Sarga 108
रावणरथवैभव–निमित्तदर्शन–राममातलिसंवादः (Ravana’s Chariot, Portents, and Rama–Matali Instructions)
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో మొదట రావణుని రథవైభవం వర్ణించబడుతుంది—గంధర్వనగరంలా విచిత్రాకారంగా, ధ్వజపతాకలతో నిండుగా, స్వర్ణశృంఖలలతో అలంకరించిన అశ్వాలతో యుక్తమై, యుద్ధభూమిలో భయాన్ని కలిగించేదిగా। ద్వంద్వం ఉద్ధృతమవగా శ్రీరాముడు రావణరథం దూకుడుగా దూసుకొచ్చుట చూచి మాతలితో—అతని తలక్రిందులైన, ఉన్మత్తమైన, నియంత్రణలేని గతి ఆత్మవినాశ సూచకమని చెబుతాడు। తరువాత స్పష్టమైన ఆజ్ఞలు ఇస్తాడు—సావధానంగా ఉండు, శత్రువుని ఎదురుగా నేరుగా రథాన్ని నడుపు, మనస్సు గందరగోళపడనీయకు, స్థిరదృష్టితో కట్టెలను నియంత్రించు। మాతలి సంతోషించి నైపుణ్యంతో రథాన్ని నడిపి చక్రాల ధూళిని ఎగరగొట్టి రావణుని కలవరపెడతాడు। రావణుడు బాణాలతో శ్రీరాముని గాయపరుస్తాడు; శ్రీరాముడు ఇంద్రసమమైన మహాధనుస్సును ఎత్తుకొని ప్రతిఘటనకు సిద్ధమవుతాడు। ఇద్దరూ సింహాలవలె పరస్పర వధసంకల్పంతో ఎదురెదురుగా నిలుస్తారు; దేవగణములు ఈ ద్వంద్వాన్ని దర్శించుటకు సమాగమిస్తారు। అనంతరం రావణుని చుట్టూ ఘోర అపశకునాలు కనబడతాయి—రక్తవర్షం, చక్రవాతాల వంటి గాలులు, గద్దలు-నక్కలు, ధూళితో మసకబారిన దిక్కులు, ఉల్కాపాతాలు, మేఘాలు లేకుండానే వజ్రధ్వనులు మొదలైనవి; శ్రీరామునికి మాత్రం విజయసూచక శుభలక్షణాలు ఉద్భవిస్తాయి। ఈ నిమిత్తాలను గ్రహించిన శ్రీరాముడు విజయనిశ్చయంతో పరాక్రమాన్ని పెంచుకొని శత్రువంతానికి ముందుకు సాగుతాడు।
Shlokas
Verse 1
स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् ।गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।।।।युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः ।युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।।।।ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् ।प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।।।।रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ।
హర్షితుడైన సారథి రావణుని రథమును క్షణములోనే ముందుకు నడిపెను—అది శత్రుసైన్యాన్ని ధ్వంసించునది, గంధర్వనగరమువలె ఆకారముగలది, ఎత్తైన పతాకలతో విరాజిల్లునది. స్వర్ణమాలలతో అలంకృతమైన శ్రేష్ఠ అశ్వములతో యుక్తమై, యుద్ధోపకరణములతో నిండినది, ధ్వజపతాకలతో శోభించునది; ఆకాశమును గ్రసించునట్లు, భూమిని గర్జింపజేయునట్లు, శత్రుపక్ష పంక్తులకు వినాశకరమై, స్వపక్షమునకు ఉల్లాసకరమై నిలిచెను.
Verse 2
स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् ।गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।।6.108.1।।युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः ।युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.108.2।।ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् ।प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।।6.108.3।।रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ।
ఆ రథము స్వర్ణమాలలతో అలంకరించబడిన అత్యుత్తమ అశ్వములతో యుక్తమై, యుద్ధోపకరణములతో నిండిపోయి, పతాకా ధ్వజములతో శోభించెను।
Verse 3
स रथंसारथिःहृष्टंपरसैन्यप्रधर्षणम् ।गन्धर्वनगराकारंसमुच्छ्रितपाताकिनम् ।।6.108.1।।युक्तंपरमसम्पन्नैर्वजिभिर्हेममालिभिः ।युद्धोपकरणैःपूर्णंपताकाध्वजमालिनीम् ।।6.108.2।।ग्रसन्तमिवचाकाशंनादयन्तंवसुन्धराम् ।प्रणाशंपरनैन्यानांस्वनैन्यस्यप्रहर्षणम् ।।6.108.3।।रावणस्यरथंक्षिप्रंचोदयामाससारथिः ।
ఆకాశాన్ని మింగివేయునట్లు, భూమిని నాదింపజేయునట్లు—శత్రుసేనకు వినాశకరమై, స్వసేనకు హర్షకరమై—ఉన్న రావణుని రథాన్ని సారథి శీఘ్రంగా నడిపెను।
Verse 4
समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।।।।रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह ।कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।।।।दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं ।तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ।।।।
అప్పుడు నరరాజైన రాముడు రాక్షసరాజుని రథం అకస్మాత్తుగా వేగంగా దూసుకొస్తూ కనిపెట్టాడు—ఘంటానాదంతో మ్రోగుతూ, మహాధ్వజంతో అలంకృతమై.
Verse 5
समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।।6.108.4।।रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह ।कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।।6.108.5।।दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं ।तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ।।6.108.6।।
ఆ రథం నల్లని అశ్వాలతో యుక్తమై, రౌద్రమైన తేజస్సుతో ఆవృతమై ప్రకాశించింది।
Verse 6
समापतन्तंसहसास्वनवन्तंमहाध्वजम् ।।6.108.4।।रथंराक्षसराजस्यनरराजोददर्श ह ।कृष्णवाजिसमायुक्तंयुक्तंरौद्रेणवर्चसा ।।6.108.5।।दीप्यमानमिवाकाशेविमानंसूर्यवर्चसं ।तडित्पताकागहनंदर्शितेन्द्रायुधप्रभम् ।।6.108.6।।
ఆకాశంలో అది జ్వలిస్తున్నట్లుగా కనిపించింది; సూర్యసమాన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తూ, మెరుపులాంటి పతాకాలతో నిండిపోయి, ఇంద్రధనుస్సు వంటి కాంతిని ప్రదర్శించింది।
Verse 7
शराधाराविमुञ्चन्तंधारासारमिवाम्बुदम् ।तंदृष्टवामेघसङ्काशमापतन्तंरथंरिपोः ।।।।गिरेर्वज्राभिमृष्टस्यदीर्यतस्सदृशस्वनम् ।विस्पारयन्वैवेगेनबालचन्द्रानतंधनुः ।।।।उवाचसारथिंरामंसहस्राक्षस्यमातलिम् ।
అప్పుడు రాముడు శత్రువు రథాన్ని చూచెను—మేఘసమానంగా ఘనంగా, మహావేగంతో దూసుకొచ్చుచు; బాణధారలను వర్షించుచు, మేఘము జలధారలను కురిపించునట్లు।
Verse 8
शराधाराविमुञ्चन्तंधारासारमिवाम्बुदम् ।तंदृष्टवामेघसङ्काशमापतन्तंरथंरिपोः ।।6.108.7।।गिरेर्वज्राभिमृष्टस्यदीर्यतस्सदृशस्वनम् ।विस्पारयन्वैवेगेनबालचन्द्रानतंधनुः ।।6.108.8।।उवाचसारथिंरामंसहस्राक्षस्यमातलिम् ।
వజ్రాఘాతమున పర్వతము చీలినట్లు ఘోరధ్వని కలుగజేస్తూ, రాముడు మహావేగముతో ధనుస్సును లాగి బాలచంద్రునివలె వంచెను; ఆపై సహస్రాక్ష ఇంద్రుని సారథి మాతలితో పలికెను।
Verse 9
मातलेपश्यसम्रद्धमापतन्तंरथंरिपोः ।।।।यथापसव्यंपततावेगेनमहतापुनः ।समरेहन्तुमात्मानंतथानेनकृतामतिः ।।।।
మాతలీ, చూడు—శత్రువు రథము ఉగ్రవేగముతో దూసుకొస్తున్నది; మరల మహావేగముతో విరుద్ధదిశగా తిరుగుచున్నది. ఈ సమరమున తననే తాను నశింపజేసుకొనుటకే ఇతని సంకల్పమని నాకు తోచుచున్నది।
Verse 10
मातलेपश्यसम्रद्धमापतन्तंरथंरिपोः ।।6.108.9।।यथापसव्यंपततावेगेनमहतापुनः ।समरेहन्तुमात्मानंतथानेनकृतामतिः ।।6.108.10।।
మాతలీ, చూడు—శత్రువుని సమృద్ధమైన రథము మహావేగంతో దూసుకొస్తోంది; అపసవ్యంగా తిరిగి మళ్లీ అదే ఘోర వేగంతో దాడి చేస్తోంది. సమరంలో తన నాశనానికే అతడు సంకల్పించినట్టుగా నాకు తోచుచున్నది॥
Verse 11
तदप्रमादमातिष्ठन्प्रत्युद्गच्छरथंरिपोः ।विध्वंसयितुमिच्छामिवायुर्मेघमिवोत्थितम् ।।।।
కాబట్టి అప్రమత్తంగా నిలిచి శత్రు రథమునకు ఎదురుగా సాగు. లేచిన మేఘాన్ని వాయువు చెదరగొట్టినట్లు, నేనతనిని విధ్వంసం చేయదలచుకున్నాను॥
Verse 12
अविक्लबमसम्भ्रान्तमव्यग्रहृदयेक्षणम् ।रमशिसञ्चारनियंप्रचोदयरथंद्रुतम् ।।।।
అడుగడుగునా తడబడక, గందరగోళం లేక, హృదయమూ దృష్టీ స్థిరంగా ఉంచి, రశ్ముల సంచారంపై పట్టు నిలుపుతూ రథాన్ని త్వరగా నడుపు॥
Verse 13
कामं न त्वंसमाधेयःपुरन्दररथोचितः ।युयुत्सुरहमेकाग्रःस्मारयेत्वां न शिक्ष्ये ।।।।
నిన్ను బోధించవలసిన అవసరం లేదు; నీవు పురందరుడు (ఇంద్రుడు) రథాన్ని నడిపేందుకు తగినవాడివి. నేను యుద్ధాసక్తుడై ఏకాగ్రుడను; కేవలం గుర్తు చేస్తాను, బోధించను॥
Verse 14
परितुष्टः स रामस्यतेनवाक्येनमातलिः ।प्रचोदयामासरथंसुरसारथिरुत्तमः ।।।।
రాముని ఆ వాక్యములతో సంతోషించిన దేవసారథులలో ఉత్తముడైన మాతలి రథాన్ని ముందుకు ప్రేరేపించాడు॥
Verse 15
अपसव्यंततःकुर्वन् रावणस्यमहारथम् ।चक्रसम्भूतरसारावणंव्यवदूनयन् ।।।।
అప్పుడు మాతలి రావణుని మహారథాన్ని అపసవ్యంగా తిప్పి, చక్రాల నుండి లేచిన ధూళితో రావణుని కలవరపెట్టెను।
Verse 16
ततःक्रुद्धोदशग्रीवस्ताम्रविस्फारितेक्षणः ।रथप्रतिमुखंरामंसायकैरवधूनयत् ।।।।
అప్పుడు కోపించిన దశగ్రీవుడు, తామ్రవర్ణంగా విస్తరించిన నేత్రాలతో, రథముందు నిలిచిన రామునిపై శరవర్షం కురిపించి ఆయనను కంపింపజేశాడు।
Verse 17
धर्षणामर्षितोरामोधैर्यंरोषेणलम्भयन् ।जग्राहसुमहावेगमैन्द्रंयुधिशरासनम् ।।।।
ఆఘాతంతో క్షోభించిన శ్రీరాముడు ధర్మోచిత క్రోధంతో తన ధైర్యాన్ని మరింత దృఢం చేసుకొని యుద్ధంలో మహావేగవంతమైన, బలవంతమైన ఐంద్ర ధనుస్సును గ్రహించాడు।
Verse 18
शरांश्चसुमहावेगान्सूर्यरश्मिसमप्रभान् ।तदुपोढुंमहद्युद्धमन्योन्यवधकाङ्क्षिणोः ।।।।परस्पराभिमुखयोर्दृप्तयोरिवसिंहयोः ।
సూర్యకిరణాలవలె ప్రకాశించే, అత్యంత మహావేగముగల బాణాలు సిద్ధమయ్యాయి. ఆ మహాయుద్ధం సమీపించింది—ఒకరినొకరు సంహరించాలనే తపనతో, గర్విత సింహాలవలె ఇద్దరూ పరస్పరాభిముఖంగా నిలిచారు।
Verse 19
ततोदेवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।।।।समीयुर्द्वैरथंद्रष्टुंरावणक्षयकाङ्क्षिणः ।
అప్పుడు దేవులు, గంధర్వులు, సిద్ధులు మరియు పరమర్షులు—రావణనాశాన్ని కోరుతూ—ఆ రథద్వంద్వాన్ని చూడటానికి సమవేతులయ్యారు।
Verse 20
वर्षरुधिरंदेवोरावणस्यरधोपरि ।।।।वातामण्डलिनस्त्रीव्राह्यपसव्यंप्रचक्रमुः ।
ఆకాశస్థ దేవుడు రావణుని రథంపై రక్తవర్షం కురిపించాడు; అలాగే తీవ్రమైన గాలిచక్రాలు అపశకునంగా ఎడమ నుండి కుడి వైపు తిరుగసాగాయి।
Verse 21
महत् गृध्रकुलंचास्यभ्रममाणंनभस्तले ।।।।येनयेनरथोयातितेनतेनप्रधावति
అతని మీద ఆకాశంలో గద్దల మహాసమూహం చక్కర్లు కొట్టసాగింది; రథం ఎటెక్కడికి వెళ్లినా, అవి అక్కడికక్కడే పరుగెత్తి వెంబడించాయి।
Verse 22
सन्ध्ययाचावृतालङ्काजपापुष्पनिकाशया ।।।।दृश्यतेसम्प्रदीप्तेवदिवसेऽपिवसुन्धरा ।
జపాపుష్పసమానమైన ఎర్రని సంధ్యాఛాయతో ఆవరించబడిన లంక కనిపించింది; పగలులోనూ భూమి అగ్నిజ్వాలలతో మండుతున్నట్లుగా తోచింది।
Verse 23
सनिर्घातामहोल्काश्चसम्प्रपेतुर्महास्वनाः ।।।।विषादयंस्तेरक्षांसिरावणस्यतदाहिताः ।
గర్జనతో కూడిన మహా ఉల్కలు భయంకర ధ్వనితో పడిపోయాయి; వాటిని రావణుని వినాశన సూచనలుగా భావించి రాక్షసులు విషాదంలో మునిగారు।
Verse 24
सनिर्घातामहोल्काश्चसम्प्रपेतुर्महास्वनाः ।।6.108.23।।विषादयंस्तेरक्षांसिरावणस्यतदाहिताः ।
జపాపుష్పసమానమైన ఎర్రని సంధ్యాఛాయతో ఆవరించబడిన లంక కనిపించింది; పగలులోనూ భూమి అగ్నిజ్వాలలతో మండుతున్నట్లుగా తోచింది।
Verse 25
रावणश्चयतस्तत्रप्रचचालवसुन्धरा ।।।।रक्षसां च प्रहरतांगृहीताइवबाहवः ।
గర్జనతో కూడిన మహా ఉల్కలు భయంకర ధ్వనితో పడిపోయాయి; వాటిని రావణుని వినాశన సూచనలుగా భావించి రాక్షసులు విషాదంలో మునిగారు।
Verse 26
ताम्राःपीतास्सिताश्वेताःपतितास्सूर्यरश्मयः ।।।।दृश्यन्तेरावणस्याग्रेपर्वतस्येवधातवः ।
రావణుని ముందర సూర్యకిరణాలు తామ్ర, పసుపు, పల్చని, తెల్లని వర్ణాలతో పడినవి; అవి పర్వతంలోని ధాతు రేఖలవలె కనిపించాయి।
Verse 27
गृध्रैरनुगताश्चास्यवमन्त्योज्वलनंमुखैः ।।।।प्रणेदुर्मुखमीक्षन्त्यःसम्रद्धमशिवंशिवाः ।
గద్దల వెంట వచ్చిన శివాలు అతని ముఖాన్ని ఎదురుగా చూసి ఘోరంగా అరచాయి; తమ నోళ్ల నుండి మండే అగ్నిని ఉమ్మాయి—ఇది ఘనమైన అపశకునం।
Verse 28
प्रतिकूलंववेवायूरणेपांसून् समुकतिरन् ।।।।तस्यराक्षसराजस्यकुर्वन्दृष्टिविलोपनम् ।
యుద్ధరంగంలో ప్రతికూలమైన గాలి ధూళిని ఎగదోసుకుంటూ వీచింది; అది ఆ రాక్షసరాజుని చూపును మరుగుపరిచింది।
Verse 29
निपेतुरिन्द्राशनयस्सैन्येचाप्यसमन्ततः ।।।।दुर्विषह्यस्वनाघोरंविनाजलधरोदयम् ।
మేఘోదయం లేకపోయినా ఇంద్రవజ్రాలు సైన్యంపై అన్ని వైపులా పడ్డాయి—భయంకరమైన, సహించలేని ఘోరధ్వనితో।
Verse 30
दिशश्चप्रदिशस्सर्वाबभूवुस्तिमिरावृताः ।।।।पांसुवर्षेणमहतादुर्दर्शं च नभोऽभवत् ।
అన్ని దిక్కులు, ఉపదిక్కులు చీకటితో కమ్ముకున్నాయి; మహా ధూళివర్షం వల్ల ఆకాశమూ చూడటానికి కష్టమైంది।
Verse 31
कुर्वन्त: कलहंघोरंशारिकास्तद्रथंप्रति ।।।।निपेतुश्शतशस्तत्रदारुणादारुणारुताः ।
భయంకరమైన కలహధ్వని చేస్తూ, కఠిన కేకలతో శారికా పక్షులు అక్కడ ఆ రథంపై వందల సంఖ్యలో పడ్డాయి।
Verse 32
जघनेभ्यःस्फुलिङ्गांश्चनेत्रेभ्योऽश्रूणिसन्ततम् ।।।।मुमुचुस्तस्यतुरगास्तुल्यमग्नि च वारि च ।
అతని గుర్రాలు వెనుక భాగం నుంచి చినుగులు చిమ్మి, కళ్ల నుంచి నిరంతరం కన్నీళ్లు కార్చాయి—అగ్ని, జలము రెండూ సమంగా విడిచినట్టుగా।
Verse 33
एवंप्रकाराबहवस्समुत्पाताभयापहाः ।।।।रावणस्यविनाशायदारुणाःसम्प्रजज्ञिरे ।
ఈ విధంగా అనేక భయంకరమైన, దారుణమైన అపశకునాలు ఉద్భవించాయి; అవి రావణుని వినాశాన్ని సూచించాయి।
Verse 34
रामस्यापिनिमित्तानिसौम्यानि च शिवानि च ।।।।बभूवुर्जयशंसीनिप्रादुर्भूतानिसर्वशः ।
రామునికీ అన్ని వైపులా సౌమ్యమైన, శుభమైన, మంగళకరమైన నిమిత్తాలు ప్రత్యక్షమయ్యాయి; అవి విజయాన్ని సూచించాయి।
Verse 35
निमित्तानि च सौम्यानिराघवःस्वजयायवै ।।।।दृष्टवापरमसम्हृष्टोहतंमेने च रावणम् ।
తన విజయమునకు సూచకమైన శుభనిమిత్తములను చూచి రాఘవుడు పరమానందముతో ఉల్లసించి, రావణుడు ఇప్పటికే హతుడైనట్లు భావించెను।
Verse 36
ततोनिरीक्ष्यात्मगतानिराघवोरणेनिमित्तानिनिमित्तकोविदः ।जगामहर्षं च परां च निर्वृतिंचकारयुद्धेह्यधिक च विक्रमम् ।।।।
అనంతరం యుద్ధనిమిత్తములలో నిపుణుడైన రాఘవుడు తనలోనే ఉద్భవించిన రణసూచకములను పరిశీలించి పరమహర్షమును, గాఢనిశ్చయమును పొందెను; యుద్ధమున మరింత అధిక పరాక్రమమును ప్రదర్శించెను।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s insistence on apramāda (alertness) and controlled execution while engaging a lethal opponent: he frames chariot-driving not as impulsive aggression but as disciplined, rule-governed conduct necessary to end adharma with minimal error.
The upadeśa is that clarity of mind and mastery of instruments (reins, chariot, weapons) are extensions of inner steadiness; victory is portrayed as emerging from composure, correct judgment, and alignment with auspicious moral order rather than mere force.
Laṅkā is highlighted through an atmospheric transformation—daylight appearing dusk-red like japa flowers—functioning as a cultural-literary marker of liminality, where the city’s fate is read through omens and the war’s cosmic spectatorship.