्रथानंसाधनंवैद्यंधर्मशीलंचराक्षस: ।ज्ञातयोह्यवमन्यन्तेशूरंपरिभवन्तिच ।।।।
హే రాక్షసా! ప్రధానుడు సమర్థుడు, విద్యావంతుడు, ధర్మనిష్ఠుడు, శూరుడైనా సరే—తన బంధువులే అతనిని తక్కువచేసి అవమానిస్తారు।
Verse 5
नित्यमन्योन्यसम्हृष्टाव्यसनेष्वाततायिनः ।प्रच्छन्नहृदयाघोराज्ञातयस्तुभयावहाः ।।।।
బంధువులు భయంకరులు—ఎల్లప్పుడూ పరస్పర ఆనందం నటిస్తారు; కానీ ఇతరుల వ్యసనంలో దాడిచేసేవారిలా ఉల్లసిస్తారు, హృదయాన్ని దాచుకుంటారు।
Verse 6
श्रूयन्तेहस्तिभिर्गीताश्श्लोकाःपद्मवनेक्वचित् ।पाशहस्तान्नरान्द्रुष्टवाशृणुतान्गदतोमम ।।।।
పద్మవనంలో ఒకప్పుడు పాశాలు పట్టిన మనుష్యులను చూసి ఏనుగులు శ్లోకాలు పాడినట్లు వినబడుతుంది. నేను చెప్పబోయే ఆ శ్లోకాలను వినండి.
Verse 7
नाग्निर्नान्यानिशस्त्राणिननःपाशाभयावहाः ।घोरास्स्वार्थप्रयुक्तास्तुज्ञातयोनोभयावहाः ।।।।
అగ్ని కాదు, ఇతర ఆయుధాలు కాదు, పాశాలు కూడా మాకు నిజంగా భయంకరమవు; స్వార్థంతో నడిచే ఘోరమైన మన సొంత బంధువులే భయంకరులు.
Verse 8
उपायमेतेवक्ष्यन्तिग्रहणेनात्रसंशयः ।कृत्स्नाद्भयाद् ज्ञातिभयंसुकष्टंविदितंचन ।।।।
ఇందులో సందేహం లేదు—మమ్మల్ని పట్టుకునే ఉపాయాలను వారు తప్పక చెబుతారు. అన్ని భయాలలో, సొంత బంధువుల వల్ల కలిగే భయం అత్యంత కఠినమైనది—ఇది మాకు బాగా తెలిసినదే.
Verse 9
विद्यतेगोषुसम्पन्नंविद्यतेब्राह्मणेदमः ।विद्यतेस्त्रीषुचापल्यंविद्यतेज्ञातितोभयम् ।।।।
గోవుల్లో సంపద ఉంది, బ్రాహ్మణునిలో దమం (సంయమం) ఉంది, స్త్రీలలో చాపల్యం ఉంది, మరియు సొంత బంధువుల నుంచే భయం కలుగుతుంది.
Verse 10
ततोनेष्टमिदंसौम्ययदहंलोकसत्कृतः ।ऐश्वर्यमभिजातश्चज्ञातीनांमूर्ध्न्यवस्थितः ।।।।
అందుచేత, సౌమ్యా, నీవు ఇది సహించలేవు—నేను లోకమందు సత్కరింపబడుతున్నాను, ఐశ్వర్యసంపన్నుడను, అభిజాతుడను, మా బంధువులలో శిరోమణిగా నిలిచియున్నాను।
Verse 11
यथापुष्करपत्रेषुपतितास्तोयबिन्दवः ।नश्लेषमभिगच्छन्तितथाऽनार्येषुसङ्गतम् ।।।।
ఎలాగైతే కమలపత్రాలపై పడిన నీటి బిందువులు అంటుకోవో, అలాగే అనార్యులతో కలయిక వలన స్థిరమైన స్నేహము కలుగదు।
Verse 12
यथामधुकरस्तर्षाद्रसंविन्दन्नविद्यते ।तथात्वमपितत्रैवतथानार्येषुसौहृदम् ।।।।
ఎలాగైతే తేనెటీగ తృష్ణతో మధురరసాన్ని పొందిన తరువాత మరల ఆదరము చూపదో, అలాగే అనార్యులలో నిజమైన స్నేహము ఉండదు।
Verse 13
यथापूर्वंगजस्स्नात्वागृह्यहस्तेनवैरजः ।दूषयत्यात्मनोदेहंतथानार्येषुसङ्गतम् ।।।।
ఎలాగైతే ఏనుగు స్నానం చేసి తన తొండంతో ధూళిని ఎత్తుకొని తన దేహాన్నే మలినం చేసుకొనునో, అలాగే అనార్యుల సంగతి మన స్వశుభస్థితిని కలుషితం చేస్తుంది।
Verse 14
यथाशरदिमेघानांसिञ्चतामपिगर्जताम् ।नभवत्यम्बुसंक्लेदस्तथाऽनार्येषुसौहृदम् ।।।।
శరదృతువులో మేఘాలు గర్జించి వర్షించినా నిలకడైన తడిమి కలగనట్లే, అనార్యులలో స్నేహసౌహార్దం స్థిరంగా ఉండదు।
Verse 15
यथामधुकरस्तर्षात्काशपुष्पंपिबन्नपि ।रसमत्रनविन्देततथानार्वेषुसौहृदम् ।।।।
దాహంతో తపించే తేనెటీగ కాశపుష్పాన్ని త్రాగినా నిజమైన మధురరసం దొరకనట్లే, అనార్యులలో నిజమైన స్నేహం లభించదు।
Verse 16
अन्यस्त्वेवंविधंब्रूयाद्वाक्यमेतन्निशाचर: ।अस्मिन्मुहूर्तेनभवेत्त्वांतुधिक्कुलपांसन ।।।।
ఓ నిశాచరా! ఇలాంటి మాటలు మరెవడైనా చెప్పి ఉంటే ఈ క్షణమే వాడి ప్రాణం తీసేవాడిని; కానీ నీవు—ధిక్కారం, కులకలంకమా!
Verse 17
इत्युक्तःपरुषंवाक्यंन्यायवादीविभीषणः ।उत्पपातगदापाणिश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।।।।
అలా కఠిన వాక్యాలు వినగానే న్యాయనిష్ఠుడైన విభీషణుడు గదను చేతబట్టి, నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి ఒక్కసారిగా లేచి దూకాడు।
Verse 17
इत्युक्तःपरुषंवाक्यंन्यायवादीविभीषणः ।उत्पपातगदापाणिश्चतुर्भिस्सहराक्षसैः ।।।।
అలా కఠిన వాక్యాలు వినగానే న్యాయనిష్ఠుడైన విభీషణుడు గదను చేతబట్టి, నలుగురు రాక్షసులతో కలిసి ఒక్కసారిగా లేచి దూకాడు।
Verse 18
अब्रवीच्चतदावाक्यंजातक्रोधोविभीषणः ।अन्तरिक्षगत्शीमान्भ्रातरंराक्षसाधिपम् ।।।।
అప్పుడు క్రోధోద్రిక్తుడైన శ్రీమాన్ విభీషణుడు ఆకాశమార్గంలోకి ఎగసి, తన అన్న—రాక్షసాధిపతి—ని ఉద్దేశించి ఈ వాక్యములు పలికెను।
Verse 19
सत्वंभ्राताऽसिमेराजन्ब्रूहिमांयद्यदिच्छसि ।ज्येष्टोमान्यःपितृसमोनचधर्मपथेस्थितः ।।।।इदंतुपरुषंवाक्यंनक्षमाम्यग्रजस्यते ।
హే రాజా, నీవు నా సోదరుడవు; నీకు ఏది ఇష్టమో అది నాకు చెప్పు. నీవు జ్యేష్ఠుడవు, గౌరవనీయుడవు, తండ్రితో సమానుడవు; అయినా ధర్మమార్గంలో నిలిచివుండవు. కానీ నీ ఈ కఠిన వాక్యాన్ని—అన్నవాడివైనా—నేను క్షమించను।
Verse 20
सुनीतंहितकामेनवाक्यमुक्तंदशानन: ।नगृह्णन्त्यकृतात्मानःकालस्यवशमागताः ।।।।
హే దశానన! ఆత్మనిగ్రహం లేని వారు, కాలము (మృత్యువు) వశమైపోయిన వారు, హితకామి పలికిన సునీతమైన మంగళవాక్యాన్ని స్వీకరించరు।
Verse 21
सुलभाःपुरुषराजन् सततंप्रियवादिनः ।अप्रियस्यचपथ्यस्यवक्ताश्रोताचदुर्लभः ।।।।
హే రాజా, ఎల్లప్పుడూ మధురంగా మాట్లాడేవారు సులభంగా దొరుకుతారు; కానీ అప్రియమైనదైనా పథ్యమైన మాట చెప్పేవాడు, అలాగే దాన్ని వినగలవాడు—ఇద్దరూ దుర్లభులు।
Verse 22
बद्धंकालस्यपाशेनसर्वभूतापहारिणा ।ननश्यन्तमुपेक्षेत्वांप्रदीप्तंशरणंयथा ।।।।
సర్వభూతాలను హరించే కాలపాశముతో బంధింపబడిన నీవు వినాశమునకు దూసుకుపోతున్నావు; నిన్ను ఇలా నిర్లక్ష్యం చేయరాదు—దహించుచున్న గృహాన్ని ఎవరు ఉపేక్షించరో అట్లే।
Verse 23
दीप्तपावकसङ्काशैश्शितैःकाञ्चनभूषणैः ।नत्वामिच्छाम्यहंद्रष्टुंरामेणनिहतंशरैः ।।।।
అగ్నివలె దగ్ధతేజస్సుతో, పదునైన స్వర్ణాభరణభూషిత బాణాలతో శ్రీరాముడు నిన్ను హతమార్చినదాన్ని నేను చూడదలచుకోను।
Verse 24
शूराश्चबलवन्तश्चकृतास्त्राश्चरणाजिरे ।कालाभिपन्नास्सीदन्तियथावालुकसेतव ।।।।
యుద్ధరంగంలో శూరులు, బలవంతులు, అస్త్రనిపుణులైనవారైనా కాలగ్రస్తులైతే ఇసుక కట్టలవలె కూలిపోతారు।
Verse 25
तन्मर्षयतुयच्चोक्तंगुरुत्वाद्धितमिच्छता ।।।।अत्मानंसर्वथारक्षपुरींचेमांसराक्षसाम् ।स्वस्तितेऽस्तुगमिष्यामिसुखीभवमयाविना ।।।।
నేను చెప్పినదేదైనా క్షమించండి; మీరు గురువులాంటివారు, మీ హితం కోరేనే నేను అలా పలికాను. మీరు అన్ని విధాలా మీరే మీను రక్షించుకోండి, రాక్షసులతో కూడిన ఈ నగరాన్ని కూడా కాపాడండి. మీకు శుభం కలుగుగాక; నేను వెళ్తున్నాను—నన్ను లేకుండానే సుఖంగా ఉండండి.
Verse 26
तन्मर्षयतुयच्चोक्तंगुरुत्वाद्धितमिच्छता ।।6.16.25।।अत्मानंसर्वथारक्षपुरींचेमांसराक्षसाम् ।स्वस्तितेऽस्तुगमिष्यामिसुखीभवमयाविना ।।6.16.26।।
హే రాక్షసా! ప్రధానుడు సమర్థుడు, విద్యావంతుడు, ధర్మనిష్ఠుడు, శూరుడైనా సరే—తన బంధువులే అతనిని తక్కువచేసి అవమానిస్తారు।
Verse 27
निवार्यमाणस्यमयाहितैषिणानरोचतेतेवचनंनिशाचर: ।परीतकालाहिगतायुषोनराहितंनगृह्णन्तिसुहृद्भिरीरितम् ।।।।
హే నిశాచరా! నిన్ను నివారించుటకు హితైషిగా నేను పలికిన వచనం నీకు రుచించదు. అంతకాలము సమీపించి ఆయుష్షు క్షీణించినప్పుడు, మనుష్యులు సుహృదులు చెప్పిన హితవాక్యమునకును గ్రహించరు॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a ruler will accept हित (beneficial but unwelcome counsel) from a well-wisher. Rāvaṇa rejects Vibhīṣaṇa’s advice, equating the counselor with an unworthy associate, and escalates to threat—turning a governance moment into a moral and political fracture.
Truth that benefits (pathya) is often unpleasant; therefore both the truthful advisor and the receptive listener are rare. The sarga also teaches that when kāla (death/time) dominates one’s judgment, even well-formed counsel is not grasped, accelerating self-destruction.
The immediate setting is the rākṣasa polity centered on Laṅkā (implied court context), while cultural-literary landmarks appear as didactic similes—lotus leaves, honeybees, elephants, and autumn clouds—used as classical Sanskrit imagery to encode political ethics.