Sarga 123
इन्द्रवरदानम् / Indra Grants Boons: Restoration of the Vanara Host
युद्धकाण्ड
యుద్ధానంతరం ఈ సర్గలో దేవసంభాషణ రూపంలో సమీకరణ దృశ్యం కనిపిస్తుంది. మహేంద్రుడు (పాకశాసనుడు, సహస్రాక్షుడు) అంజలి బద్ధంగా నిలిచిన శ్రీరామునితో—“నీకు కావలసిన వరం కోరుకో” అని అంటాడు. అప్పుడు రాముడు స్వార్థం కాక, సమూహ హితాన్ని కోరుతాడు—తన కార్యార్థం యుద్ధం చేసి యమలోకానికి చేరిన వానరులు, ఋక్షులు అందరూ పునర్జీవించాలి, గాయరహితులై స్వజనులతో మళ్లీ కలవాలి; అలాగే వానర నివాసస్థానాల్లో కాలాతీత పుష్పఫల సమృద్ధి కలగాలి, నదులు నిర్మలంగా నిండుగా ప్రవహించాలి. ఇంద్రుడు ఈ మహత్తరమైన, నిశ్చితమైన వరాన్ని అనుగ్రహిస్తాడు. వెంటనే పడిపోయినవారు, గాయపడినవారు నిద్రలేచినట్లుగా లేచి నిలబడతారు—బలతేజస్సులతో, ఆశ్చర్యంతో నిండిపోతారు. దేవతలు రామలక్ష్మణులను స్తుతించి అయోధ్యాగమనాన్ని సూచిస్తారు—వానరులను వీడ్కోలు చెప్పడం, మైథిలిని సాంత్వన పరచడం, భరత-శత్రుఘ్నులను కలవడం, మాతృదర్శనం చేసి అభిషేకం పొందడం. తదనంతరం దేవతలు సూర్యప్రభ విమానాలలో ఇంద్రునితో కలిసి వెళ్తారు. రాముడు వానరసేనను విశ్రాంతికి విధివిధానంగా విసర్జిస్తాడు; పునరుద్ధరితమైన ఆ సేన నూతన శోభతో ప్రకాశిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
प्रतिप्रयातेकाकुत्स्थेमहेन्द्रःपाकशासनः ।अब्रवीत्परमप्रीतोराघवंप्राञ्जलिंस्थितम् ।।।।
కాకుత్స్థుడు ప్రతిప్రయాణమైన తరువాత, పాకశాసకుడైన మహేంద్రుడు పరమ ప్రీతితో, అంజలి ఘటించి నిలిచిన రాఘవునితో పలికెను।
Verse 2
अमोघंदर्शनंराम तवास्माकंनरर्षभ ।प्रीतियुक्ताःस्मतेनत्वंब्रूहियन्मनसेप्सितम् ।।।।
ఓ రామా, నరశ్రేష్ఠా! నీ దర్శనం మాకు అమోఘమూ మంగళకరమూ. మేము ఆనందంతో నిండిపోయాము; కనుక నీ మనసులో కోరినదేమిటో చెప్పు.
Verse 3
एवमुक्तोमहेन्द्रेणप्रसन्नेनमहात्मना ।सुप्रसन्नमनाहृष्टोवचनंप्राहराघवः ।।।।
ప్రసన్నుడైన మహాత్మ మహేంద్రుడు ఇలా పలికినప్పుడు, రాఘవుని మనస్సు అత్యంత ప్రసన్నమై హర్షంతో నిండింది; అప్పుడు ఆయన ఈ వచనములు పలికెను.
Verse 4
यदिप्रीतिस्समुत्पन्नामयितेविबुधेश्वर ।वक्ष्यामिकुरुमेसत्यंवचनंवदतांवर ।।।।
ఓ విబుధేశ్వరా, నాపై నీకు నిజంగా ప్రీతి కలిగితే—ఓ వాక్ప్రవీణశ్రేష్ఠా—నేను నా అభ్యర్థనను చెప్పుదును; నా వాక్యాన్ని సత్యం చేయుము.
Verse 5
ममहेतोःपराक्रान्तायेगतायमसादनम् ।तेसर्वेजीवितंप्राप्यसमुततिष्ठन्तुवानराः ।।।।
నా నిమిత్తం పరాక్రమంగా యుద్ధించి యమసదనానికి వెళ్లిన వానరులందరూ పునర్జీవనం పొందీ లేచి నిలువుగాక।
Verse 6
मत्कृतेविप्रयुक्तायेपुत्रैर्दारैश्चवानराः ।तान्प्रीतमनसःसर्वान्द्रष्टुमिच्छामिमानद ।।।।
హే మానద! నా కారణంగా కుమారులనుండి భార్యల నుండీ వియోగం పొందిన వానరులందరినీ ఆనందహృదయులతో నేను దర్శించదలచుకున్నాను।
Verse 7
विक्रान्ताश्चापिशूराश्च न मृत्युंगणयन्ति च ।कृतयत्नाविपन्नाश्चजीवयैनान् पुरन्दर ।।।।
వారు పరాక్రమశాలులు, వీరులు; మరణాన్ని వారు లెక్కచేయలేదు. సమస్త ప్రయత్నం చేసి విపత్తులో పడిపోయారు—హే పురందరా, వీరిని జీవింపజేయుము।
Verse 8
मत्प्रियेष्वभिरक्ताश्च न मृत्युंगणयन्तिये ।त्वत्प्रसादात्समेयुस्तेवरमेतमहंवृणे ।।।।
నా ప్రియమైన కార్యాలలో భక్తితో లీనమై మరణాన్ని లెక్కచేయని వారు, నీ ప్రసాదంతో తిరిగి రాగలుగుగాక—ఈ వరమే నేను వరిస్తున్నాను।
Verse 9
नीरुजोनिर्व्रणांश्चैवसम्पन्नबलपौरुषान् ।गोलाङ्गूलांस्तथैवर्क्षांन्द्रष्टुमिच्छामिमानद ।।।।
హే మానదా, దీర్ఘపుచ్ఛములైన వానరులను మరియు ఋక్షములను నిరోగులుగా, గాయరహితులుగా, మళ్లీ బలపౌరుషసంపన్నులుగా చూడాలని నేను కోరుతున్నాను।
Verse 10
अकालेचापिपुष्पाणिमूलानि च फलानि च ।नद्यश्चविमलास्तत्रतिष्ठेयुर्यत्रवानराः ।।।।
వానరులు నివసించే చోట్ల ఋతువుకాకపోయినా పుష్పములు, మూలములు, ఫలములు కలుగుగాక; అక్కడ నిర్మల నదులు ప్రవహించుగాక।
Verse 11
श्रुत्वातुवचनंतस्यराघवस्यमहात्मनः ।महेन्द्रःप्रत्युवाचेदंवचनंप्रीतिसंयुतम् ।।।।
మహాత్ముడైన రాఘవుని వచనమును విని, మహేంద్రుడు ప్రీతిసహితంగా ప్రత్యుత్తరంగా ఈ వాక్యమును పలికెను।
Verse 12
महानयंवरस्तातयस्त्वयोक्तोरघूत्तम ।वदिर्मयानोक्तपूर्वं च तस्मादेतद्भविष्यति ।।।।
తాతా, రఘూత్తమా! నీవు కోరిన ఈ వరము మహత్తరమైనది. నేను దీనిని పూర్వం నిరాకరించలేదు; కనుక ఇది నిశ్చయంగా జరుగును।
Verse 13
समुत्तिष्ठन्तुतेसर्वेहतायेयुधिराक्षसैः ।ऋक्षाश्चसहगोपुच्छैर्निकृत्ताननबाहवः ।।।।
యుద్ధంలో రాక్షసుల చేత హతులైన వారు అందరూ లేచి నిలువుగాక—దీర్ఘపుచ్ఛముల వానరులును, ఋక్షులును, ముఖములు భుజములు ఛేదింపబడినవారైనప్పటికీ।
Verse 14
नीरुजोनिर्व्रणाश्चैवसम्पन्नबलपौरुषाः ।समुत्थास्यन्तिहरयस्सुप्तानिद्राक्ष्येयथा ।।।।
హరయులు బాధలేని వారు, గాయరహితులు, మళ్లీ బలపౌరుషసంపన్నులై లేచెదరు—నిద్ర తీరినపుడు నిద్రించినవారు లేచినట్లుగా।
Verse 15
सुहृद्भिर्बान्धवैश्चैवज्ञातिभिःस्वजनेन च ।सर्वएवसमेष्यन्तिसम्युक्ताःपरयामुदा ।।।।
సుహృదులు, బంధువులు, జ్ఞాతులు, స్వజనులతో కూడ—అందరూ మళ్లీ కలుసుకొందురు, పరమానందంతో ఏకమగుదురు।
Verse 16
अकालेपुष्पशबलाःफलवन्तश्चपादपाः ।भविष्यन्तिमहेष्वास नद्यश्चसलिलायुताः ।।।।
హే మహేష్వాసా! కాలముకాకపోయినా వృక్షములు పుష్పవర్ణశోభతో, ఫలసంపత్తితో యుక్తమగును; నదులును జలసమృద్ధిగా ఉండును।
Verse 17
सव्रणैःप्रथमंगात्रैरिदानींनिर्व्रणैस्समैः ।ततस्समुत्थितास्सर्वेसुप्त्वेवहरियूथपाः ।।।।बभूवुर्वानरास्सर्वेकिंन्वेतदितिविस्मिताः ।
ముందు గాయములతో ఉన్న దేహములు ఇప్పుడు సమంగా గాయరహితములై సంపూర్ణమయ్యెను. ఆపై హరి-యూథపతులందరూ నిద్రపోయి లేచినట్లుగా లేచి నిలిచిరి. వానరులందరూ ‘ఇదేమిటి?’ అని ఆశ్చర్యపడిరి।
Verse 18
काकुत्स्थंपरिपूर्णार्थंदृष्टवासर्वेसुरोत्तमाः ।।।।अब्रुवन्परमप्रीतास्स्तुत्वारामंसलक्ष्मणम् ।
కాకుత్స్థుని కార్యం సంపూర్ణంగా సిద్ధించినదని చూచి, సర్వ శ్రేష్ఠ దేవతలు పరమానందంతో నిండిపోయారు. వారు లక్ష్మణసహితుడైన శ్రీరాముని స్తుతించి అనంతరం ఇలా పలికారు.
Verse 19
गच्छायोध्यामितोराजन्विसर्जय च वानरान् ।।।।मैथिलींसान्त्वयस्वैनामनुरक्तांयशस्विनीम् ।
ఓ రాజా, ఇక్కడి నుండి అయోధ్యకు వెళ్లి వానరులను వీడ్కోలు పలుకు. అలాగే నీపై అనురక్తురాలైన యశస్వినీ మైథిలిని సాంత్వనపరచి ఆమె హృదయాన్ని ధైర్యపరచు.
Verse 20
भ्रारातरंभरतंपश्यत्वच्छोकाद्व्रतचारिणम् ।।।।शत्रुघ्नं च महात्मानंमात्रूःसर्वाःपरन्तप ।अभिषेचयचात्मानंपौरान्गत्वाप्रहर्षय ।।।।
హే పరంతప! నీ శోకంతో వ్రతాచరణలో నిలిచి క్షీణించిన నీ సోదరుడు భరతుని చూడు; మహాత్ముడు శత్రుఘ్నుని, నీ సమస్త మాతృమూర్తులను కూడా చూడు. నీవు రాజ్యాభిషేకం స్వీకరించి, పౌరుల వద్దకు వెళ్లి వారిని హర్షింపజేయి।
Verse 21
भ्रारातरंभरतंपश्यत्वच्छोकाद्व्रतचारिणम् ।।6.123.20।।शत्रुघ्नं च महात्मानंमात्रूःसर्वाःपरन्तप ।अभिषेचयचात्मानंपौरान्गत्वाप्रहर्षय ।।6.123.21।।
హే పరంతప! నీ శోకంతో వ్రతాచరణలో నిలిచి క్షీణించిన నీ సోదరుడు భరతుని చూడు; మహాత్ముడు శత్రుఘ్నుని, నీ సమస్త మాతృమూర్తులను కూడా చూడు. నీవు రాజ్యాభిషేకం స్వీకరించి, పౌరుల వద్దకు వెళ్లి వారిని హర్షింపజేయి।
Verse 22
एवमुक्त्वासहस्राक्षोरामंसौमित्रिणासह ।विमानैःसूर्यसङ्काशैर्ययौहृष्टःसुरैःसह ।।।।
ఇలా చెప్పి సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రుడు, సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు)తో కూడిన రామునితో మాట్లాడి, హర్షంతో దేవతలతో కలిసి సూర్యసమాన కాంతిగల విమానాలలో ప్రయాణించి వెళ్లిపోయాడు।
Verse 23
अभिवाद्य च काकुत्स्थ: सर्वांस्तांस्त्रिदशोत्तमान् ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्रावासमाज्ञापयत्तदा ।।।।
అప్పుడు కాకుత్స్థుడైన శ్రీరాముడు ఆ దేవోత్తములందరినీ నమస్కరించి, సోదరుడు లక్ష్మణునితో కలిసి సేనను తమ తమ నివాసస్థానాలకు తిరిగి వెళ్లమని ఆజ్ఞాపించాడు।
Verse 24
ततस्तुसालक्ष्मणरामपालितामहाचमूर्हृष्टजनायशस्विनी ।श्रियाज्वलन्तीविरराजसर्वतोनिशाप्रणीतेवहिशीतरश्मिना ।।।।
ఆ తరువాత రామలక్ష్మణులచే పరిరక్షింపబడిన ఆ మహాసేన, హర్షిత జనులతో నిండిన యశస్సుతో కూడినది, శ్రీతో జ్వలిస్తూ అన్ని దిక్కులా ప్రకాశించింది—శీతల కిరణాల చంద్రునిచే రాత్రి ప్రకాశించినట్లుగా।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s choice of boon: rather than personal reward, he seeks restitution for allies—revival of the fallen vānaras/ṛkṣas, healing of wounds, and reunion with families—framing victory as an obligation to repair loss.
The dialogue teaches that legitimate leadership is measured by gratitude and care for dependents; divine power is invoked not for domination but for restoration—life, health, community reunification, and ecological well-being as signs of dharmic completion.
Ayodhyā is foregrounded as the destination of civic restoration (reunion with Bharata, Śatrughna, and the mothers; consecration), while the vānaras’ habitation is culturally marked by prosperity motifs—unseasonal blossoms/fruits and pure, full rivers—signifying renewed order.