Sarga 126
पुष्पकविमानयात्रा—सेतुबन्धादि-दर्शनम् (Pushpaka Aerial Journey and Survey of Sacred Landmarks)
युद्धकाण्ड
యుద్ధానంతరం పుష్పక విమానంలో రాముడు సీతను వెంటబెట్టుకొని ఆకాశమార్గంలో ప్రయాణిస్తూ, జ్ఞాపకాలతో కూడిన మార్గదర్శనంగా స్థలస్థలాలను చూపిస్తాడు. రాముని అనుమతితో హంససదృశంగా మధురనాదం చేసే పుష్పకం పైకి లేచి, కదిలే దృష్టిస్థానంలా మారుతుంది. రాముడు రక్తసిక్తమైన యుద్ధభూమిని చూపించి, ప్రధాన రాక్షసుల మరణాలను మరియు వారిని సంహరించిన వీరుల పేర్లను క్రమంగా పేర్కొంటాడు—యుద్ధ ముగింపుకు సంబంధించిన అధికారిక లెక్కచూపు, బాధ్యతా నమోదు వలె। తరువాత కథ పవిత్ర భూగోళ దర్శనంగా మారుతుంది—సముద్రతీరం, నలుడు నిర్మించిన నలసేతువు, వరుణుని నివాసమైన గర్జించే సముద్రం, హనుమంతుని గమనస్మృతితో సంబంధమైన విశ్రాంతి పర్వతం, త్రిలోకవంద్యమైన పాపనాశక సేతుబంధ తీర్థం—ఇవన్నీ రాముడు సీతకు చూపిస్తాడు. ఆపై కిష్కింధా, ఋష్యమూకం, పంపా-శబరీ ప్రాంతం, జనస్థానం-జటాయువు పతనస్థలం, ఖర–దూషణ–త్రిశిర ఘట్టభూమి, గోదావరి-అగస్త్యాశ్రమం, సుతీక్ష్ణ-శరభంగ ఆశ్రమాలు, అత్రి నివాసం, విరాధ ప్రాంతం, చిత్రకూటం, యమునా-భరద్వాజాశ్రమం, గంగా, శృంగిబేర (గుహ), సరయూ దాటి చివరికి అమరావతిలా ప్రకాశించే అయోధ్యను దర్శిస్తారు; సీత భక్తితో నమస్కరిస్తుంది। ఇదే సమయంలో సీత తారను మరియు ఇతర వానరీ స్త్రీలను అయోధ్యకు వెంట తీసుకెళ్లమని కోరుతుంది. రాముడు అంగీకరిస్తాడు; సుగ్రీవుడు గృహసమూహాన్ని సమీకరిస్తాడు; సీతను చూడాలనే ఉత్సుకతతో ఆ స్త్రీలు పుష్పకంలో ఎక్కి ప్రయాణంలో చేరుతారు।
Shlokas
Verse 1
अनुज्ञातंतुरामेणतद्विमानमनुत्तमम् ।हंसयुक्तंमहानादमुत्पपातविहायसम् ।।।।
రాముని అనుమతి పొందిన ఆ అనుత్తమ విమానం—హంసయుక్తమై, మహానాదం చేస్తూ—ఆకాశంలోకి ఎగసి ఎగిరింది।
Verse 2
पातयित्वाततश्चक्षुस्सर्वतोरघुनन्दनः ।अब्रवीन्मैथिलींसीतांरामश्शशिनिभाननाम् ।।।।
అనంతరం రఘునందనుడు శ్రీరాముడు చుట్టూ చూపు తిప్పి, చంద్రసమాన ముఖకాంతి గల మైథిలీ సీతతో పలికెను।
Verse 3
कैलासशिखराकारेत्रिकूटशिखरेस्थिताम् ।लङ्कामीक्षस्ववैदेहीनिर्मितांविश्वकर्मणा ।।।।
హే వైదేహీ, త్రికూట శిఖరంపై స్థితమైన, కైలాస శిఖరసమానాకారమైన, విశ్వకర్మ నిర్మించిన ఈ లంకను చూడు।
Verse 4
एतदायोधनंपश्यमांसशोणितकर्दमम् ।हरीणांराक्षसानां च सीते विशसनंमहत् ।।।।
సీతా, ఈ యుద్ధభూమిని చూడు—మాంసము, రక్తము కలసిన బురదగా మారింది; వానరులకును రాక్షసులకును జరిగిన మహా సంహారం ఇక్కడ కనిపిస్తోంది।
Verse 5
अत्रदत्तवरश्शेतेप्रमाथीराक्षसेश्वरः ।तवहेतोर्विशालाक्षीनिहतोरावणोमया ।।।।
ఇక్కడ వరప్రదానములతో బలవంతుడైన రాక్షసేశ్వరుడు, బాధాకరుడు రావణుడు శయనించి ఉన్నాడు; హే విశాలాక్షి! నీ కోసమే నేను అతనిని సంహరించితిని।
Verse 6
कुम्भकर्णोऽऽत्रनिहतःप्रहस्तश्चनिशाचरः ।धूम्राक्षश्चात्रनिहतोवानरेणहनूमता ।।।।
ఇక్కడ కుంభకర్ణుడు నిహతుడయ్యాడు; ఇక్కడే నిశాచర యోధుడు ప్రహస్తుడూ నిహతుడయ్యాడు. అలాగే ఇక్కడ వానరుడు హనుమంతుడు ధూమ్రాక్షుని సంహరించాడు॥
Verse 7
विद्युन्मालीहतश्चात्रसुषेणेनमहात्मना ।लक्ष्मणेनेन्द्राजिच्चात्ररावणिर्निहितोरणे ।।।।
ఇక్కడ మహాత్ముడు సుషేణుడు విద్యున్మాలిని సంహరించాడు. అలాగే ఇక్కడ యుద్ధంలో లక్ష్మణుడు రావణిపుత్రుడు ఇంద్రజిత్తును నిహతం చేశాడు॥
Verse 8
अङ्गदेनात्रनिहतोविकटोनामराक्षसः ।विरूपाक्षश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।।।अकम्पनश्चनिहतोबलिनोऽऽन्ये च राक्षसाः ।त्रिशिराश्चातिकायश्चदेवान्तकनरान्तकौ ।।।।
ఇక్కడ అంగదుడు ‘వికట’ అనే రాక్షసుణ్ని సంహరించాడు. అలాగే దుర్ధర్షుడైన విరూపాక్షుడు, మహాపార్శ్వుడు, మహోదరుడూ ఇక్కడే నిహతులయ్యారు. అకంపనుడూ నిహతుడయ్యాడు; ఇంకా ఇతర బలవంతులైన రాక్షసులు—త్రిశిరుడు, అతికాయుడు, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు—ఇక్కడే పడిపోయారు॥
Verse 9
अङ्गदेनात्रनिहतोविकटोनामराक्षसः ।विरूपाक्षश्चदुर्धर्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.126.8।।अकम्पनश्चनिहतोबलिनोऽऽन्ये च राक्षसाः ।त्रिशिराश्चातिकायश्चदेवान्तकनरान्तकौ ।।6.126.9।।
ఇక్కడ అంగదుడు ‘వికట’ అనే రాక్షసుణ్ని సంహరించాడు. అలాగే దుర్ధర్షుడైన విరూపాక్షుడు, మహాపార్శ్వుడు, మహోదరుడూ ఇక్కడే నిహతులయ్యారు. అకంపనుడూ నిహతుడయ్యాడు; ఇంకా ఇతర బలవంతులైన రాక్షసులు—త్రిశిరుడు, అతికాయుడు, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు—ఇక్కడే పడిపోయారు॥
Verse 10
युद्धोन्मत्तश्चमत्तश्चराक्षसप्रवरावुभौ ।निकुम्भश्चैवकुम्भश्चकुम्भकर्णात्मजौबली ।।।।वज्रदंष्ट्रश्चदंष्ट्रश्चबहवोराक्षसाहताः ।मकराक्षश्चदुर्धर्षोमयायुधिनिपातितः ।।।।
యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు—రాక్షసులలో శ్రేష్ఠులైన ఆ ఇద్దరూ—మరియు నికుంభుడు, కుంభుడు అనే కుంభకర్ణుని బలవంతులైన కుమారులు—హతులయ్యారు।
Verse 11
युद्धोन्मत्तश्चमत्तश्चराक्षसप्रवरावुभौ ।निकुम्भश्चैवकुम्भश्चकुम्भकर्णात्मजौबली ।।6.126.10।।वज्रदंष्ट्रश्चदंष्ट्रश्चबहवोराक्षसाहताः ।मकराक्षश्चदुर्धर्षोमयायुधिनिपातितः ।।6.126.11।।
వజ్రదంష్ట్రుడు, దంష్ట్రుడు కూడా, ఇంకా అనేక రాక్షసులు హతులయ్యారు; అలాగే ఎదుర్కోలేనివాడైన మకరాక్షుడిని నేను యుద్ధంలో కూలదోశాను।
Verse 12
अकम्पनश्चनिहतःशोणिताक्षश्चवीर्यवान् ।यूपाक्षश्चप्रजङ्घश्चनिहतौतुमहाहवे ।।।।
అకంపనుడు హతుడయ్యాడు; పరాక్రమవంతుడైన శోణితాక్షుడూ హతుడయ్యాడు. ఆ మహాసమరంలో యూపాక్షుడు, ప్రజఙ్ఘుడూ వధింపబడ్డారు.
Verse 13
विद्युज्जिह्वोऽऽत्रनिहतोराक्षसोभीमदर्शनः ।यज्ञशत्रुश्चनिहतःसुप्तघ्नश्चमहाबलः ।।।।सूर्यशत्रुश्चनिहतोब्रह्मशत्रुस्तथापरः ।
ఇక్కడ భయంకర దర్శనుడైన రాక్షసుడు విద్యుజ్జిహ్వుడు హతుడయ్యాడు. యజ్ఞశత్రువూ హతుడయ్యాడు; మహాబలవంతుడైన సుప్తఘ్నుడూ వధింపబడ్డాడు. సూర్యశత్రువూ హతుడయ్యాడు; అలాగే మరొకడు బ్రహ్మశత్రువూ.
Verse 14
अत्रमन्दोदरीनामभार्यातंपर्यदेवयत् ।।।।सपत्नीनांसहस्रेणसाग्रेणपरिवारिता ।
ఇక్కడ మందోదరీ అనే అతని భార్య అతనిని గురించి విలపించుచుండెను; తీరమున వెయ్యిమంది సహపత్నులతో చుట్టుముట్టబడి ఉండెను.
Verse 15
तत्तुदृश्यतेतीर्थंसमुद्रस्यवरानने ।।।।यत्रसागरमुत्तीर्यतांरात्रिमुषितावयम् ।
హే సుందరముఖీ, అక్కడ సముద్రపు ఆ తీర్థస్థలం కనిపిస్తుంది; సముద్రాన్ని దాటి మేము ఆ రాత్రి అక్కడే గడిపాము.
Verse 16
एषसेतुर्मयाबद्धस्सागरेसलिलार्णवे ।।।।तवहेतोर्विशालाक्षिनलसेतुःसुदुष्करः ।
హే విశాలాక్షీ, ఇదే నేను లవణజలమయ సముద్రంలో కట్టించిన సేతువు—నలసేతువు; అత్యంత దుష్కరమైన ఈ కార్యం నీ కోసమే చేయబడింది.
Verse 17
पश्यसागरमक्षोभ्यंवैदेहिवरुणालयम् ।।।।अपारमभिगर्जन्तंशङ्खशुक्तिसमाकुलम् ।
హే వైదేహీ, వరుణాలయమైన ఈ సముద్రాన్ని చూడు—అక్షోభ్యుడు, అపారమై కనిపించేవాడు, గర్జిస్తూ, శంఖశుక్తులతో నిండినవాడు।
Verse 18
हिरण्यनाभंशैलेन्द्रंकाञ्चनंपश्यमैथिलि ।।।।विश्रमार्थंहनुमतोभित्त्वासागरमुत्थितम् ।
హే మైథిలీ, స్వర్ణమయ శైలేంద్రుడు హిరణ్యనాభాన్ని చూడు—హనుమంతుడు విశ్రాంతి పొందుటకై సముద్రాన్ని చీల్చుకొని పైకి లేచినవాడు।
Verse 19
एततत्कुक्षौसमुद्रस्यस्कन्धावारनिवेशनम् ।।।।अत्रपूर्वंमहादेवःप्रसादमकरोत्प्रभुः ।
ఇది సముద్ర గర్భంలో సేన శిబిరం వేసిన స్థలం; ఇక్కడే పూర్వం ప్రభువు మహాదేవుడు నాపై అనుగ్రహం చూపెను।
Verse 20
एतत्तुदृश्यतेतीर्थंसागरस्यमहात्मनः ।।।।सेतुबन्दइतिख्यातंत्रैलोक्येन च पूजितम् ।एतत्पवित्रंपरमंमहापातकनाशनम् ।।।।अत्रराक्षसराजोऽऽयमाजगामविभीषणः ।
చూడు, ఇది మహాత్ముడైన సముద్రుని తీర్థం—‘సేతుబంధ’మని ప్రసిద్ధి, త్రిలోకమంతటా పూజితము. ఇది పరమ పవిత్రము, మహాపాతకములను సైతం నశింపజేయును. ఇక్కడే ఈ రాక్షసరాజు విభీషణుడు నా వద్దకు వచ్చెను।
Verse 21
एतत्तुदृश्यतेतीर्थंसागरस्यमहात्मनः ।।6.126.20।।सेतुबन्दइतिख्यातंत्रैलोक्येन च पूजितम् ।एतत्पवित्रंपरमंमहापातकनाशनम् ।।6.126.21।।अत्रराक्षसराजोऽऽयमाजगामविभीषणः ।
హే సీతా, చూడు—ఇదే ఆ కిష్కింధా, విచిత్ర వనాలతో శోభిల్లినది; సుగ్రీవుని రమ్యపురి, ఇక్కడనే నేను వాలిని సంహరించాను।
Verse 22
एषासादृश्यतेसीतेकिष्किन्धाचित्रकानना ।।।।सुग्रीवस्यपुरीरम्यायत्रवालीमयाहतः ।
హే సీతా, చూడు—ఇదే ఆ కిష్కింధా, విచిత్ర వనాలతో శోభిల్లినది; సుగ్రీవుని రమ్యపురి, ఇక్కడనే నేను వాలిని సంహరించాను।
Verse 23
अथदृष्टवापुरींसीताकिष्किन्धांवालिपालिताम् ।।।।अब्रवीत्पश्रितंवाक्यंरामंप्रणतसाध्वसा ।
అనంతరం సీత, వాలిచే రక్షింపబడిన కిష్కింధా నగరాన్ని చూసి, భక్తితో నమ్రంగా లజ్జాభయంతో రామునితో మృదువైన వినయవాక్యాలు పలికింది।
Verse 24
सुग्रीवप्रियभार्याभिस्ताराप्रमुखतोनृप ।।।।अन्येषांवानरेन्द्राणांस्त्रीभिःपरिवृताह्यहम् ।गन्तुमिच्छेसहायोध्यांराजधानींत्वयासह ।।।।
హే నృపా, తారా మొదలైన సుగ్రీవుని ప్రియ భార్యలతోను, ఇతర వానరేంద్రుల స్త్రీలతోను పరివృతమై, నేను మీతో కలిసి అయోధ్య రాజధానికి వెళ్లదలచుకున్నాను।
Verse 25
सुग्रीवप्रियभार्याभिस्ताराप्रमुखतोनृप ।।6.126.24।।अन्येषांवानरेन्द्राणांस्त्रीभिःपरिवृताह्यहम् ।गन्तुमिच्छेसहायोध्यांराजधानींत्वयासह ।।6.126.25।।
హే వానరశార్దూలా, సమస్త వానరపుంగవులకు చెప్పు—వారు అందరూ తమ స్త్రీలతో కలిసి, సీతతో సహా అయోధ్యకు వెళ్లాలి।
Verse 26
एवमुक्तोऽऽथवैदेह्याराघवःप्रत्युवाचताम् ।एवमस्त्वितिकिष्किन्धांप्राप्यसंस्थाप्यराघवः ।।।।विमानंप्रेक्ष्यसुग्रीवंवाक्यमेतदुवाच ह ।
వైదేహి ఇలా పలికినప్పుడు రాఘవుడు ఆమెకు—“అలాగే కావుగాక” అని ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు। కిష్కింధకు చేరి విమానాన్ని నిలిపి, సుగ్రీవుని వైపు చూచి ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 27
ब्रूहिवानरशूर्दूल सर्वान्वानरपुङ्गवान् ।।।।स्त्रीभिःपरिवृताःसर्वेह्ययोध्यांयान्तुसीतया ।
హే వానరశార్దూలా, సమస్త వానరపుంగవులకు చెప్పు—వారు అందరూ తమ స్త్రీలతో కలిసి, సీతతో సహా అయోధ్యకు వెళ్లాలి।
Verse 28
तथात्वमपिसर्वाभिस्स्त्ीभिस्सहमहाबल ।।।।अभित्वरस्वसुग्रीव गच्छामःप्लवगाधिप ।
నీవు కూడా, హే మహాబల సుగ్రీవా, సమస్త స్త్రీలతో కలిసి త్వరపడుము, హే ప్లవగాధిప! మనము ప్రయాణించవలెను.
Verse 29
एवमुक्तस्तुसुग्रीवोरामेणामिततेजसा ।।।।वानराधिपतिश्रीमांस्स्सैश्चसर्वैस्समावृतः ।प्रविश्यान्तःपुरंशीघ्रंतारामुवदीक्ष्यसोऽऽब्रवीत् ।।।।
అమితతేజస్సు గల రాముడు ఇలా పలికినప్పుడు, శ్రీమంతుడైన వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు అందరిచేత పరివృతుడై త్వరగా అంతఃపురంలో ప్రవేశించి, తారను చూచి ఈ మాటలు పలికెను.
Verse 30
एवमुक्तस्तुसुग्रीवोरामेणामिततेजसा ।।6.126.29।।वानराधिपतिश्रीमांस्स्सैश्चसर्वैस्समावृतः ।प्रविश्यान्तःपुरंशीघ्रंतारामुवदीक्ष्यसोऽऽब्रवीत् ।।6.126.30।।
త్వరగా రా; వానరీ-స్త్రీలను సమకూర్చు. వారిని తీసుకొని మనం అయోధ్యకు వెళ్లి, దశరథగృహంలోని సమస్త స్త్రీలను వారికి దర్శింపజేస్తాము.
Verse 31
प्रिये त्वंसहनाराभिर्वानराणांमहात्मनाम् ।राघवेणाभ्यनुज्ञातामैथिलीप्रियकाम्यया ।।।।
ప్రియే! మహాత్ములైన వానరుల స్త్రీలతో కలిసి నీవు వెళ్లుటకు రాఘవుడు అనుమతి ఇచ్చెను— మైథిలిని ప్రీతిపరచుటకై.
Verse 32
त्वरत्वमभिगच्छामोगृह्यवानरयोषितः ।अयोध्यांदर्शयिष्यामःसर्वादशरथस्त्रियः ।।।।
త్వరగా రా; వానరీ-స్త్రీలను సమకూర్చు. వారిని తీసుకొని మనం అయోధ్యకు వెళ్లి, దశరథగృహంలోని సమస్త స్త్రీలను వారికి దర్శింపజేస్తాము.
Verse 33
सुग्रीवस्य व चःश्रुत्वातारासर्वाङ्गशोभना ।आहूयचाब्रवीत्सर्वावानराणांतुयोषितः ।।।।
సుగ్రీవుని మాటలు విని, సర్వాంగసుందరి తారా సమస్త వానరీ-స్త్రీలను పిలిపించి వారితో ఇలా పలికింది.
Verse 34
सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञातागन्तुंसर्वैश्चवानरैः ।ममचापिप्रियंकार्यमयोध्यादर्वनेन च ।।।।
సుగ్రీవుడు సమస్త వానరులకు (కుటుంబాలతో) కలిసి వెళ్లుటకు అనుమతి ఇచ్చాడు. ప్రియ సఖులారా, అయోధ్య దర్శనంతో నా ఒక ప్రియ కోరిక కూడా నెరవేరుతుంది.
Verse 35
प्रवेशंचैवरामस्यपौरजानपदैस्सह ।विभूतिंचैवसर्वासांस्त्रीणांदशरथस्य च ।।।।
మనం పట్టణవాసులు, జనపదవాసులతో కలిసి శ్రీరాముని ప్రవేశాన్ని కూడా దర్శిస్తాము; అలాగే దశరథుని సమస్త స్త్రీల విభూతి, వైభవాన్ని కూడా చూద్దాము.
Verse 36
तारयाचाभ्यनुज्ञातास्सर्वावानरयोषितः ।नेपथ्यविधिपूर्वंतुकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।।।।अध्यारोहन्विमानंतत्सीतादर्शनकाङ्क्षया ।
తార అనుమతి పొందిన సమస్త వానరీ-స్త్రీలు విధిపూర్వకంగా అలంకారాలు ధరించి, ప్రదక్షిణ చేసి, సీతాదర్శన కాంక్షతో ఆ విమానాన్ని అధిరోహించారు.
Verse 37
ताभिःसहोत्थितंशीघ्रंविमानंप्रेक्ष्यराघवः ।।।।ऋष्यमूकसमीपेतुवैदेहींपुनरब्रवीत् ।
వారితో కూడి విమానం వేగంగా పైకి లేచినదాన్ని చూచి, రాఘవుడు ఋష్యమూక సమీపంలో వైదేహీని మరల పలికెను।
Verse 38
दृश्यतेऽऽसौमहान्सीते सविद्युदिवतोयदः ।।।।ऋष्यमूकोगिरिवरःकाञ्चनैर्धातुभिर्वृतः ।
సీతే, ఆ మహా ఋష్యమూక పర్వతశ్రేష్ఠుడు కనిపిస్తున్నాడు; కాంచన ధాతువులతో ఆవరించబడి, విద్యుత్తుతో కూడిన మేఘంలా ప్రకాశిస్తున్నాడు।
Verse 39
त्राहंवानरेन्द्रेणसुग्रीवेणसमागतः ।।।।समयश्चकृतःसीतेवधार्थंवालिनोमया ।
సీతే, ఇక్కడనే నేను వానరేంద్రుడు సుగ్రీవునితో కలిశాను; వాలిని వధించుటకై నేను అతనితో సమయము (ఒప్పందము) చేసితిని।
Verse 40
एषासादृश्यतेपम्पानलिनीचित्रकानना ।। ।।त्वयाविहीनोयत्राहंविललापसुदुःखितः ।
అదిగో, అదే పంపా—కమలాలతో నిండినది, విచిత్ర వనాలతో అలంకృతమైనది; నీవు లేని నేను అక్కడ తీవ్ర దుఃఖంతో విలపించాను।
Verse 41
अस्यास्तीरेमयादृष्टाशबरीधर्मचारिणी ।।।।अत्रयोजनबाहुश्चकबन्धोनिहतोमया ।
దీని తీరంలో నేను ధర్మాచరణ పరాయణమైన శబరిని దర్శించాను; అలాగే ఇక్కడే యోజనమంత పొడవైన భుజాలు గల కబంధుని నేను సంహరించాను।
Verse 42
दृश्यतेऽऽसौजनस्थानेश्रीमान्सीते वनस्पतिः ।।।।जटायुश्चमहातेजास्तवहेतोर्विलासिनि ।रावणेनहतोयत्रपक्षिणांप्रवरोबली ।।।।
సీతా, జనస్థానంలో ఆ శ్రీమంతమైన వృక్షాధిపతి కనిపిస్తున్నాడు; అలాగే అక్కడే, హే సుందరీ, నీ కారణంగా మహాతేజస్సు గల పక్షులలో శ్రేష్ఠుడైన బలవంతుడు జటాయువును రావణుడు హతమార్చాడు।
Verse 43
दृश्यतेऽऽसौजनस्थानेश्रीमान्सीते वनस्पतिः ।।6.126.42।।जटायुश्चमहातेजास्तवहेतोर्विलासिनि ।रावणेनहतोयत्रपक्षिणांप्रवरोबली ।।6.126.43।।
హే వరవర్ణినీ, ఇదే మన ఆ ఆశ్రమస్థానం—ఇక్కడే ఖరుడు హతుడయ్యాడు, దూషణుడు పడిపోయాడు, మహావీరుడైన త్రిశిరుడు నా వంకరలేని బాణాలతో సంహరింపబడ్డాడు। హే శుభదర్శినీ, ఆ చిత్రమైన పర్ణశాల కూడా కనిపిస్తోంది; అక్కడి నుంచే రాక్షసేంద్రుడు రావణుడు నిన్ను బలవంతంగా అపహరించాడు।
Verse 44
खरश्चनिहतोयत्रदूषणश्चनिपातितः ।त्रिशिराश्चमहावीर्योमयाबाणैरजिह्मगैः ।।।।एतत्तदाश्रममदमस्माकंवरवर्णिनि ।पर्णशालातथाचित्रादृश्यतेशुभदर्शने ।।।।यत्रत्वंराक्षसेन्द्रेणरावणेनहृताबलात् ।
హే వరవర్ణినీ, ఇదే మన ఆ ఆశ్రమస్థానం—ఇక్కడే ఖరుడు హతుడయ్యాడు, దూషణుడు పడిపోయాడు, మహావీరుడైన త్రిశిరుడు నా వంకరలేని బాణాలతో సంహరింపబడ్డాడు। హే శుభదర్శినీ, ఆ చిత్రమైన పర్ణశాల కూడా కనిపిస్తోంది; అక్కడి నుంచే రాక్షసేంద్రుడు రావణుడు నిన్ను బలవంతంగా అపహరించాడు।
Verse 45
खरश्चनिहतोयत्रदूषणश्चनिपातितः ।त्रिशिराश्चमहावीर्योमयाबाणैरजिह्मगैः ।।6.126.44।।एतत्तदाश्रममदमस्माकंवरवर्णिनि ।पर्णशालातथाचित्रादृश्यतेशुभदर्शने ।।6.126.45।।यत्रत्वंराक्षसेन्द्रेणरावणेनहृताबलात् ।
హే వరవర్ణినీ, ఇదే మన ఆశ్రమస్థానం; హే శుభదర్శనే, ఇక్కడ ఆ చిత్రమైన పర్ణశాల కనిపిస్తోంది.
Verse 46
एषागोदावरीरम्याप्रसन्नसलिलाशुभा ।।।।अगस्त्यस्याश्रमश्चैव दृश्यते कदलीवृतः ।
ఇది రమ్యమైన గోదావరి—శాంతమైన, నిర్మలమైన మంగళజలంతో శోభిస్తోంది; అక్కడ అరటితోటలతో చుట్టబడిన అగస్త్య మహర్షి ఆశ్రమమూ కనిపిస్తోంది.
Verse 47
दीप्तशैवाश्रमोह्येषसुतीक्षणस्यमहात्मनः ।।।।वैदेहिदृश्यतेचैवशरभङ्गाश्रमोमहान् ।उपयातःसहस्राक्षोयत्रशक्रःपुरन्दरः ।।।।
చూడుము, ఇది మహాత్ముడు సుతీక్ష్ణుని దీప్తిమంతమైన ఆశ్రమం. హే వైదేహీ, అక్కడ శరభంగ మహర్షి యొక్క మహాశ్రమమూ కనిపిస్తోంది—అక్కడికి సహస్రాక్షుడు శక్రుడు పురందరుడు (ఇంద్రుడు) స్వయంగా వచ్చాడు.
Verse 48
दीप्तशैवाश्रमोह्येषसुतीक्षणस्यमहात्मनः ।।6.126.47।।वैदेहिदृश्यतेचैवशरभङ्गाश्रमोमहान् ।उपयातःसहस्राक्षोयत्रशक्रःपुरन्दरः ।।6.126.48।।
హే తనుమధ్యమే, ఇవే తపస్వుల నివాసస్థానాలు ఇక్కడ కనిపిస్తున్నాయి; అక్కడ కులపతి అత్రి ఉన్నాడు—సూర్యుడి వలె, అగ్నివలె తేజోమయుడు.
Verse 49
एतेहितापसावासादृश्यन्तेतनुमध्यमे ।अत्रिःकुलपतिर्यत्रसूर्यवैश्वानरोपमः ।।।।
హే తనుమధ్యమే, ఇవే తపస్వుల నివాసస్థానాలు ఇక్కడ కనిపిస్తున్నాయి; అక్కడ కులపతి అత్రి ఉన్నాడు—సూర్యుడి వలె, అగ్నివలె తేజోమయుడు.
Verse 50
अस्मिन् देशेमहाकायोविराधोनिहतोमया ।अत्रसीते त्वयादृष्टवातापसीधर्मचारिणी ।।।।
ఈ ప్రాంతంలోనే నేను మహాకాయుడైన విరాధుని వధించాను; ఇక్కడే, సీతా, నీవు ధర్మాచరణ చేసే తపస్వినిని దర్శించావు।
Verse 51
असौसुतनुशैलेन्द्रत्रकूटःप्रकाशते ।अत्रमांकैकयीपुत्रप्रसादयितुमागतः ।।।।
ఓ సుతనూ! చూడు, ఆ పర్వతేంద్రుడు చిత్రకూటుడు ప్రకాశిస్తున్నాడు; ఇక్కడే కైకేయీపుత్రుడు భరతుడు నన్ను ప్రసన్నం చేయడానికి వచ్చాడు।
Verse 52
एषासायमुनारम्यादृश्यतेचित्रकानना ।भरद्वाजाश्रमःश्रीमान्दृश्यतेचैषमैथिलि ।।।।
మైథిలీ! ఆ రమ్యమైన యమునా చిత్రవనాలతో కనిపిస్తోంది; అలాగే ఇక్కడే శ్రీమంతమైన భరద్వాజ ముని ఆశ్రమం కూడా కనిపిస్తోంది।
Verse 53
इयं च दृश्यतेगङ्गापुण्यात्रिपथगानदी ।नानाद्विजगणाकीर्णासम्प्रपुष्पितकानना ।।।।
ఇదిగో పుణ్యమైన గంగ కూడా కనిపిస్తోంది—త్రిపథగా నది; అనేక రకాల పక్షుల గుంపులతో నిండినది, పుష్పాలతో విరబూసిన వనాలతో శోభించేది।
Verse 54
शृङ्गिबेरपुरंचैतद्गुहोयत्रसखामम ।एषासादृश्यतेसीतेसरयूर्यूपमालिनी ।।।।नानातरुशताकीर्णासम्प्रपुष्पितकानना ।
మరియు అది శృంగిబేరపురం—అక్కడ నా సఖుడు గుహ నివసించేవాడు. అలాగే, సీతా, ఆ సరయూ కూడా కనిపిస్తోంది—యూపమాలలతో అలంకృతమైనది; నానావిధ వందల చెట్లతో నిండినది, పుష్పాలతో పరిపూర్ణంగా వికసించిన వనాలతో శోభించేది।
Verse 55
एषासादृश्यतेसीतेराजधानीपितुर्मम ।।।।अयोध्यांकुरुवैदेहिप्रणामंपुनरागता ।
సీతే! చూడు, అక్కడ నా పితృరాజధాని దర్శనమిస్తోంది. హే వైదేహీ! మరల తిరిగి వచ్చిన నీవు అయోధ్యకు భక్తితో ప్రణామము చేయుము।
Verse 56
ततस्तेवानरास्सर्वेराक्षसास्सविभीषणाः ।।।।उत्पत्योत्पत्यसम्हृष्टास्तांपुरींददृशुस्तदा ।
అప్పుడు ఆ వానరులందరూ, విభీషణునితో కూడిన రాక్షసులూ, మళ్లీ మళ్లీ ఎగిరి ఆనందంతో ఉల్లసించి, ఆ నగరాన్ని దర్శించిరి।
Verse 57
ततस्तुतांपाण्डुरहर्म्यमालिनींविशालकक्ष्यांगजवाजिभिर्वृताम् ।पुरीमपश्यन्प्लवगास्सराक्षसाःपुरींमहेन्द्रस्ययथामरावतीम् ।।।।
అనంతరం వానరసేన రాక్షసులతో కూడి ఆ నగరాన్ని చూచెను—పాండుర హర్మ్యమాలలతో అలంకృతమై, విశాల వీధులతో విస్తరించి, గజవాజులతో నిండినది—మహేంద్రుని అమరావతిలా।
Frequently Asked Questions
The chapter’s pivotal action is commemorative accountability: Rāma publicly identifies sites and names of the fallen (both rākṣasa leaders and allied heroes), converting victory into an ethical record rather than mere triumphalism.
The sarga teaches that dharma is preserved through remembrance and right narration: places become moral archives, and leadership includes acknowledging sacrifice, sanctifying reconciliation, and orienting return (to Ayodhyā) as restoration, not conquest.
Key landmarks include Sethubandha tīrtha and Nalasetu on the ocean, Laṅkā’s Trikūṭa, Kiṣkindhā and Ṛṣyamūka, Pampā and Śabarī’s bank, Janasthāna and Jatāyu’s fall, Godāvarī and Agastya’s āśrama, Citrakūṭa, Yamunā–Bharadvāja āśrama, Gaṅgā, Śṛṅgibera (Guha), Sarayū, and the final vision of Ayodhyā.