Sarga 113
रावणवधदर्शनम् — Lament of the Rākṣasa Women upon Seeing Rāvaṇa Slain
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో రావణవధానంతరం లంకలోనూ అంతఃపురంలోనూ కలిగిన తక్షణ శోకప్రవాహం యుద్ధభూమిపై ప్రత్యక్షమవుతుంది. శోకవిహ్వల రాక్షసీ స్త్రీలు అంతఃపురం నుంచి పరుగెత్తి రక్తకర్దమంతో నిండిన రణరంగంలోకి ప్రవేశించి, తెగిన దేహభాగాలు మరియు పడిపోయిన శవాల మధ్య తమ భర్తలు, బంధువులను వెదుకుతారు. వారు రావణుని మహాకాయ శవాన్ని—నల్లని పర్వతరాశిలా—చూసి అతని అవయవాలపై కూలిపోతారు; ఎవరో ఆలింగనం చేస్తారు, ఎవరో పాదాలు, గ్రీవను పట్టుకుంటారు, ఎవరో నేలపై ఒర్లుతారు, ఎవరో మూర్ఛపడతారు, మరెవరో కమలంపై మంచుబిందువుల్లా కన్నీళ్లతో అతని ముఖాన్ని తడిపేస్తారు. వారి విలాపం ఆలోచనాత్మకంగా, ఉపదేశాత్మకంగా మారుతుంది. ఒకప్పుడు ఇంద్రుడు, యముడు, గంధర్వులు, ఋషులు, దేవతలకూ భయంకరుడైన రావణుడు, నేడు ఒక మానవ యోధుని చేతిలో హతుడై నిస్సహాయంగా పడి ఉన్నాడని వారు తలచి విలపిస్తారు. కారణాన్ని కూడా స్పష్టంగా చెబుతారు—హితవచనాలను వినకపోవడం, ముఖ్యంగా విభీషణుని సలహాను తృణీకరించడం, సీతాపహరణం మరియు ఆమెను నిర్బంధించడం; దీని వల్ల వారి సమాజానికి ‘మూలహర’ం కలిగింది. చివరికి దైవగతి అప్రతిహతమని ప్రకటిస్తారు—ధనం, సంకల్పం, పరాక్రమం, రాజాజ్ఞ ఏదీ దాని ప్రవాహాన్ని తిప్పలేవు; క్రౌంచ/కురరీ పక్షుల్లా వారి కరుణారవం యుద్ధకాండంలోనూ శోకగీతపు లయను నిలుపుతుంది.
Shlokas
Verse 1
रावणंनिहतंदृष्टवाराघवेणमहात्मना ।अन्तःपुराद्विनिष्पेतूराक्षस्यश्शोककर्शिताः ।।।।
మహాత్ముడైన రాఘవుడు రావణుణ్ని సంహరించినదాన్ని చూసి, శోకంతో క్షీణించిన రాక్షసీ స్త్రీలు అంతఃపురం నుండి పరుగెత్తి బయటికి వచ్చారు.
Verse 2
वार्यमाणास्सुबहुशोवेष्टन्त्यःक्षितिपांसुषु ।विमुक्तकेश्यश्शोकार्तागावोवत्सहतायथा ।।।।
ఎన్ని సార్లు ఆపినా అనేక స్త్రీలు భూమి ధూళిలో పొర్లుతూ, జుట్టు విరబూసి, శోకంతో విలపించారు; దూడ చనిపోతే ఆవులు ఎలా రోదిస్తాయో అలా।
Verse 3
उत्तरेणविनिष्क्रम्यद्वारेणसहराक्षसैः ।प्रविश्यायोधनंघोरंविचिन्वन्त्वोहतंपतिम् ।।।।आर्यपुत्रेतिवादिन्योहानाथेति च सर्वशः ।परिपेतुःकबन्धाङ्कांमहींशोणितकर्दमाम् ।।।।
ఉత్తర ద్వారం ద్వారా రాక్షసులతో కలిసి బయటికి వచ్చి, వారు భయంకరమైన యుద్ధభూమిలో ప్రవేశించి, హతులైన తమ భర్తలను వెదకసాగారు। ఎక్కడికక్కడ ‘ఆర్యపుత్రా!’ ‘హా నాథా! నేను అనాథను!’ అని విలపిస్తూ, తలలేని ధడాలతో నిండిన, రక్తం-బురదతో మసకబారిన నేలపై తిరుగుతూ ఉన్నారు।
Verse 4
उत्तरेणविनिष्क्रम्यद्वारेणसहराक्षसैः ।प्रविश्यायोधनंघोरंविचिन्वन्त्वोहतंपतिम् ।।6.113.3।।आर्यपुत्रेतिवादिन्योहानाथेति च सर्वशः ।परिपेतुःकबन्धाङ्कांमहींशोणितकर्दमाम् ।।6.113.4।।
ఉత్తర ద్వారం ద్వారా రాక్షసులతో కలిసి బయటికి వచ్చి, వారు భయంకరమైన యుద్ధరంగంలోకి వెళ్లి హతులైన భర్తలను వెదకసాగారు; ‘ఆర్యపుత్రా!’ ‘హా నాథా!’ అని రోదిస్తూ, తలలేని ధడాలతో కప్పబడిన, రక్తం-బురదతో గాఢమైన నేలపై వారు ఎక్కడికక్కడ తిరిగారు।
Verse 5
ताबाष्पपरिपूर्णाक्ष्योभर्तृशोकपराजिताः ।करेण्वइवनर्द्नत्योविनेदुर्हतयूथपाः ।।।।
వారి కళ్ళు కన్నీళ్లతో నిండిపోయి, భర్తృశోకంతో వారు పూర్తిగా కుంగిపోయారు; హతమైన యూథపుని తలచి రోదించే ఆడ ఏనుగులవలె వారు గర్జిస్తూ విలపించారు।
Verse 6
ददृशुस्तामहाकायंमहावीर्यंमहाद्युतिम् ।रावणंनिहतम्भूमौनीलाञ्जनचयोपमम् ।।।।
వారు మహాకాయుడు, మహావీర్యుడు, మహాద్యుతిమంతుడైన రావణుడు భూమిపై నిహతుడై పడి ఉండటాన్ని చూశారు—నీలాంజన శిలారాశి వలె।
Verse 7
ताःपतिंसहसादृष्टवाशयानंरणपांसुषु ।निपेतुस्तस्यगात्रेषुछिन्नावनलताइव ।।।।
యుద్ధధూళిలో భర్త శయనించి ఉండటాన్ని చూసి వారు అకస్మాత్తుగా అతని అవయవాలపై పడిపోయారు—నరికిన వనలతల వలె.
Verse 8
बहुमानात्परिष्वज्यकाचिदेवंरुरोद ह ।चरणौकाचिदालम्ब्यकाचित्कण्ठेऽवलम्ब्य च ।।।।
గాఢమైన భక్తి-గౌరవంతో కొందరు అతనిని ఆలింగనం చేసి పెద్దగా విలపించారు; కొందరు పాదాలను పట్టుకొని ఏడ్చారు; మరికొందరు కంఠాన్ని ఆశ్రయించి రోదించారు.
Verse 9
उत्क्षिप्य च भुजौकाचिद्भूमौसुपरिवर्तते ।हतस्यवदनंदृष्टवाकाचिन्मोहमुपागमत् ।।।।
కొందరు భుజాలను పైకెత్తి భూమిపై పడిపోయి త్రిప్పుకుంటూ విలపించారు; కొందరు హతుని ముఖాన్ని చూసి మోహావస్థకు, మూర్ఛకు లోనయ్యారు.
Verse 10
काचिदङ्केशिरःकृत्वारुरोदमुखमीक्षती ।स्नापयन्तीमुखंबाष्पैस्तुषारैरिवपङ्कजम् ।।।।
ఒక రాక్షసీ అతని శిరస్సును తన ఒడిలో ఉంచి ముఖాన్ని తిలకిస్తూ విలపించింది; తన కన్నీళ్లతో అతని ముఖాన్ని తడిపింది—పద్మంపై తుషారబిందువుల్లా.
Verse 11
एवमार्ताःपतिंदृष्टवारावणंनिहतंभुवि ।चुक्रुशुर्भहुधाशोकाद्भूयस्ताःपर्यदेवयन् ।।।।
ఇలా శోకాక్రాంతులైన వారు, భూమిపై హతుడై పడి ఉన్న తమ భర్త రావణుని చూచి అనేక విధాలుగా విలపించారు; మహాశోకవశులై మళ్లీ మళ్లీ కరుణగా రోదించారు।
Verse 12
येनमित्रासितःशक्रोयेनवित्रासितोयमः ।येनवैश्रवणोराजापुष्पकेणवियोजितः ।।।।गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् ।भयंयेनरणेदत्तंसोऽयंशेतेरणेहतः ।।।।
ఎవరి వల్ల ఇంద్రుడుకూడా భయపడెను, ఎవరి చేత యముడుకూడా వణికెను; ఎవడు రాజ వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు)ను పుష్పక విమానమునుండి వేరుచేసెను; గంధర్వులు, ఋషులు, మహాత్మ దేవతలకు యుద్ధంలో భయాన్ని కలిగించిన వాడే—ఇప్పుడు రణరంగంలో హతుడై పడి ఉన్నాడు।
Verse 13
येनमित्रासितःशक्रोयेनवित्रासितोयमः ।येनवैश्रवणोराजापुष्पकेणवियोजितः ।।6.113.12।।गन्धर्वाणामृषीणां च सुराणां च महात्मनाम् ।भयंयेनरणेदत्तंसोऽयंशेतेरणेहतः ।।6.113.13।।
గంధర్వులు, ఋషులు, మహాత్మ దేవతలలో యుద్ధంలో భయాన్ని పుట్టించిన వాడే—ఇప్పుడు ఇక్కడ రణరంగంలో హతుడై పడి ఉన్నాడు।
Verse 14
असुरेभ्यःसुरेभ्योवापन्नगेभ्योऽपिवातथा ।भयंयो न विजानातितस्येदंमानुषाद् भयम् ।।।।
అసురులనుండి గానీ, దేవతలనుండి గానీ, నాగజాతులనుండి గానీ ఎప్పుడూ భయాన్ని ఎరుగని వాడికి—ఇప్పుడు ఒక మనుష్యుని నుండే భయం కలిగింది।
Verse 15
अवध्योदेवतानांयस्तथादानवराक्षसाम् ।हतःसोऽयंरणेशेतेमानुषेणपदातिना ।।।।
దేవతలకైనా అవధ్యుడైనవాడు, దానవ-రాక్షసులకైనా వధించలేనివాడు—అటువంటి వాడే ఇప్పుడు రణరంగంలో ఒక పాదాతి మనుష్యవీరునిచేత హతుడై పడి ఉన్నాడు।
Verse 16
यो न शक्यस्सुरैर्हन्तुं न यक्षैर्नासुरैस्तथा ।सोऽयंकश्चिदिवासत्त्वोमृत्युंमर्त्येनलम्भितः ।।।।
దేవులచేతనూ, యక్షులచేతనూ, అలాగే అసురులచేతనూ సంహరింపబడనివాడు—అతడే ఇప్పుడు శక్తి లేనివాడివలె ఒక మానవుని చేత మరణాన్ని పొందాడు।
Verse 17
एवंवदन्त्योरुरुदुस्तस्यतादुःखिताःस्त्रियः ।भूयएव च दुःखार्ताविलेपुश्चपुनःपुनः ।।।।
ఇలా పలుకుతూ ఆ దుఃఖిత స్త్రీలు అతనికోసం గట్టిగా ఏడ్చారు; శోకంతో బాధపడుతూ వారు మళ్లీ మళ్లీ విలపించారు।
Verse 18
अशृण्वतातुसुहृदांसततंहितवादिनाम् ।मरणायहृतासीताराक्षसाश्चनिपातिताः ।।।।एतास्सममिदानींतेवयमात्मा च पातितः ।
నిత్యం హితవచనాలు పలికే సుహృదుల మాట నీవు వినలేదు; మరణానికే సీతను అపహరించావు, రాక్షసులూ నిపాతమయ్యారు. ఇప్పుడు మేమందరం, నీవు కూడా—నీ ఆత్మతో సహా—అందరం కలిసి పతనమయ్యాము।
Verse 19
ब्रुवाणोऽपिहितंवाक्यमिष्टोभ्राताविभीषणः ।।।।धृष्टंपरुषितोमोहत्त्वयात्मवथकाङ्क्षिणा ।
ప్రియ సోదరుడు విభీషణుడు నీ మేలుకోసం మాట చెప్పినప్పటికీ, మోహంతో అంధుడై స్వవినాశాన్ని కోరిన నీవు అతనికి ధృష్టంగా కఠినమైన, అవమానకరమైన మాటలతో ప్రతివాదం చేశావు।
Verse 20
दिनिर्यातितातेस्वासतीतारामायमैथिली ।।।।ननस्स्याद्व्यसनंघोरमिदंमूलहरंमहत् ।
నీవు రాముని స్వపత్నియైన మైథిలి సీతను రామునికి తిరిగి అప్పగించి ఉంటే, మమ్మల్ని మూలముతో సహా కూల్చివేసిన ఈ ఘోర విపత్తు రాలేదు।
Verse 21
वृत्तकामोभवेद्भ्रातारामोमित्रकुलंभवेत् ।।।।वयंचाध्विवाःसर्वाःसकमा न च शत्रवः ।
నీ అన్న యొక్క సంకల్పం నెరవేరేది; రాముడు మా వంశానికి మిత్రుడయ్యేవాడు. మేమందరం విధవలమయ్యే పరిస్థితి రాకపోయేది, శత్రువుల కోరిక కూడా తీరేది కాదు।
Verse 22
त्वयापुनर्नृशंशंसेनसीतांसंरुन्धताबलात् ।।।।राक्षसावयमात्मा च त्रयंतुल्यंनिपातितम् ।
కానీ నీవు క్రూరుడై సీతను బలవంతంగా నిర్బంధించి ఉంచినందున, రాక్షసులు, మేము, నీవు కూడా—ఈ మూడు సమానంగా నాశనంలో పడిపోయాయి।
Verse 23
न कामकारःकामंवातवराक्षसपुङ्गव ।दैवंचेष्टयतेसर्वंहतंदैवेनहन्यते ।।।।
ఓ రాక్షసపుంగవా! కేవలం స్వేచ్ఛాచారం గానీ, కేవలం కోరిక గానీ పైచేయి కాదు; సమస్తాన్ని దైవమే నడిపిస్తుంది. దైవం దెబ్బతీసినవాడు దైవం చేతనే సంహరింపబడతాడు।
Verse 24
वानराणांविनाशोऽयंराक्षसानां च तेरणे ।तवचैवमहाबाहो दैवयोगादुपागतः ।।।।
ఓ మహాబాహో! ఈ యుద్ధంలో వానరుల నాశనం, రాక్షసుల నాశనం, నీ నాశనం కూడా—ఇది అంతా దైవయోగం వల్లనే సంభవించింది।
Verse 25
नैवार्थेन न कामेनविक्रमेण न चाज्ञया ।शक्यादैवगतिर्लोकेनिवर्तयितुमुद्यता ।।।।
ఈ లోకంలో ఒకసారి ప్రవృత్తమైన దైవగతిని ధనంతోనూ, కోరికతోనూ, పరాక్రమంతోనూ, రాజాజ్ఞతోనూ తిరిగి మళ్లించలేము।
Verse 26
विलेपुरेवंदीनास्ताराक्षसाधिपयोषितः ।कुरर्यइवदुःखार्ताबाष्पपर्याकुलेक्षणाः ।।।।
ఇలా రాక్షసాధిపుని భార్యలు దీనంగా విలపించాయి; దుఃఖంతో కాతరులై, కురరీ పక్షులవలె, కన్నీళ్లతో కలతపడ్డ కళ్లతో రోదించాయి।
Frequently Asked Questions
The sarga foregrounds the ethical breach of forcibly detaining Sītā and rejecting well-intentioned counsel; the women interpret these actions as the decisive pivot that brings collective ruin, framing personal desire (kāma) against governance ethics and restraint.
Power is impermanent and morally accountable: one who inspired fear in gods can still fall when adharma matures into consequence; additionally, daiva-gati is portrayed as a course that cannot be halted by wealth, will, prowess, or command, urging humility and heedfulness to good counsel.
The antaḥpura (inner apartments) and the uttara-dvāra (northern gate) anchor the movement from palace to battlefield, while the raṇa/āyodhana landscape—blood and mud, severed bodies—functions as a cultural tableau of wartime lamentation; Puṣpaka vimāna is cited as a significant royal object tied to Rāvaṇa’s prior dominance.