
सीताप्रत्याख्यानम् / Rama’s Post-Victory Address to Sītā (Public Opinion and Royal Duty)
युद्धकाण्ड
యుద్ధానంతరం రాముడు తన సమీపంలో నిలిచిన సీతను చూసి, హృదయంలో దాగిన కోపం‑ఆందోళనలను ప్రజల ముందే వ్యక్తం చేస్తాడు. రావణవధతో అవమానం తుడిచిపోయిందని, ప్రతిజ్ఞలు నెరవేరాయని, సహాయకుల శ్రమ ఫలించిందని చెబుతాడు—హనుమంతుని సముద్రలంఘనం, లంకావిధ్వంసం, సుగ్రీవుని సలహా‑సైన్యపరాక్రమం, విభీషణుని శరణాగమనం అన్నీ విజయానికి దోహదమయ్యాయని పేర్కొంటాడు. తర్వాత రాజనీతి, వంశకీర్తి విషయాలను ముందుకు తెచ్చి, ఈ యుద్ధశ్రమ ‘సీతకోసం’ కాదని, తన వంశమర్యాద, సదాచారం, ప్రజాపవాదం నుంచి కీర్తిరక్షణ కోసమేనని ప్రకటిస్తాడు. ఒకవైపు వ్యక్తిగత స్నేహం, మరోవైపు జనవాదభయం—హృదయం రెండుగా చీలిందని చెప్పి, ఇతరుని ఇంటిలో ఉన్నదీ, కామదృష్టితో చూడబడినదీ అయిన భార్యను స్వీకరించడం అనుచితమని కఠినంగా వాదిస్తాడు. అందువల్ల సీత ఎక్కడ ఇష్టమైతే అక్కడికి వెళ్లవచ్చని, లక్ష్మణ‑భరత‑శత్రుఘ్న‑సుగ్రీవ‑విభీషణులను ఆశ్రయరక్షకులుగా కూడా సూచిస్తాడు. ఈ మాటలతో సీత కన్నీళ్లతో నిండిపోయి వణికిపోతుంది; ఏనుగు తాకిడికి గురైన లతలా కుంగిపోతుంది—శారీరక రక్షణ తర్వాత ప్రజల ముందే తిరస్కరణ కలిగించిన మానసిక హింసను ఇది చూపిస్తుంది।
Verse 1
तांतुपाश्वस्थितांप्रह्वांरामस्सम्प्रेक्ष्यमैथिलीम् ।हृदयान्तर्गतंक्रोधव्याहर्तुमुपचक्रमे ।।6.118.1।।
తన పక్కనే నిలిచి వినయంగా వంగిన మైథిలిని రాముడు చూచి, హృదయంలో దాగిన కోపాన్ని పలుకుటకు ఆరంభించెను।
Verse 2
एषासिनिर्जिताभद्रेशत्रुंजित्वारणाजिरे ।पौरुषाद्यदनुष्ठेयंमयैतदुपपादितम् ।।6.118.2।।
రావణుని అంకంలో బాధపడినదానివి, దుష్ట దృష్టితో చూచబడినదానివి నీవు; ‘మహత్తర వంశం’ అని చెప్పుకొంటూ నేను నిన్ను మళ్లీ ఎలా స్వీకరిస్తాను?
Verse 3
गतोऽस्म्यन्तममर्षस्यधर्षणासम्प्रमार्जिता ।अवमानश्चशत्रुश्चयुगपन्निहतौमया ।।6.118.3।।
నేను దాచుకున్న అమర్షానికి అంతం చేర్చితిని; అవమానమునకు కారణమైన ధర్షణకలుషం పూర్తిగా తుడిచివేయబడింది. ఒకే వేళ అవమానమూ, దానికి కారణమైన శత్రువూ నా చేత నిహతులయ్యారు.
Verse 4
अद्यमेपौरुषंदृष्टमद्यमेसफल्श्रमः ।अद्यतीर्णप्रतिज्ञोऽत्वाप्रभवाम्यद्यचात्मनः ।।6.118.4।।
ఈ రోజు నా పౌరుషం ప్రత్యక్షమైంది; ఈ రోజు నా శ్రమ ఫలించింది. ఈ రోజు నేను ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చితిని; ఈ రోజు నేను నన్ను నేనే అధీనపరచుకొని, నిన్ను గూర్చిన నా సంకల్పముపై కూడా అధికారం పొందితిని.
Verse 5
यात्वंविरहितानीताचलचित्तेनरक्षसा ।दैवसम्पादितोदोषोमानुषेणमयाजितः ।।6.118.5।।
నీవు ఒంటరిగా ఉన్నప్పుడు ఆ చంచలచిత్త రాక్షసుడు నిన్ను అపహరించి తీసికెళ్లిన వేళ, దైవవశాత్ ఏర్పడిన ఆ దోషాన్ని నేను—మనుష్యుడనైనప్పటికీ—జయించితిని.
Verse 6
सम्प्राप्तमवमानंयस्तेजसा न प्रमार्जति ।कस्तस्यपुरुषार्थोमहताप्यल्पचेतसः ।।6.118.6।।
తన తేజస్సుతో తనపై వచ్చిన అవమానాన్ని తొలగించని వానికి, అల్పచిత్తుడైన ఆ పురుషునికి మహా పరాక్రమం కూడా ఏ ప్రయోజనం?
Verse 7
लङ्घनं च समुद्रस्यलङ्कायाश्चापिमर्धनम् ।सफलंतस्य च श्लाघ्यमद्यकर्महनूमतः ।।6.118.7।।
హనుమంతుని సముద్రలంఘనం, లంకామర్దనం—ఈ రోజు అతని కార్యం ఫలించింది; అది ప్రశంసనీయమైనది.
Verse 8
युद्धेविक्रमतश्चैवहितंमन्त्रयतस्तथा ।सुग्रीवस्यससैन्यस्यसफलोऽद्यपरिश्रमः ।।6.118.8।।
యుద్ధంలో పరాక్రమంతోను, హితమైన మంత్రణతోను—సుగ్రీవుని సైన్యంతో కూడిన శ్రమ ఈ రోజు ఫలించింది.
Verse 9
विभीषणस्य च तथासफलोऽद्यपरिश्रमः ।विगुणंभ्रातरंत्यक्त्वायोमांस्वयमुपस्थितः ।।6.118.9।।
అలాగే విభీషణుని శ్రమ కూడా ఈ రోజు ఫలించింది—గుణహీనుడైన అన్నను విడిచి, స్వయంగా నా శరణు వచ్చాడు.
Verse 10
इत्येवंवदत्श्रुत्वासीतारामस्यतद्वचः ।मृगीवोत्फुल्लनयनाबभूवाश्रुपरिप्लुता ।।6.118.10।।
రాముడు అట్లా పలికిన మాటలు విని సీత జింకవలె విస్తార నేత్రాలతో, కన్నీళ్లతో నిండిపోయెను।
Verse 11
पश्यतस्तांतुरामस्यसमीपेहृदयप्रियाम् ।जनवादभयाद्राज्ञोबभूवहृदयंद्विधा ।।6.118.11।।
రాముడు ఆమెను చూస్తూనే ఉన్నాడు—హృదయప్రియురాలు సీత సమీపంలో నిలిచినా—ప్రజావాద భయంతో రాజు హృదయం రెండుగా చీలెను।
Verse 12
सीतामुत्पलपत्राक्षींनीलकुञ्चितमूर्थजाम् ।अवदद्वैवरारोहंमध्येवानररक्षसाम् ।।6.118.12।।
వానర రాక్షసుల మధ్య రాముడు, కమలదళ నేత్రాలుగల, నల్లని వంకర జుట్టుగల, సుందరాంగి సీతతో పలికెను।
Verse 13
यत्कर्तव्यंमनुष्येणधर्षणांप्रतिमार्जता ।तत्कृतंरावणंहत्वामयेदंमानकाङ्क्षिणा ।।6.118.13।।
మనిషి అవమానాన్ని తుడిచివేయుటకు చేయవలసినది ఏదో, అది నేను గౌరవాన్ని పునఃస్థాపించాలనే ఆకాంక్షతో రావణుని వధించి నిర్వర్తించితిని।
Verse 14
निर्जिताजीवलोकस्यतपसाभावितात्मना ।अगस्त्येनदुराधर्षामुनिनादक्षिणेवधिक् ।।6.118.14।।
మర్త్యలోకానికి దక్షిణ దిక్కు దుర్జయం; అయితే తపస్సుతో భావితాత్ముడైన ముని అగస్త్యుడు దానిని జయించాడు—అలాగే నేనూ విజయం పొందితిని।
Verse 15
विदितश्चास्तुभत्रंतेयोऽयंरणपरिश्रमः ।सुतीर्णःसुहृदांवीर्यान्नत्वदर्थंमयाकृतः ।।6.118.15।।रक्षतातुमयावृत्तपमवादं च सर्वतः ।प्रख्यातस्यात्मवंशस्यव्यङ्ग्यं च परिमार्जता ।।6.118.16।।
నీకు మంగళం కలుగుగాక; ఇది తెలిసికొనుము—ఈ యుద్ధశ్రమ నా సుహృదుల వీర్యంతో విజయంగా ముగిసింది; అయితే నేను దీనిని నీ కోసమే చేయలేదు।
Verse 16
विदितश्चास्तुभत्रंतेयोऽयंरणपरिश्रमः ।सुतीर्णःसुहृदांवीर्यान्नत्वदर्थंमयाकृतः ।।6.118.15।।रक्षतातुमयावृत्तपमवादं च सर्वतः ।प्रख्यातस्यात्मवंशस्यव्यङ्ग्यं च परिमार्जता ।।6.118.16।।
నేను సదాచారాన్ని కాపాడుతూ, అన్ని వైపుల నుండీ అపవాదాన్ని తొలగిస్తూ, నా ప్రసిద్ధ వంశంపై పడగల మచ్చను తుడిచివేయుటకే ఈ కార్యం చేసితిని।
Verse 17
प्राप्तचारित्रसन्देहाममप्रतिमुखेस्थिता ।दीपोनेत्रातुरस्येवप्रतिकूलासिमेदृढम् ।।6.118.17।।
నా ఎదుట నిలిచిన నీవు, నీ శీలంపై సందేహం కలిగినందున, కంటి వ్యాధిగ్రస్తునికి దీపం వలె నాకు ప్రతికూలంగా, నిజముగా అసహ్యంగా అనిపిస్తున్నావు।
Verse 18
तद्गच्छत्वानुजानेऽद्ययथेष्टंजनकात्मजे ।एतादशदिशोभद्रेकार्यमस्ति न मेत्वया ।।6.118.18।।
అందుచేత హే జనకనందిని, నేడు నేను నిన్ను అనుమతిస్తున్నాను—నీ ఇష్టమున్న దిశకు నీవు వెళ్లుము। భద్రే, నీతో నాకు ఇక ఏ కార్యసంబంధమూ లేదు।
Verse 19
कःपुमांस्तुकुलेजातस्स्त्रयंपरगृहाषिताम् ।तेजस्वीपुनरादद्यात्सुहृल्लेख्येनचेतसा ।।6.118.19।।
ఉన్నత కులంలో జన్మించిన ఏ తేజస్వి పురుషుడు, పరగృహంలో నివసించిన స్త్రీని తెలిసికొని మళ్లీ స్వీకరిస్తాడు—మిత్రులే నిందించే స్థితిలో?
Verse 20
रावणाङ्कपरिक्लिष्टांदृष्टांदुष्टेनचक्षुषा ।कथंत्वापुनरादद्यांकुलंव्यपदिशन् महत् ।।6.118.20।।
రావణుని అంకంలో బాధపడినదానివి, దుష్ట దృష్టితో చూచబడినదానివి నీవు; ‘మహత్తర వంశం’ అని చెప్పుకొంటూ నేను నిన్ను మళ్లీ ఎలా స్వీకరిస్తాను?
Verse 21
तदर्थंनिर्जितामेत्वंयशःप्रत्याहृतंमया ।नास्तिमेत्यय्यभिष्वङ्गोयथेष्टंगम्यतामितः ।।6.118.21।।
ఆ ఉద్దేశ్యానికే నేను నిన్ను తిరిగి గెలుచుకొని తెచ్చాను; నా యశస్సును పునఃప్రాప్తి చేసుకున్నాను। నీపై నాకు ఇక ఆసక్తి లేదు; ఇక్కడి నుండి నీ ఇష్టమున్న చోటికి వెళ్లుము।
Verse 22
तदद्यव्याहृतंभद्रेमयैतत् कृतबुधदिना ।लक्ष्मणेनाथभरतेकुरुबुधदिंयथासुखम् ।।6.118.22।।
భద్రే, నేడు నేను ఆలోచించి ఈ మాట పలికాను। లక్ష్మణుని వైపు గానీ, లేక భరతుని వైపు గానీ—నీకు సుఖమూ క్షేమమూ కలుగునని అనిపించే దిశగా మనస్సు నిలుపుము।
Verse 23
शत्रुघ्नेवाथसुग्रीवेराक्षसेवाविभीषणे ।निवेशयमनस्सीतेयथावासुखमात्मनः ।।6.118.23।।
హే సీతా, శత్రుఘ్నునితో గానీ సుగ్రీవునితో గానీ, లేదా రాక్షసులలో విభీషణుని ఆశ్రయములో గానీ—నీకు ఆత్మసుఖం కలిగే చోట మనస్సును నిలిపివేయి.
Verse 24
न हित्वांरावणोदृष्टवादिव्यरूपांमनोरमाम् ।मर्षयेतचिरंसीतेस्वगृहेपर्यवस्थिताम् ।।6.118.24।।
సీతే! దివ్యరూపిణీ, మనోహరమైన నిన్ను చూసిన రావణుడు, నిన్ను తన ఇంటిలో దీర్ఘకాలం ఉంచడాన్ని నిశ్చయంగా సహించలేడు.
Verse 25
ప్రియుని నోట వినుటకు దుఃఖకరమైన మాటలు విని మైథిలి చాలాసేపు విలపించింది. ఆమె తీవ్రంగా కంపించి, విరివిగా కన్నీళ్లు కార్చింది—మహాబలవంతమైన ఏనుగు శుండు-హస్తాఘాతానికి తగిలిన లతలా.
The chapter presents a dharma-conflict where Rāma, despite having rescued Sītā, prioritizes royal legitimacy and fear of public opinion (janavāda) over private marital acceptance, publicly authorizing her to go elsewhere (6.118.11, 18–23).
The sarga foregrounds the burden of kingship: victory in war does not end ethical accountability, and social trust/yaśas becomes a governing principle; it also warns that speech can function as moral judgment and as psychological harm when duty is argued through reputation alone.
Geographical references include Laṅkā and the ocean-crossing associated with Hanumān’s mission; culturally, the sarga highlights norms around kula (lineage), apavāda (scandal), and the authority of janavāda (public discourse) in evaluating royal conduct and marital legitimacy.