Sarga 120
रामस्तवः — ब्रह्मणा रामस्य नारायणत्वप्रकाशनम् (Rama-Stava: Brahma Reveals Rama’s Nārāyaṇa Identity)
युद्धकाण्ड
యుద్ధానంతర మానవ శోకభావం నుండి ఈ సర్గం ఒక దివ్య తత్త్వప్రకటన వైపు మలుపు తిరుగుతుంది. ప్రజల విలాపాన్ని విని రాముడు కన్నీళ్లతో మసకబారిన నేత్రాలతో క్షణం నిలిచిపోతాడు—ప్రజాభావనను గౌరవించే రాజధర్మ బాధ్యతను ఇది సూచిస్తుంది. ఆపై సూర్యసమ కాంతిమంతమైన విమానాలలో దేవగణం లంకకు చేరుతుంది—కుబేరుడు (వైశ్రవణుడు), పితృగణాలతో యముడు, ఇంద్రుడు, వరుణుడు, షడ్నేత్ర వృషధ్వజ మహేశ్వరుడు, బ్రహ్మ—ఇలా ఒక మహాదేవసభ ఏర్పడి, జరిగిన సంఘటనలను లోకదృష్టికి మించి విశ్వదృష్టితో పునర్వ్యాఖ్యానిస్తుంది. దేవతలు ప్రశ్నిస్తారు—సృష్టికర్త, ప్రభువు అని చెప్పబడే రాముడు సీత అగ్నిపరీక్షలోని కష్టాన్ని ఎలా నిర్లక్ష్యం చేసినట్లు కనిపించగలడు? ఇక్కడ దివ్య సర్వజ్ఞత్వం మరియు మానవ పాత్రాచరణ మధ్య ఉన్న ఉద్వేగం వెల్లడవుతుంది. రాముడు తాను దశరథుని మానవ కుమారుడిననే భావిస్తున్నానని చెప్పి, తన మూలాన్ని బ్రహ్మ స్పష్టపరచమని కోరుతాడు. అప్పుడు బ్రహ్మ విస్తృత స్తవంతో రాముని నారాయణుడు/విష్ణువుగా ప్రకటిస్తాడు—యజ్ఞస్వరూపుడు, ఓంకారస్వరూపుడు, ఆది-మధ్య-అంతము, దిక్కులలోను సమస్త భూతాలలోను వ్యాపించి ధారించే తత్త్వము, అలాగే త్రివిక్రమ-వామనరూపంలో బలిని బంధించిన లీల. చివరికి రావణవధ అవతారకార్యసిద్ధి అని ప్రకటించి, ఈ ప్రాచీన స్తవ పఠనం విజయాన్ని ప్రసాదించి అపకీర్తి నుండి రక్షిస్తుందని చెప్పి, సర్గం కథాసమాప్తితో పాటు ఆరాధనా-పాఠ్య ప్రమాణంగా నిలుస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
ततोहिदुर्मनाराम्श्रुत्वैवंवदतांगिरः ।दध्यौमुहूर्तंधर्मात्माबाष्पव्याकुललोचनः ।।।।
అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన రాముడు వారి మాటలు విని మనస్సు దుఃఖితమైంది. క్షణమాత్రం నిలిచి ఆలోచించాడు; కన్నులు కన్నీళ్లతో కలవరపడ్డవి।
Verse 2
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।।।
అనంతరం రాజ వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు), పితృగణులతో యముడు, సహస్రాక్ష దేవేశుడు ఇంద్రుడు, జలాధీశ్వరుడు వరుణుడు, షడర్ధనయనుడు, వృషధ్వజుడు శ్రీమాన్ మహాదేవుడు, మరియు సమస్త లోకాల కర్త, బ్రహ్మవిద్యలో శ్రేష్ఠుడు బ్రహ్మ—ఇవన్నీ సూర్యసమాన కాంతిమంతమైన విమానాలలో సమాగమించి లంకానగరికి వచ్చి రాఘవుని చేరిరి॥
Verse 3
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
వృషధ్వజుడైన శ్రీమాన్ మహాదేవుడు—(ఇక్కడ) షడర్ధనయనుడని వర్ణింపబడినవాడు—సర్వలోకాధిపతి; అలాగే బ్రహ్మవిదులలో శ్రేష్ఠుడు, సమస్త లోకాల సృష్టికర్త బ్రహ్మా—వారూ అక్కడికి వచ్చారు॥
Verse 4
ततोवैश्रवणोराजायमश्चपितृभिःसह ।सहस्राक्षश्चदेवेशोवरुणश्चजलेश्वरः ।।6.120.2।।षडर्धनयन्श्रीमान्महादेवोवृषध्वजः ।कर्तासर्वस्यलोकस्यब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।6.120.3।।एतेसर्वेसमागम्यविमानैस्सूर्यसन्निभैः ।आगम्यनगरींलङ्कामभिजग्मुश्चराघवम् ।।6.120.4।।
వారందరూ సమాగమించి సూర్యసన్నిభమైన విమానాలలో వచ్చి, లంకానగరికి చేరి రాఘవుని సమీపమునకు అభిగమించారు।
Verse 5
ततःसहस्ताभरणान्प्रगृह्यविपुलान्भुजान् ।अब्रुवंस्त्रिदशश्रेष्ठाराघवंप्राञ्जलिंस्थितम् ।।।।
అప్పుడు త్రిదశగణాలలో శ్రేష్ఠులైన దేవతలు సహస్రాభరణాలతో అలంకృతమైన తమ విస్తారమైన భుజాలను ఎత్తి, అంజలి బద్ధుడై నిలిచిన రాఘవునితో ఇలా పలికిరి।
Verse 6
कर्तासर्वस्यलोकस्यश्रेष्ठोज्ञानवतांप्रभुः ।उपेक्षसेकथंसीतांपतन्तींहव्यवाहने ।।।।कथंदेवगणश्रेष्ठमात्मानंनावबुद्ध्यसे ।
మీరు సమస్త లోకములకు కర్త, జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడు, పరమ ప్రభువు. సీత హవ్యవాహనమైన అగ్నిలో ప్రవేశించుచుండగా మీరు ఎలా ఉపేక్షించగలరు? దేవగణాలలో శ్రేష్ఠుడైన మీ స్వరూపాన్ని మీరు ఎలా గ్రహించరు?
Verse 7
ऋतधामावसुःपूर्वंवसूनां च प्रजापतिः ।।।।त्रयाणामपिलोकानामादिकर्तास्वयंप्रभुः ।
పూర్వము మీరు వసువులలో ‘ఋతధామా’ అనే వసువుగా, వసువుల ప్రజాపతిగా ప్రసిద్ధులు; మూడు లోకాలకూ ఆదికర్త, స్వయంప్రభువు మీరు మాత్రమే।
Verse 8
रुद्राणामष्टमोरुद्रस्साध्यानामपिपञ्चमः ।।।।अश्विनौचापिकर्णौतेसूर्यचन्द्रामसौदृशौ ।
రుద్రులలో మీరు అష్టమ రుద్రుడు; సాధ్యులలో పంచముడు. అశ్వినీదేవతలు మీ కర్ణములు, సూర్యచంద్రులు మీ నేత్రములు।
Verse 9
अन्तेचादौ च लोकानांदृश्यसे च परन्तप ।।।।उपेक्षसे च वैदेहींमानुषःप्राकृतोयथा ।
హే పరంతపా! లోకాల ఆది యందును అంత యందును మీరు దర్శనమిచ్చువారు; అయినా వైదేహిని మీరు సాధారణ మనుష్యుడివలె ఉపేక్షించితిరి।
Verse 10
इत्युक्तोलोकपालैस्तैस्स्वामीलोकस्यराघवः ।।।।अब्रवीत्त्रिदशश्रेष्ठान्रामधर्मभृतांवरः ।
ఆ లోకపాలులు ఇలా పలికినప్పుడు, లోకాధిపతియైన రాఘవుడు—ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు—దేవశ్రేష్ఠులను ఉద్దేశించి పలికెను।
Verse 11
आत्मानंमानुषंमन्येरामंदशरथात्मजम् ।।।।सोऽहंयस्ययतश्चाहंभगववंस्तद्भ्रवीतुमे ।
నేను నన్ను మనుష్యుడిగానే భావిస్తున్నాను—దశరథుని కుమారుడైన రాముడను. కావున, ఓ భగవన్, నేను ఎవరివాడను? ఎక్కడి నుండి వచ్చితిని? అది సత్యంగా నాకు చెప్పుము।
Verse 12
इतिब्रुवाणंकाकुत्स्थंब्रह्माब्रह्मविदांवरः ।।।।अब्रवीच्छ्रुणुमेवाक्यंसत्यंसत्यपराक्रम ।
ఇట్లు పలికిన కాకుత్స్థునితో బ్రహ్మవిద్యావిదులలో శ్రేష్ఠుడైన బ్రహ్మదేవుడు పలికెను— “హే సత్యపరాక్రమా! నా వాక్యము వినుము; అది నిశ్చయంగా సత్యమే.”
Verse 13
भवान्नारायणोदेवःश्रीमांश्चक्रायुधःप्रभुः ।।।।एकशृङ्गोवराहस्त्वंभूतभव्यसपत्नजित् ।
మీరు స్వయంగా శ్రీమన్నారాయణ దేవుడు—చక్రాయుధుడైన ప్రభువు. మీరు ఏకశృంగ వరాహస్వరూపుడు, భూతభవ్యజ్ఞుడు, సమస్త శత్రువులను జయించువాడు.
Verse 14
अक्षरंब्रह्मसत्यं च मध्येचान्ते च राघव ।।।।लोकानांत्वंपरोधर्मोविष्वक्सेनश्चतुर्भुजः ।
హే రాఘవా! మీరు అక్షర బ్రహ్మము, స్వయంగా సత్యము—మధ్యములోను అంతములోను. లోకములకు మీరు పరమధర్మము; మీరు చతుర్భుజుడైన విష్వక్సేనుడు.
Verse 15
शार्ङ्गधन्वाहृषीकेशःपुरुषःपुरुषोत्तमः ।।।।अजितःखङ्गदृग्विष्णुःकृष्णश्चैवमहाबलः ।
మీరు శార్ఙ్గధన్వి హృషీకేశుడు; మీరు పురుషుడు, పురుషోత్తముడు. మీరు అజితుడు, ఖడ్గధారి విష్ణువు; మీరు మహాబలుడైన కృష్ణుడును.
Verse 16
सेनानीर्ग्रामणीश्चत्वंत्वंबुद्धिस्त्वंक्षमादमः ।।।।प्रभवश्चाप्ययश्चत्वमुपेन्द्रोमधुसूदनः ।
మీరు సేనల నాయకుడు, సముదాయాల మార్గదర్శకుడు; మీరు బుద్ధి, క్షమ, దమము (సంయమము). మీరు సృష్టికి కారణమూ లయమూ; మీరు ఉపేంద్రుడు (వామనుడు) మరియు మధుసూదనుడు.
Verse 17
इन्द्रकर्मामहेन्द्रस्त्वंपद्मनाभोरणान्तकृत् ।।।।शरण्यंशरणं च त्वामाहुर्दिव्यामहर्षयः ।
ఇంద్రకర్మాలకు అంతఃశక్తి నీవే; నీవు మహేంద్రుడు, పద్మనాభుడు, యుద్ధాంతకర్తవు. దివ్య మహర్షులు నిన్ను ‘శరణ్యుడు’ మరియు స్వయంగా ‘శరణం’ అని పలుకుదురు॥
Verse 18
सहस्रशृङ्गोवेदात्माशरशीर्षोमहर्षभः ।।।।त्वंत्रयाणांहिलोकानामादिकर्तास्वयम्प्रभुः ।सिद्धानामपिसाध्यानामाश्रयश्चासिपूर्वजः ।।।।
నీవు సహస్రశృంగుడు, వేదాత్మస్వరూపుడు, శతశిరస్సు గల మహర్షభుడు. నీవే త్రిలోకాల ఆదికర్త, స్వయంప్రభువు; సిద్ధులకూ సాధ్యులకూ ఆశ్రయమూ ఆదిపురుషుడవు॥
Verse 19
सहस्रशृङ्गोवेदात्माशरशीर्षोमहर्षभः ।।6.120.18।।त्वंत्रयाणांहिलोकानामादिकर्तास्वयम्प्रभुः ।सिद्धानामपिसाध्यानामाश्रयश्चासिपूर्वजः ।।6.120.19।।
నీవు సహస్రశృంగుడు, వేదాత్మస్వరూపుడు, శతశిరస్సు గల పరమశ్రేష్ఠుడు. నీవే త్రిలోకాల ఆదికర్త, స్వయంప్రభువు; సిద్ధులకూ సాధ్యులకూ ఆశ్రయమూ ఆదిమూలమూ నీవే॥
Verse 20
त्वम्यज्ञस्त्वंवषटकारस्त्वमोङ्कारःपरात्परः ।।।।प्रभवंनिधनंवातेनोविदुःकोभवानिति ।
నీవే యజ్ఞము, నీవే వషట్కారము, నీవే పరాత్పరమైన ఓంకారము. నీ ఆది గానీ నీ అంతం గానీ వారు ఎరుగరు; నీవు నిజంగా ఎవరో తెలియదు॥
Verse 21
दृश्यसेसर्वभूतेषुगोषु च ब्राह्मणेषु च ।।।।दिक्षुसर्वासुगगनेपर्वतेषुनदीषु च ।
హే ప్రభో! నీవు సమస్త భూతములలో—గోవులలోను బ్రాహ్మణులలోను—సర్వ దిక్కులలో, ఆకాశములో, పర్వతములలో, నదులలోనూ దర్శనమిచ్చుచున్నావు।
Verse 22
सहस्रचरण्श्रीमान् शतशीर्षस्सहस्रदृक् ।।।।त्वंधारयसिभूतानिपृथिवीं च सपर्वताम् ।
శ్రీమంతుడవై, సహస్ర పాదములు కలవాడవు, శత శిరస్సులు కలవాడవు, సహస్ర నేత్రములు కలవాడవు; నీవే సమస్త భూతములను, పర్వతసహితమైన భూమిని ధారించుచున్నావు।
Verse 23
अन्तेपृथिव्याःसलिलेदृश्यसेत्वंमहोरगः ।।।।त्रीन्लोकान्धारयन् राम देवगन्धर्वदानवान् ।
హే రామా! భూమి ప్రళయాంతమున నీవు జలములపై మహోరగరూపముగా దర్శనమిచ్చి, దేవులు, గంధర్వులు, దానవులతో కూడిన త్రిలోకమును ధారించుచున్నావు।
Verse 24
अहंतेहृदयंरामजिह्वादेवीसरस्वती ।।।।देवारोमाणिगात्रेषुब्रह्मणानिर्मिताःप्रभो ।
హే రామా! నేను నీ హృదయమును; దేవి సరస్వతి నీ జిహ్వను; బ్రహ్మచే నిర్మితమైన దేవగణములు, హే ప్రభో, నీ గాత్రములపై రోమములుగా ఉన్నారు।
Verse 25
निमेषस्तेस्मृतारात्रिरुन्मेषोदिवसस्तथा ।।।।संस्कारास्त्वभवन्वेदानैतदस्तित्वयाविना ।
నీ నేత్రనిమేషమే రాత్రిగా స్మరింపబడును, ఉన్మేషమే దినముగా. వేదములు మరియు సమస్త సంస్కారములు నీవలననే ఉద్భవించెను; నీ లేకుండా ఇది ఏదియు లేదు।
Verse 26
जगत्सर्वंशरीरंतेस्थैर्यंतेवसुथातलम् ।।।।अग्निःकोपःप्रसादस्तेसोम्श्रीवत्सलक्षणः ।
సర్వ జగత్తు మీ శరీరమే; భూమితలం మీ స్థైర్యమే. అగ్నివలె మీ కోపం, సోమునివలె మీ ప్రసాదం; మీరు శ్రీవత్సలక్షణధారి॥
Verse 27
त्वयालोकास्त्रयःक्रान्ताःपुरास्वैर्विक्रमैस्त्रिभिः ।।।।महेन्ध्रश्चकृतोराजाबलिंबद्ध्वासुदारुणम् ।
పూర్వం మీ స్వేచ్ఛా మూడు విక్రమాలతో మీరు త్రిలోకాలను వ్యాపించారు. భయంకరుడైన బలిని బంధించి మహేంద్రుని రాజుగా చేసారు॥
Verse 28
सीतालक्ष्मीर्भवान् विष्णुर्देवःकृष्णःप्रजापतिः ।।।।वधार्थंरावणस्येहप्रविष्टोमानुषींतनुम् ।
సీత లక్ష్మి; మీరు విష్ణువు—అదే దివ్య కృష్ణుడు, ప్రజాపతి స్వరూపుడైన ప్రభువు. రావణవధార్థమే ఇక్కడ మానవ దేహంలో ప్రవేశించారు॥
Verse 29
तदिदंनस्त्वयाकार्यंकृतंधर्मभृतांवर ।।।।निहतोरावणोरामप्रहृष्टोदिवमाक्रम ।
ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడా! మా కొరకు ఈ కార్యాన్ని మీరు పూర్తి చేసారు. రావణుడు నిహతుడయ్యాడు, ఓ రామా—ఇప్పుడు హర్షంతో స్వర్గానికి గమించండి॥
Verse 30
अमोघंदेववीर्यंते न तेमोघाःपराक्रमाः ।।।।अमोघंदर्शनंरामअमोघस्तवसंस्तवः ।
హే దేవస్వరూప రామా! నీ దేవవీర్యం అమోఘము; నీ పరాక్రమాలు ఎప్పుడూ వ్యర్థమవు. నీ దర్శనమే ఫలప్రదము, అలాగే నీ స్తుతి కూడా అమోఘమే—నిష్ఫలమయ్యేది కాదు।
Verse 31
अमोघास्तेभविष्यन्तिभक्तिमन्तोनराभुवि ।।।।येत्वांदेवंध्रुवंभक्ताःपुराणंपुरुषोत्तमम् ।प्राप्नुवन्तिसदाकामनिहलोकेपरत्र च ।।।।
భూమిపై నీపై భక్తి కలవారు ఎప్పుడూ విఫలమవరు. నిన్ను ధ్రువుడైన దేవుడిగా, పురాతన పురుషోత్తముడిగా భజించే భక్తులు ఇహలోకములోను పరలోకములోను సదా తమ ఇష్టఫలాలను పొందుతారు।
Verse 32
अमोघास्तेभविष्यन्तिभक्तिमन्तोनराभुवि ।।6.120.31।।येत्वांदेवंध्रुवंभक्ताःपुराणंपुरुषोत्तमम् ।प्राप्नुवन्तिसदाकामनिहलोकेपरत्र च ।।6.120.32।।
నిన్ను ధ్రువుడైన దేవుడిగా, పురాతన పురుషోత్తముడిగా భజించే భక్తులు ఇహలోకములోను పరలోకములోను సదా తమ ఇష్టకామ్యాలను పొందుతారు।
Verse 33
इममार्षंस्तवंदिव्यमितिहासंपुरातनम् ।।।।येनराःकीर्तयिष्यन्तिनास्तितेषांपराभवः ।
ఈ ఆర్యమైన దివ్య స్తవమును—ఈ పురాతన పవిత్ర ఇతిహాసమును—యెవరు కీర్తించి పఠిస్తారో, వారికి పరాభవం ఉండదు।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the apparent dilemma of Rāma ‘overlooking’ Sītā’s entry into fire (Agni), contrasting public perception with Rāma’s role-bound conduct; it frames the episode as an ethical stress-test of kingship and legitimacy rather than a private domestic scene.
The dialogue teaches that Itihāsa can simultaneously operate on human and cosmic registers: Rāma self-identifies as human (Daśaratha’s son) while Brahmā articulates his Nārāyaṇa identity, implying that dharma may require divine agency to work through human norms (maryādā) for the world’s instruction.
Laṅkā is the immediate setting, reimagined as a cosmic auditorium via radiant vimānas; culturally, the sarga highlights Vedic-ritual markers (yajña, vaṣaṭ, Oṃkāra, Vedas) and pan-Indian avatāra motifs (Varāha, Vāmana/Trivikrama, Bali), mapping the war narrative onto a broader sacred geography of tradition.