Sarga 110
रामरावणयोर्युद्धवैषम्यं तथा रावणशिरश्छेदनम् (Rama–Ravana Duel Intensifies; Ravana’s Heads Severed and Reappear)
युद्धकाण्ड
ఈ 110వ సర్గంలో శ్రీరామ–రావణుల ద్వంద్వయుద్ధం సమస్త ప్రాణులకు మహావిస్మయకర దృశ్యంగా మారుతుంది. దేవగణాలు, సిద్ధ-చారణులు, గంధర్వులు ఆశ్చర్యం మరియు ఆందోళనతో యుద్ధాన్ని వీక్షిస్తారు. రథాల వేగమైన చక్రణం, ముందుకు దూకడం, వెనుకకు తగ్గడం వంటి చలనాలతో సారథ్యకౌశలం మరియు ప్రతిఘాత సమత్వం స్పష్టమవుతుంది. రావణుడు గర్జనాసమానమైన బాణాలతో రాముని సారథి మాతలిని లక్ష్యంచేస్తాడు; అయినా మాతలి చలించడు. అప్పుడు శ్రీరాముడు తనకు కలిగిన బాధకన్నా మిత్రసహాయకుని అవమానాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకుని ధర్మసమ్మత క్రోధంతో ప్రతిస్పందిస్తాడు. బాణాలు మరియు గద, ముద్గర, ఇనుపదండాలు వంటి భారాయుధాల ఘర్షణతో లోకమంతా కల్లోలమవుతుంది: సముద్రాలు ఉప్పొంగుతాయి, పాతాళవాసులు కలత చెందుతారు, భూమి కంపిస్తుంది, సూర్యకాంతి మసకబారుతుంది, గాలి నిశ్చలమవుతుంది. దేవులు, ఋషులు గో-బ్రాహ్మణ హితార్థం మంగళాశీస్సులు పలుకుతూ రామవిజయాన్ని ఆహ్వానిస్తారు—యుద్ధం ధర్మపరమైన లక్ష్యాన్ని ప్రకటిస్తుంది. శ్రీరాముడు రావణుని ఒక శిరస్సును ఛేదిస్తాడు; కానీ వెంటనే మరొక శిరస్సు ఉద్భవిస్తుంది. ఇలా పునఃపునః శిరఛ్ఛేదం చేసినా రాక్షసరాజు అంతం కావడం లేదు. సమస్తాస్త్రనిపుణుడైన రాముడు—మునుపు నిర్ణాయకమైన తన బాణాలు ఇప్పుడు ఎందుకు ఫలించనట్లుగా కనిపిస్తున్నాయో—అని ఆలోచిస్తాడు. సర్గాంతంలో యుద్ధం విరామం లేక సాగుతూనే ఉంటుంది; మాతలి మాట్లాడేందుకు సిద్ధమవుతూ రావణుని ప్రాణాధార రహస్యం మరియు సంహారోపాయం వెల్లడించబోతున్నట్లు సూచన కలుగుతుంది.
Shlokas
Verse 1
तौतथायुध्यमानौतुसमरेरामरावणौ ।ददृशुस्सर्वभूतानिविस्मितेनान्तरात्मना ।।।।
ఇలా సమరంలో రామరావణులు యుద్ధం చేయుచుండగా, సమస్త భూతప్రాణులు అంతరాత్మలో విస్మయంతో వారిని దర్శించిరి।
Verse 2
अर्धयन्तौतुसमरेतयोस्तौस्यन्दनोत्तमौ ।परस्परमभिक्रुद्धौपरस्परमभिद्रुतौ ।।।।
ఆ సమరంలో వారి రెండు ఉత్తమ రథములు పరస్పరమునకు ఎదురెదురుగా దూసుకొనివచ్చెను; ఇద్దరు యోధులు పరస్పరం క్రోధించి అచంచల సంకల్పంతో ఒకరిపై ఒకరు దాడి చేసిరి।
Verse 3
परस्परवधेयुक्तौघोररूपौबभूवतुः ।मण्डलानि च वीधीश्चगतप्रत्यागतानि च ।।।।दर्शयन्तौबहुविधांसूतसामर्थ्यजांगतिम् ।
పరస్పర వధకు సిద్ధులై ఆ ఇద్దరూ భయంకర రూపములు ధరించారు. వారు వలయాలుగా తిరుగుతూ, వివిధ మార్గాలలో పరిగెత్తిస్తూ, ముందుకు వెళ్లి మళ్లీ వెనుదిరుగుతూ, సారథి నైపుణ్యమునుండి పుట్టిన అనేక విధాల గమనాలను ప్రదర్శించారు.
Verse 4
अर्धयन्रावणंरामोराघवंचापिरावणः ।।।।गतिवेगंसमापन्नौप्रतिवेगप्रवर्तने ।
రాముడు రావణునిపై ఘాతు చేశాడు, రావణుడూ రాఘవునిపై ప్రతిఘాతు చేశాడు; ప్రతివేగ ప్రవాహంలో ఇద్దరి అస్త్రాల గతి-వేగం యుద్ధాన్ని ఉగ్రంగా ఉప్పొంగించింది।
Verse 5
क्षिपतोश्शरजालानितयोस्तौस्यन्दनोत्तमौ ।।।।चेरतुस्सम्युगमहीं सासारौ जलदाविव ।
ఇద్దరూ బాణజాలాలను విసురుతుండగా, ఆ రెండు శ్రేష్ఠ రథాలు యుద్ధభూమిపై ప్రవహించే ధారలను కురిపించే రెండు మేఘాలవలె సంచరించాయి।
Verse 6
दर्शयित्वातदातौतुगतिंबहुविधांरणे ।।।।परस्परस्याभिमुखौपुनरेव च तस्थतुः ।
యుద్ధంలో అనేక విధాల గమనాలను ప్రదర్శించి, ఆ ఇద్దరూ మళ్లీ పరస్పరం ఎదురెదురుగా నిలిచారు।
Verse 7
धुरंधुरेणरथयोर्वक्त्रंवक्त्रेणवाजिनाम् ।।।।पताकाश्चपताकाभिस्समीयुस्स्थितयोस्तदा ।
అప్పుడు ఆ రెండు రథాలు నిలిచి ధురం ధురంతో తాకేలా దగ్గరయ్యాయి; అశ్వాల ముఖాలు ముఖాలతో సమీపించాయి; పతాకలు పతాకలతో కలిసినట్లు, రెండూ ఒక్కటైనట్లుగా కనిపించాయి।
Verse 8
रावणस्यततोरामोधनुर्मुस्तैश्शितैश्शरैः ।।।।चतुर्भिश्चतुरोदीप्तान्हयान्प्रत्यपसर्पयत् ।
అనంతరం రాముడు ధనుస్సును గట్టిగా పట్టుకొని నాలుగు పదునైన, ప్రకాశించే బాణాలను విడిచి రావణుని నాలుగు అశ్వాలను వెనక్కు తొలగించాడు।
Verse 9
सक्रोधवशमापन्नोहयानामपसर्पणे ।।।।मुमोचनिशितान्बाणान्राघवायदशाननः ।
అశ్వాలు వెనక్కు తగ్గినందుకు కోపావేశంలో పడిన దశాననుడు రాఘవునిపై పదునైన బాణాలను విడిచాడు।
Verse 10
सोतिविद्धोबलवतादशग्रीवेणराघवः ।।।।जगाम न विकारं च न चापिव्यथितोऽभवत् ।
బలవంతుడైన దశగ్రీవుడు తీవ్రంగా గాయపరచినను రాఘవుడు ఏ వికారమునకు లోనుకాలేదు; యుద్ధంలో కించిత్తు కూడా వ్యథపడలేదు।
Verse 11
चिक्षेप च पुनर्भाणान्वज्रपातसमस्वनान् ।।।।सारथिंवज्रहस्तस्यसमुद्दिश्यदशाननः ।
అప్పుడు వజ్రహస్తుడైన రాముని సారథి మాతలిని లక్ష్యముగా చేసుకొని, వజ్రపాతసమాన ధ్వని కలిగిన బాణములను దశాననుడు మరల విసిరెను।
Verse 12
मातलेस्तुमहावेगाश्शरीरेपतिताश्शराः ।।।।न सूक्ष्ममपिसम्मोहंव्यथांवाप्रददुर्युधि ।
మాతలியின் శరీరముపై మహావేగముగల శరములు పడినను, యుద్ధంలో అతనికి కించిత్తు కూడా మోహమో వ్యథయో కలుగలేదు।
Verse 13
तयाधर्षणयाक्रुद्धोमातलेर्नतथात्मनः ।।।।चकारशरजालेनराघवोविमुखंरिपुम् ।
మాతలిపై జరిగిన ఆ అవమానంతో రాఘవుడు తనకు జరిగిన దెబ్బకన్నా ఎక్కువగా క్రోధించాడు. బాణజాలంతో శత్రువును విముఖునిగా చేశాడు.
Verse 14
विंशतिंत्रिंशतिंषष्टिंशतशोऽथसहस्रशः ।।।।मुमोचराघवोवीरस्सायकान्स्यन्दनेरिपोः ।
అప్పుడు వీరుడైన రాఘవుడు శత్రువు రథంపై ఇరవైలు, ముప్పైలు, అరవైలు—తరువాత వందలుగా, వేలుగా బాణాలను విడిచాడు.
Verse 15
रावणोऽपिततःक्रुद्धोरथस्थराक्षसेश्वरः ।।।।गदामुसलवर्षेणरामंप्रत्यर्दयद्रणे ।
అప్పుడు రథస్థుడైన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడూ క్రోధించి, గదలు ముసలుల వర్షంతో యుద్ధంలో రాముణ్ని వెనక్కు నెట్టసాగాడు.
Verse 16
तत्प्रवृतंपुनर्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।।।गदानांमुसलानां च परिघाणांचनिस्स्वनैः ।शराणांपुङ्खवातैश्चक्षुभितास्सप्तसागराः ।।।।
మళ్లీ యుద్ధం ఉద్ధృతమై సాగింది—భయంకరంగా, రోమాంచకంగా. గదలు, ముసలులు, పరిఘాల ఘోషతోను, బాణాల పుంఖాల వల్ల లేచిన గాలివీచికలతోను ఏడు సముద్రాలూ కలత చెందాయి.
Verse 17
तत्प्रवृतंपुनर्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।6.110.16।।गदानांमुसलानां च परिघाणांचनिस्स्वनैः ।शराणांपुङ्खवातैश्चक्षुभितास्सप्तसागराः ।।6.110.17।।
మళ్లీ యుద్ధం ఉద్ధృతమై సాగింది—భయంకరంగా, రోమాంచకంగా. గదలు, ముసలులు, పరిఘాల ఘోషతోను, బాణాల పుంఖాల వల్ల లేచిన గాలివీచికలతోను ఏడు సముద్రాలూ కలత చెందాయి.
Verse 18
क्षुब्दानांसागराणां च पातालतलवासिनः ।व्यथितादानवाःसर्वेपन्नगाश्चसहस्रशः ।।।।
సముద్రాలు కలత చెందినప్పుడు పాతాళలోక నివాసులు వ్యథితులయ్యారు; సమస్త దానవులు, వేలాది పన్నగాలూ బాధపడ్డారు.
Verse 19
चकम्पेमेदिनीकृत्स्नासशैलवनकानना ।भास्करोनिष्प्रभश्चासीन्नवनौचापिमारुतः ।।।।
పర్వతాలు, వనాలు, ఉపవనాలతో కూడిన సమస్త భూమి కంపించింది. భాస్కరుడు కూడా నిష్ప్రభుడైనట్లు కనిపించాడు; మారుతుడు సైతం వీయలేదు.
Verse 20
ततोदेवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।चिन्तामापेदिरेसर्वेसकिन्नरमहोरगाः ।।।।
అప్పుడు దేవులు గంధర్వులతో కూడి, సిద్ధులు, పరమర్షులు, కిన్నరులు, మహోరగులు—అందరూ చింతలో మునిగిపోయారు.
Verse 21
स्वस्तिगोब्राह्मणेभ्योऽस्तुलोकास्तिष्ठन्तुशाश्वताः ।जयतांराघयसङ्ख्येरावणंराक्षसेश्वरम् ।।।।एवंजपन्तोऽपश्यंस्तेदेवास्सर्षिगणास्तदा ।रामरावणयोर्युद्धंसुघोरंरोमहर्षणम् ।।।।
“గోవులు, బ్రాహ్మణులకు శుభం కలుగుగాక; లోకాలు శాశ్వతంగా నిలిచియుండుగాక; సంగ్రామంలో రాఘవుడు రాక్షసేశ్వరుడైన రావణునిపై జయము పొందుగాక।” అని జపిస్తూ దేవులు, ఋషిగణాలు ఆ సమయంలో రామ-రావణుల అత్యంత ఘోరమైన, రోమాంచకరమైన యుద్ధాన్ని దర్శించారు.
Verse 22
स्वस्तिगोब्राह्मणेभ्योऽस्तुलोकास्तिष्ठन्तुशाश्वताः ।जयतांराघयसङ्ख्येरावणंराक्षसेश्वरम् ।।6.110.21।।एवंजपन्तोऽपश्यंस्तेदेवास्सर्षिगणास्तदा ।रामरावणयोर्युद्धंसुघोरंरोमहर्षणम् ।।6.110.22।।
ఇలా జపిస్తూ దేవులు, ఋషిగణాలు ఆ సమయంలో రామ-రావణుల అత్యంత ఘోరమైన, రోమాంచకరమైన యుద్ధాన్ని దర్శించారు.
Verse 23
गन्धर्वाप्सरसांसङ्घादृष्टवायुद्धमनूपमम् ।गगनंगगनाकारंसागरस्सागरोपमः ।।।।रामरावणयोर्युद्धंरामरावणयोरिव ।एवंब्रुवन्तोददृशुस्तद्युद्धंरामरावणम् ।।।।
గంధర్వాప్సరసల సమూహాలు ఆ అపూర్వ యుద్ధాన్ని చూచి ఇలా పలికిరి—“ఆకాశానికి ఉపమ ఆకాశమే, సముద్రానికి ఉపమ సముద్రమే”; అనగా ఈ సమరానికి నిజమైన సాటి లేదు।
Verse 24
गन्धर्वाप्सरसांसङ्घादृष्टवायुद्धमनूपमम् ।गगनंगगनाकारंसागरस्सागरोपमः ।।6.110.23।।रामरावणयोर्युद्धंरामरावणयोरिव ।एवंब्रुवन्तोददृशुस्तद्युद्धंरामरावणम् ।।6.110.24।।
వారు ఇలా పలికిరి—“రామ-రావణుల యుద్ధం రామ-రావణుల యుద్ధానికే సమానం।” అని చెప్పుచూ వారు ఆ రామ-రావణ సమరాన్నే తిలకించిరి।
Verse 25
ततःक्रोधान्महाबासूरघूणांकीर्तिवर्धनः ।सन्धायधनुषारामश्शरमाशीविषोपमम् ।।।।रावणस्यशिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।तछचिरःपतितंभूमौदृष्टंइलोकैस्त्रिभिस्तदा ।।।।
అప్పుడు క్రోధంతో మహాబాహువు, రఘువంశ కీర్తిని వర్ధింపజేసే శ్రీరాముడు ధనుస్సుకు విషసర్పసమానమైన బాణాన్ని సంధించి, జ్వలించే కుండలాలతో శోభించే రావణుని తేజోమయ శిరస్సును ఛేదించాడు. ఆ శిరస్సు భూమిపై పడగా, అప్పుడు త్రిలోకములు దానిని దర్శించాయి।
Verse 26
ततःक्रोधान्महाबासूरघूणांकीर्तिवर्धनः ।सन्धायधनुषारामश्शरमाशीविषोपमम् ।।6.110.25।।रावणस्यशिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।तछचिरःपतितंभूमौदृष्टंइलोकैस्त्रिभिस्तदा ।।6.110.26।।
అతడు జ్వలించే కుండలాలతో శోభించే రావణుని తేజోమయ శిరస్సును ఛేదించాడు; ఆ శిరస్సు భూమిపై పడగా, అప్పుడు త్రిలోకములు దానిని చూచిరి।
Verse 27
तस्यैवसदृशंचान्यद्रावणस्योत्थितंशिरः ।तत्क्षिप्तंक्षिप्रहस्तेनरामेणक्षिप्रकारिणा ।।।।
అదే విధంగా రావణునికి మరొక శిరస్సు మళ్లీ ఉద్భవించింది; కాని క్షిప్రకారుడు, క్షిప్రహస్తుడు అయిన శ్రీరాముడు దానిని వెంటనే కొట్టి పడవేశాడు।
Verse 28
द्वितीयंरावणशिरश्छिन्नंसम्यतिसायकैः ।छिन्नमात्रं च तच्चीर्षंपुनरेवप्रदृश्यते ।।।।
యుద్ధంలో రాముని బాణములతో రావణుని రెండవ శిరస్సు సమ్యకుగా ఛేదించబడింది; కాని ఛేదించబడిన వెంటనే ఆ శిరస్సు మళ్లీ తక్షణమే ప్రత్యక్షమైంది.
Verse 29
तदप्यशनिसङ्काशैश्छिन्नंरामस्यसायकैः ।एवमेवशतंछिन्नंशिरसांतुल्यवर्चसाम् ।।।।
ఆ శిరస్సు కూడా ఇంద్రవజ్రమువలె ప్రకాశించే రాముని బాణములతో ఛేదించబడింది; ఇదే విధంగా సమాన కాంతిగల వంద శిరస్సులు కోయబడినవి.
Verse 30
न चैवरावणस्यान्तोदृश्यतेजीवितक्षये ।ततस्सर्वास्त्रविद्वीरःकौसल्यानन्दवर्धनः ।।।।मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामासराघवः ।
అయినప్పటికీ రావణుని జీవితం క్షీణించి అంతమవుతున్నట్లు ఏ సూచన కనిపించలేదు. అప్పుడు సమస్తాస్త్రవిదుడు, వీరుడు, కౌసల్యానందవర్ధనుడైన రాఘవుడు—అనేక బాణములతో సిద్ధుడై ఉన్నప్పటికీ—ఆలోచించసాగెను.
Verse 31
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।।।
“ఏ బాణములతో మారీచుడు నిహతుడయ్యెనో, మరియు ఏ బాణములతో దూషణునితో కూడిన ఖరుడు పడిపోయెనో—”
Verse 32
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।6.110.31।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।6.110.32।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।6.110.33।।
ఏ బాణములచేత క్రౌంచవనములో విరాధుడు నిహతుడయ్యెను, దండకారణ్యములో కబంధుడు పడిపోయెను; ఏవాటిచేత శాలవృక్షములు, పర్వతములు కూడ విరిగిపోయెను; ఏవాటిచేత వాలి నిహతుడై, సముద్రము కూడ క్షోభించెను—।
Verse 33
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।6.110.31।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।6.110.32।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।6.110.33।।
ఇవే నా బాణములు—యుద్ధములో ఎల్లప్పుడూ నమ్మకమైనవి; అయితే మందతేజస్సుగల రావణుని ఎదుట ఇవి ఎందుకు ఫలించుటలేదు? దానికి కారణమేమి?
Verse 34
इतिचिन्तापरश्चासीदप्रमत्तश्चसम्युगे ।ववर्षशरवर्षाणीराघवोरावणोरसि ।।।।
ఇట్లు ఆలోచించుచున్నప్పటికీ రాఘవుడు సమరములో అప్రమత్తుడై, రావణుని వక్షస్థలముపై శరవర్షములను కురిపించెను।
Verse 35
रावणोऽपिततःक्रुद्धोरथस्थोराक्षसेश्वरः ।गदामुसलवर्षेणरामंप्रत्यर्दयद्रणे ।।।।
అప్పుడు రథస్థుడైన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు కూడ క్రోధించి, యుద్ధములో గదా ముసలముల వర్షముతో రాముని బలంగా నొక్కివేసెను।
Verse 36
तत्प्रवृत्तंमहद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।अन्तरिक्षे च भूमौ च पुनश्चगिरिमूर्धनि ।।।।
ఆ మహాయుద్ధము ఘోరమై రోమహర్షణముగా ఉద్ధృతమై సాగెను—కొందసారి ఆకాశములో, కొందసారి భూమిపై, మరల పర్వతశిఖరముపై।
Verse 37
देवदानवयक्षाणांपिशाचोरगरक्षसाम् ।पश्यतांतन्महायुद्धंसप्तरात्रमवर्तत ।।।।
దేవులు, దానవులు, యక్షులు, పిశాచులు, నాగులు, రాక్షసులు చూస్తుండగానే ఆ మహాయుద్ధం ఏడు రాత్రులు నిరంతరం సాగింది।
Verse 38
नैव रात्रिं न दिवसंमुहूर्तं न च क्षणम् ।रामरावणयोर्युद्धंविराममुपगच्छति ।।।।
రాత్రి గానీ పగలు గానీ—ముహూర్తమంతైనా క్షణమంతైనా—రామ-రావణుల యుద్ధం విరామాన్ని పొందలేదు।
Verse 39
दशरथसुतराक्षसेन्द्रयोर्जयमनवेक्ष्यरणे स राघवस्य ।सुरवररथसारथिर्महात्मारणरतराममुवाचवाक्यमाशु ।।।।
దశరథుని కుమారుడైన రాముడు మరియు రాక్షసేంద్రుడైన రావణుడు మధ్య యుద్ధాన్ని చూచి, రాఘవుని విజయాన్ని దర్శించాలనే ఆకాంక్షతో, దేవేంద్రుని రథసారథి మహాత్ముడు మాతలి యుద్ధనిమగ్నుడైన రామునితో త్వరగా మాటలాడాడు।
Frequently Asked Questions
Rāma’s pivotal action is his controlled wrath: he becomes furious at the torment inflicted on Mātali (an ally and charioteer) rather than reacting to his own wounds, illustrating retaliation guided by duty and protection rather than ego-driven anger.
The chapter teaches that power alone is not sufficient without right knowledge of causality: even a master of astras must discern the hidden condition sustaining adharma (Rāvaṇa’s continued life), and must align force with insight to restore order.
The text emphasizes cosmic-geographical markers rather than a single cityscape: the sapta-sāgarāḥ (seven seas) churn, pātāla-dwellers are distressed, and the whole earth with mountains and forests trembles—signaling that the duel is treated as a world-order event.