Sarga 128
अयोध्याप्रत्यागमन-सन्देशः (Hanuman Sent Ahead to Ayodhya)
युद्धकाण्ड
పుష్పక విమానంలో నుండీ అయోధ్యను దర్శిస్తూ శ్రీరాముడు తిరుగు ప్రయాణంలోని ముఖ్య ఘట్టాలను స్మరిస్తాడు—సముద్రసమీపగమనం, సాగరదేవుని ప్రత్యక్షత, సేతునిర్మాణం, రావణవధ, దేవప్రదత్త వరాలు. అనంతరం వేగదూతగా హనుమంతుని అయోధ్యకు పంపుతాడు. రాముడు హనుమంతునికి ఆజ్ఞ ఇస్తాడు—భరతుని అంతఃప్రాయాన్ని బాహ్యలక్షణాల ద్వారా పరిశీలించుము: ముఖవర్ణం, చూపు, మాటల తీరుతో అతని భావం తెలిసికోవాలి; ఎందుకంటే వారసత్వ రాజ్యసమృద్ధి సద్గుణులకైనా లోభాన్ని కలిగించవచ్చు. సున్నితమైన వారసత్వ మార్పు ముందు రాజకీయ ధృవీకరణకు ఇది ఒక విధివిధానంగా నిలుస్తుంది. హనుమంతుడు మానవరూపంలో వేగంగా వెళ్లి గంగా–యమున సంగమాన్ని దాటి శృంగబేరపురానికి చేరి గుహుని కలుసుకొని రామకుశల సందేశం, ప్రయాణవృత్తాంతం తెలియజేస్తాడు. తరువాత నందిగ్రామం వైపు సాగుతూ భరతుని తపస్సులాంటి రాజ్యపాలనను చూస్తాడు—కృశదేహం, వైರಾಗ్యవేషం, రామపాదుకలను రాజచిహ్నంగా ఉంచి ప్రతీకాత్మక పాలన, చుట్టూ మంత్రులు, పురోహితులు, సేనాధిపతులు. హనుమంతుడు రామవిజయం, సీతాప్రాప్తి, సమీప పునర్మిళనం వార్త చెప్పగానే భరతుడు ఆనందవేగంతో మూర్ఛపోయి, హనుమంతుని ఆలింగనం చేసి శుభవార్తకు విరివిగా దానాలు ఇస్తాడు; మార్పు సమయంలోనూ రామనిష్ఠ, ధర్మపాలనలను మరల ధృవీకరిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
अयोध्यांतुसमालोक्यचिन्तयामासराघवः ।प्रियकामःप्रियंरामस्ततस्त्वरितविक्रमः ।।।।
అయోధ్యను దర్శించి, ప్రియసాధనాభిలాషి, తక్షణ పరాక్రమశాలి రాఘవ రాముడు మనసులో ఆలోచించసాగాడు।
Verse 2
चिन्तयित्वाततोदृष्टिंवानरेषुन्यपातयत् ।उवाचधीमांस्तेजस्वीहनूमन्तंप्लवङ्गमम् ।।।।
అప్పుడు ధీమంతుడూ తేజస్వియైన శ్రీరాముడు క్షణం ఆలోచించి వానరులపై దృష్టి వేసి, ప్లవంగశ్రేష్ఠుడైన హనుమంతునితో పలికెను।
Verse 3
अयोध्यांत्वरितोगत्वाशीघ्रंप्लवगसत्तम ।जानीहिकछचित्कुशलीजनोनृपतिमन्दिरे ।।।।
“హే ప్లవగశ్రేష్ఠా! త్వరగా అయోధ్యకు వెళ్లి, రాజమందిరంలో ఉన్న జనులందరూ కుశలంగా ఉన్నారా అని శీఘ్రంగా తెలుసుకో.”
Verse 4
शृङ्गबेरिपुरंप्राप्यगुहंगहनगोचरम् ।निषादाधिपतिंब्रूहिकुशलंवचनान्मम ।।।।
శృంగబేరిపురానికి చేరి, గహనవనాల్లో సంచరించే నిషాదాధిపతి గుహను కలుసుకొని, నా వచనాలతో అతని కుశలక్షేమం అడిగి తెలియజేయి।
Verse 5
श्रुत्वातुमांकुशलिनमरोगंविगतज्वरम् ।भविष्यतिगुहःप्रीतस्सममात्मसमस्सखा ।।।।
నేను క్షేమంగా, నిరోగంగా, జ్వరదుఃఖరహితంగా ఉన్నానని విని గుహుడు పరమానందపడతాడు; అతడు నా సఖుడు, నాకు ఆత్మసమానంగా ప్రియుడు।
Verse 6
अयोध्यायाश्चतेमार्गंप्रवृत्तिंभरतस्य च ।निवेदयिष्यतिप्रीतोनिषादाधिपतिर्गुहः ।।।।
సంతోషంతో నిషాదాధిపతి గుహుడు నీకు అయోధ్యకు వెళ్లే మార్గాన్ని తెలియజేస్తాడు; అలాగే భరతుని స్థితి, ప్రవర్తనలను కూడా నివేదిస్తాడు।
Verse 7
भरतस्तुत्वयावाच्यःकुशलंवचनान्मम ।सिद्धार्थंशंसमांतस्मैसभार्यंसहलक्ष्मणम् ।।।।
నీవు నా మాటలతో భరతుని క్షేమాన్ని అడుగు; మరియు అతనికి చెప్పు—నేను నా కార్యాన్ని సిద్ధించుకొని, భార్యతో కూడి, లక్ష్మణునితో కలిసి తిరిగి వస్తున్నాను।
Verse 8
हरणंचापिवैदेह्यारावणेनबलीयसा ।सुग्रीवेण च सम्वादंवालिनश्चवधंरणे ।।।।
ఆయనకు ఇది కూడా తెలియజేయి—బలవంతుడైన రావణుడు వైదేహిని అపహరించాడు; నా సుగ్రీవునితో మైత్రీ-సంవాదం జరిగింది; మరియు యుద్ధంలో వాలిని వధించబడెను.
Verse 9
मैथिल्यन्वेषणंचैवयथाचाधिगतात्वया ।लङ्घयित्वामहातोयमापगापतिमव्ययम् ।।।।
మైథిలి అన్వేషణ సంగతিও చెప్పు—జలాధిపతి అయిన అక్షయ మహాసముద్రాన్ని లంఘించి నీవు ఆమెను ఎలా కనుగొన్నావో కూడా తెలియజేయి.
Verse 10
उपयानंसमुद्रस्यसागरस्य च दर्शनम् ।यथा च कारितस्सेतूरावणश्चयथाहतः ।।।।
అతనికి ఇది కూడా చెప్పు—సముద్రానికి నేను చేరిన విధమును, సాగరుడు ప్రత్యక్షమై దర్శనమిచ్చినదాన్ని; సేతువు నిర్మింపబడిన విధమును; రావణుడు హతుడైన విధమును।
Verse 11
वरदानंमहेन्द्रेणब्रह्मणावरुणेन च ।महादेवप्रसादाच्छपित्राममसमागमम् ।।।।
(అతనికి) మహేంద్రుడు, బ్రహ్మ, వరుణుడు ప్రసాదించిన వరదానమును, అలాగే మహాదేవుని అనుగ్రహంతో నా తండ్రితో జరిగిన సమాగమమును కూడా చెప్పు।
Verse 12
उपयातं च मांसौम्य भरतायनिवेदय ।सहराक्षसराजेनहरीणामीश्वरेण च ।।।।
సౌమ్యా, భరతునికి నివేదించు—నేను వస్తున్నాను; వానరసేనాధీశునితో కూడి, రాక్షసరాజుతో కూడి।
Verse 13
जित्वाशत्रुगणान्रामःप्राप्यचानुत्तमंयशः ।उपायानंसमृद्धार्थस्सहमित्रैर्महाबलैः ।।।।
రాముడు శత్రుసమూహాలను జయించి, అనుత్తమమైన యశస్సు పొందించి, కృతార్థుడై—మహాబల మిత్రులతో కలిసి తిరిగి వస్తున్నాడు।
Verse 14
एतच्छ्रुत्वायमाकारंभजतेभरतस्ततः ।स च तेवेदितव्यःस्यात्सर्वंयच्छापिमांप्रति ।।।।
ఇది విని భరతుడు ఏ విధమైన భావాన్ని ధరించునో—ప్రత్యేకంగా నాపట్ల—అదంతా నీవు గమనించి గ్రహించి, తరువాత నాకు నివేదించు।
Verse 15
ज्ञेयाःसर्वे च वृत्तान्ताःभरतस्येङ्गितानि च ।तत्त्वेनमुखवर्णेनदृष्ट्याव्याभाषितेन च ।।।।
భరతుని సమస్త వృత్తాంతములు మరియు అతని నిజమైన సంకేతములు తత్త్వంగా తెలుసుకోవలెను—ముఖవర్ణం, దృష్టి, మాటల తీరు ద్వారా।
Verse 16
सर्वकालसमृद्धंहिहस्त्यश्वरथसङ्कुलम् ।पितृपैतामहंराज्यंकस्यनावर्तयेन्मनः ।।।।
సర్వకాలములలో సమృద్ధిగా ఉండి, ఏనుగులు-గుర్రాలు-రథములతో నిండిన పితృపైతామహ రాజ్యము—ఎవరి మనస్సును సహజంగా ఆకర్షించదు?
Verse 17
सङ्गत्याभरत्श्रीमान् राज्येनार्थीस्वयंभवेत् ।प्रशास्तुवसुधांसर्वामखिलांरघुनन्दनः ।।।।
సమాగమంలో శ్రీమాన్ భరతుడు స్వయంగా రాజ్యాన్ని కోరితే, అప్పుడు రఘునందనుడు శ్రీరాముడు ఈ సమస్త అఖిల వసుధను పరిపాలించుగాక।
Verse 18
तस्यबुद्धिं च विज्ञायव्यवसायं च वानर ।यावन्नदूरंयाताःस्मक्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।।।।
హే వానరా! అతని బుద్ధిని, సంకల్పాన్ని తెలుసుకొని, మేము ఇంకా దూరం వెళ్లకముందే నీవు త్వరగా తిరిగి రావలసినది।
Verse 19
इतिप्रतिसमादिष्टोहनूमान्मारुतात्मजः ।मानुषःधारयनृपमयोध्यांत्वरितोययौ ।।।।
ఇలా ఆజ్ఞ పొందిన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు మానవ రూపం ధరించి వేగంగా అయోధ్యకు బయలుదేరెను।
Verse 20
अतोत्पपातवेगेनहनूमान्मारुतात्मजः ।गरुत्मानिववेगेनजिघृक्षन्पन्नगोत्तमम् ।।।।
అప్పుడు మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు మహావేగంతో ఎగిరెను—గరుడుడు శ్రేష్ఠ సర్పాన్ని పట్టుకొనుటకు దూసుకుపోవునట్లు।
Verse 21
लङ्घयित्वापितृपथंविहगेन्द्रालयंशुभम् ।गङ्गायमुनयोर्भीमंसमतीत्यसमागमम् ।।।।शृङ्गबेरपुरंप्राप्यगुहमासाद्यवीर्यवान् ।स वाचाशुभयाहृष्टोहनुमानिदमब्रवीत् ।।।।
పితృపథమును—విహగేంద్రుని శుభ నివాసమును—లంఘించి, గంగా యమునల భయంకర సంగమాన్ని కూడా అతడు దాటి వెళ్లెను।
Verse 22
लङ्घयित्वापितृपथंविहगेन्द्रालयंशुभम् ।गङ्गायमुनयोर्भीमंसमतीत्यसमागमम् ।।6.128.21।।शृङ्गबेरपुरंप्राप्यगुहमासाद्यवीर्यवान् ।स वाचाशुभयाहृष्टोहनुमानिदमब्रवीत् ।।6.128.22।।
శృంగబేరపురమునకు చేరి పరాక్రమవంతుడైన హనుమంతుడు గుహను కలిశాడు; శుభవాక్యములతో హర్షించి ఇలా పలికెను।
Verse 23
सखातुतवकाकुत्स्थोरामस्सत्यपराक्रमः ।ससीतस्सहसौमित्रिस्सत्वांकुशलमब्रवीत् ।।।।
కాకుత్స్థ వంశజుడైన, సత్యపరాక్రముడైన నీ సఖుడు శ్రీరాముడు—సీతతో కూడి, సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు)తో కూడి—నీ కుశలాన్ని అడుగుచున్నాడు।
Verse 24
पञ्चमीमद्यरजनीमुषित्वावचनान्मुनेः ।भरद्वाजाभ्यनुज्ञातंद्रक्ष्यस्यद्यैवराघवम् ।।।।
ఈ రోజు ఐదవ రాత్రి; మునివాక్యానుసారంగా రాత్రి నివసించి, భరద్వాజుని అనుమతి పొందిన తరువాత, నీవు ఈ రోజే రాఘవుని దర్శించెదవు।
Verse 25
एवमुक्त्वामहातेजास्सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।उत्पपातमहावेगाद्वेगवान्विचारयन् ।।।।
ఇలా పలికి మహాతేజస్సుగల హనుమంతుడు—హర్షంతో రోమాంచితుడై—అతిమహా వేగంతో, తన గమ్యమార్గాన్ని మనసులో తలచుకుంటూ, మళ్లీ ఎగిరి లేచెను।
Verse 26
सोऽपश्यद्रामतीर्थं च नदींवालुकिनींतथा ।वरूथींगोमतींचैवभीमंशालवनंतथा ।।।।प्रजाश्चबहुसाहस्रीःस्फीतान्जनपदानपि ।
మార్గమున అతడు రామతీర్థమును, వాలుకినీ నదిని, అలాగే వరూథీ గోమతీ నదులను, భయంకరమైన శాలవనమును కూడా దర్శించాడు. అంతేకాక సుసంపన్నమైన జనపదములను, సహస్రసహస్రాల ప్రజాసమూహములను చూచెను.
Verse 27
सःगत्वादूरमध्वानंत्वरितःकपिकुञ्जरः ।।।।आससादद्रुमान् फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपगान् ।स्त्रीभिस्सपुत्रैर्वृद्धैश्चरममाणैःस्वलङ्कृतैः ।सुराधिपस्योपवनेयथाचैत्ररथेद्रुमान् ।।।।
దూరమైన మార్గమును వేగముగా దాటి ఆ కపికుంజరుడు హనుమంతుడు నందిగ్రామ సమీపమున పుష్పభారంతో వికసించిన వృక్షములను చేరెను. అక్కడ సుసజ్జితమైన స్త్రీలు, తమ పిల్లలతో కూడి, వృద్ధులతో సహా విహరించుచుండిరి—ఇంద్రుని ఉపవనములోనో, కుబేరుని చైత్రరథ వనములోనో ఉన్న వృక్షాల మధ్యన ఉన్నట్లుగా।
Verse 28
सःगत्वादूरमध्वानंत्वरितःकपिकुञ्जरः ।।6.128.27।।आससादद्रुमान् फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपगान् ।स्त्रीभिस्सपुत्रैर्वृद्धैश्चरममाणैःस्वलङ्कृतैः ।सुराधिपस्योपवनेयथाचैत्ररथेद्रुमान् ।।6.128.28।।
అతడు నందిగ్రామ సమీపమున వికసించిన వృక్షములను చేరెను. అక్కడ సుసజ్జితమైన స్త్రీలు పిల్లలతో కూడి, వృద్ధులతో సహా నిశ్చింతగా విహరించుచుండిరి—ఇంద్రుని ఉపవనములో, కుబేరుని చైత్రరథ వనములోని ప్రసిద్ధ వృక్షాల మధ్యన ఉన్నట్లుగా।
Verse 29
क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।। ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।। ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
అయోధ్యకు ఒక క్రోశమాత్ర దూరమున అతడు భరతుని దర్శించాడు—వల్కలవస్త్రము, కృష్ణాజినము ధరించి, దీనుడై కృశుడై ఆశ్రమవాసిగా ఉన్నవాడిని. జటాధారి, అంగములపై మలము అంటినవాడు, అన్నవియోగ దుఃఖముచే క్షీణించినవాడు; ఫలమూలాహారి, దాంతుడు, తాపసుడు, ధర్మచారి. ఎత్తుగా నిలిచిన జటాభారముతో, వల్కలాజినధారి, నియమపరుడు, భావితాత్ముడు, బ్రహ్మర్షిసమ తేజస్సుతో ప్రకాశించెను. శ్రీరాముని పాదుకలను ముందుంచి భూమిని పరిపాలించుచుండెను; చాతుర్వర్ణ్య ప్రజలను మహాభయమునుండి రక్షించు త్రాతగా నిలిచెను. అతనితో అమాత్యులు, శుచిచిత్త పురోహితులు, మరియు కాషాయాంబరధారులైన ప్రధాన వీరులు, సహచరులు కూడి ఉన్నారు।
Verse 30
क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
ధర్మజ్ఞుడై, ధర్మమే మూర్తిమంతుడైనట్లు కనిపించిన భరతునితో మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు అంజలి ఘటించి వినయంగా మాటలాడెను।
Verse 31
क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
దండకారణ్యంలో నివసిస్తూ వల్కలవస్త్రాలు ధరించి జటలు ధరించిన ఆ కాకుత్స్థుని నీవు శోకిస్తున్నావు; అతడే నీకు తన కుశలాన్ని తెలియజేయమని నన్ను పంపెను।
Verse 32
क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
“హే ప్లవగశ్రేష్ఠా! త్వరగా అయోధ్యకు వెళ్లి, రాజమందిరంలో ఉన్న జనులందరూ కుశలంగా ఉన్నారా అని శీఘ్రంగా తెలుసుకో.”
Verse 33
क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
అతడు భరతుని చూచెను—చాతుర్వర్ణ్య లోకాన్ని మహాభయమునుండి రక్షించే త్రాత—శుచిమనస్కులైన అమాత్యులు, పురోహితులు చుట్టుముట్టగా; ప్రధాన సేనానాయకులు మరియు నియమబద్ధులైన కాషాయాంబరధారులు కూడ అతనితో నిలిచియుండిరి।
Verse 34
नहितेराजपुत्रंतंचीरकृष्णाजिनाम्बरम् ।।।।परिभोक्तुंव्यवस्यन्तिपौरावैधर्मवत्सलाः ।
ధర్మమునకు ప్రీతిపాత్రులైన ఆ నగరవాసులు, రాజపుత్రుడు వల్కలవస్త్రము కృష్ణాజినము ధరించినవాడిగా కనిపించగా, తామెప్పుడూ భోగవిలాసములను అనుభవించుటకు సంకల్పించలేదు।
Verse 35
तम्धर्ममिवधर्मज्ञंदेहवन्तमिवापरम् ।।।।उवाचप्राञ्जलिर्वाक्यंहनूमान्मारुतात्मजः ।
ధర్మజ్ఞుడై, ధర్మమే మూర్తిమంతుడైనట్లు కనిపించిన భరతునితో మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు అంజలి ఘటించి వినయంగా మాటలాడెను।
Verse 36
वसन्तंदण्डकारण्येयंत्वंचीरजटाधरम् ।।।।अनुशोचसिकाकुत्स्थं स त्वांकौशलमब्रवीत् ।
దండకారణ్యంలో నివసిస్తూ వల్కలవస్త్రాలు ధరించి జటలు ధరించిన ఆ కాకుత్స్థుని నీవు శోకిస్తున్నావు; అతడే నీకు తన కుశలాన్ని తెలియజేయమని నన్ను పంపెను।
Verse 37
प्रियमाख्यामितेदेवशोकंत्यजसुदारुणम् ।।।।अस्मिन्मुहूर्तेभ्रात्रात्वंरामेणसहसङ्गतः ।
హే దేవసమానుడా! నీకు ప్రియవార్తను చెప్పుచున్నాను—ఈ అత్యంత దారుణ శోకమును విడిచిపెట్టు; ఈ క్షణముననే నీవు భ్రాత రామునితో సంగమించెదవు।
Verse 38
निहत्यरावणंरामःप्रतिलभ्य च मैथिलीम् ।।।।उपयातिसमृद्धार्थःसहमित्रैर्महाबलैः ।
రాముడు రావణుని సంహరించి మైథిలీ సీతను తిరిగి పొందెను; కార్యసిద్ధి పొందినవాడై, మహాబలమైన మిత్రులతో కూడి ఇప్పుడు వచ్చుచున్నాడు।
Verse 39
लक्ष्मणश्चमहातेजावैदेही च यशस्विनी ।।।।सीतासमग्रारामेणमहेन्द्रेणशचीयथा ।
మహాతేజస్సుగల లక్ష్మణుడు, యశస్సుగల వైదేహి—సమగ్రంగా, అనాహతంగా ఉన్న సీత—రామునితో ఉన్నది; మహేంద్రునితో శచీ ఉన్నట్లుగా।
Verse 40
एवमुक्तोहनुमताभरतःकैकयीसुतः ।।।।पपातसहसाहृष्टोहर्षान्मोहमुपागमत् ।
హనుమంతుడు ఇలా పలికినప్పుడు, కైకేయీ సుతుడు భరతుడు అకస్మాత్తుగా హర్షంతో పడిపోయి, పరమానందజనిత మూర్ఛకు లోనయ్యాడు।
Verse 41
ततोमुहूर्तादुत्थायप्रत्याश्वस्य च राघवः ।।।।हनूमन्तमुवाचेदंभरतःप्रियवादिनम् ।
ఆపై క్షణమంతటికి లేచి, మనస్సు స్థిరపరచుకొని రాఘవుడు భరతుడు మధురవాక్యుడైన హనుమంతునితో ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 42
अशोकजैःप्रीतिमयैःकपिमालिङ्ग्यसम्भ्रमात् ।।।।सिषेचभरतःश्रीमान्विपुलैरश्रुबिन्धुभिः ।
ఆనందజనిత ప్రేమంతో ఉప్పొంగి, భావోద్వేగంతో భరతుడు కపిని (హనుమంతుని) ఆలింగనం చేసి, విరివిగా కన్నీటి బిందువులతో అతనిని తడిపాడు।
Verse 43
देवोवामानुषोवात्वमनुक्रोशादिहागतः ।।।।प्रियाख्यानस्यतेसौम्यददामिब्रुवतःप्रियम् ।गवांशतसहस्रं च ग्रामाणां च शतंपरम् ।।।।सकुण्डलाश्शुभाचाराभार्याःकन्यास्तुषोडश ।हेमवर्णास्सुनासोरूश्शशिसौम्याननाःस्त्रियः ।।।।सर्वाभरणसम्पन्नास्सम्पन्नाःकुलजातिभिः ।
నీవు దేవుడవా, మనిషివా—కరుణచేత ఇక్కడికి వచ్చావా? ఓ సౌమ్యా! నీవు పలికిన ప్రియవార్తకు ప్రతిఫలంగా నేను నీకు ప్రీతిదానమిస్తాను—లక్ష గోవులు, వంద ఉత్తమ గ్రామాలు, మరియు శుభాచారిణులు, కుండలధారిణులు అయిన పదహారు కన్యలు భార్యలుగా. వారు స్వర్ణవర్ణులు, సుందరావయవులు, చంద్రసమ మృదుముఖులు, సమస్తాభరణసంపన్నులు, సత్కులజాతులు.
Verse 44
देवोवामानुषोवात्वमनुक्रोशादिहागतः ।।6.128.43।।प्रियाख्यानस्यतेसौम्यददामिब्रुवतःप्रियम् ।गवांशतसहस्रं च ग्रामाणां च शतंपरम् ।।6.128.44।।सकुण्डलाश्शुभाचाराभार्याःकन्यास्तुषोडश ।हेमवर्णास्सुनासोरूश्शशिसौम्याननाःस्त्रियः ।।6.128.45।।सर्वाभरणसम्पन्नास्सम्पन्नाःकुलजातिभिः ।
హే సౌమ్యా! నీవు పలికిన ఈ ప్రియమైన, హర్షకరమైన వార్తకు ప్రతిఫలంగా నేను నీకు లక్ష గోవులను మరియు మరొక వంద ఉత్తమ గ్రామాలను ప్రసాదిస్తున్నాను।
Verse 45
देवोवामानुषोवात्वमनुक्रोशादिहागतः ।।6.128.43।।प्रियाख्यानस्यतेसौम्यददामिब्रुवतःप्रियम् ।गवांशतसहस्रं च ग्रामाणां च शतंपरम् ।।6.128.44।।सकुण्डलाश्शुभाचाराभार्याःकन्यास्तुषोडश ।हेमवर्णास्सुनासोरूश्शशिसौम्याननाःस्त्रियः ।।6.128.45।।सर्वाभरणसम्पन्नास्सम्पन्नाःकुलजातिभिः ।
(నేను ఇస్తాను) పదహారు కన్యలను భార్యలుగా—కుండలాలు ధరించినవారు, శుభాచారసంపన్నులు; స్వర్ణవర్ణులు, సుగఢ నాసికా-ఊరువులు కలవారు, చంద్రునివలె సౌమ్యమైన ముఖములు గల స్త్రీలు—సర్వాభరణాలతో అలంకృతులు, ఉత్తమ కులజన్మతో సమృద్ధులు।
Verse 46
निशम्यरामागमनंनृपात्मजःकपिप्रवीरस्यतदाद्भुतोपमम् ।प्रहर्षितोरामदिदृक्ष्याऽभवत्पुनश्चहर्षादिदमब्रवीद्वचः ।।।।
కపివీరుడైన శ్రేష్ఠుని నుండి రామాగమనమనే అద్భుత వార్త విని రాజపుత్రుడు భరతుడు పరమానందంతో ఉల్లసించాడు; మళ్లీ రామదర్శనానికి తహతహలాడుతూ, హర్షావేశంలో ఈ మాటలు పలికాడు.
Frequently Asked Questions
Rāma instructs Hanumān to verify Bharata’s intent before the royal reunion, acknowledging that even a rightful heir may be tested by the kingdom’s prosperity; the envoy must read intention through observable conduct rather than assumption.
Legitimate rule is sustained by self-restraint and transparent intention: Bharata’s ascetic regency under the pādukā symbolizes governance as stewardship, while Rāma’s caution models responsible political discernment aligned with dharma.
Ayodhyā’s approach route is mapped through Śṛṅgaberapura (Guha’s domain), the Gaṅgā–Yamunā confluence, Nandigrāma (Bharata’s seat), and named rivers/forests (Gomatī, Vālukiṇī, Varūthinī, Śālavana), with the pādukā as the key cultural emblem of delegated sovereignty.