
आदित्यहृदयम् (Aditya Hridayam Upadeśa — Agastya’s Instruction to Rāma)
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో యుద్ధభూమిలో రాముడు క్షణకాలం యుద్ధ తీవ్రత వల్ల మనసులో భారాన్ని అనుభవిస్తాడు; ఎదురుగా రావణుడు సమరానికి సిద్ధంగా నిలుస్తాడు. అప్పుడు దేవగణాలతో కలిసి ఋషి అగస్త్యుడు వచ్చి నిర్ణాయక సంగ్రామాన్ని దర్శించేందుకు నిలిచి, రామునికి “గుహ్యం సనాతనం” అని ఆదిత్యహృదయ స్తోత్రాన్ని ఉపదేశిస్తాడు. అగస్త్యుడు సూర్యుడు/ఆదిత్యుడిని జగన్నియంత, దేవులు-ప్రాణులు-యజ్ఞధర్మాన్ని నిలబెట్టే అంతర్యామి తత్త్వం, సృష్టి-సంహారకుడు, అంధకార-శీత నివారకుడు, జ్యోతుల అధిపతి, వైదిక కర్మల మూలం మరియు ఫలస్వరూపం అని స్తుతిస్తాడు. ఏకాగ్ర పూజతో పాటు త్రికాల పఠనం చేస్తే శోకనాశం, ఆందోళన నివృత్తి, విజయసిద్ధి కలుగుతాయని విధానంగా చెబుతాడు. రాముడు ఆచమనం చేసి ఆదిత్యుని ధ్యానించి స్తోత్రాన్ని జపిస్తాడు; అతని బుద్ధి ప్రసన్నమై ఆనందం కలుగుతుంది. ధనుస్సు ఎత్తుకొని రావణవధకు దృఢనిశ్చయంతో ముందుకు సాగుతాడు. చివరికి సూర్యదేవుని అనుమోదనతో కూడిన తక్షణ ప్రేరణ యుద్ధంలో సమీప విజయాన్ని సూచిస్తుంది.
Verse 1
ततोयुद्धपरिश्रान्तंसमरेचिन्तयास्थितम् ।रावणंचाग्रतोदृष्टवायुद्धायसमुपस्थितम् ।।6.107.1।।दैवतैश्चसमागम्यद्रष्टुमभ्यागतोरणम् ।उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्योभगवान् ऋषिः ।।6.107.2।।
అప్పుడు యుద్ధంతో అలసిపోయి సమరభూమిలో ఆలోచనలో నిలిచిన రాముని, అలాగే ముందర యుద్ధానికి సిద్ధంగా నిలిచిన రావణుని చూసి, దేవతలతో కలిసి యుద్ధాన్ని దర్శించేందుకు వచ్చిన భగవాన్ ఋషి అగస్త్యుడు దగ్గరకు వచ్చి రామునితో పలికెను॥
Verse 2
ततोयुद्धपरिश्रान्तंसमरेचिन्तयास्थितम् ।रावणंचाग्रतोदृष्टवायुद्धायसमुपस्थितम् ।।6.107.1।।दैवतैश्चसमागम्यद्रष्टुमभ्यागतोरणम् ।उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्योभगवान् ऋषिः ।।6.107.2।।
అప్పుడు యుద్ధంతో అలసిపోయి రణభూమిలో ఆలోచనలో నిలిచిన శ్రీరాముని, అలాగే ఎదురుగా యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న రావణుని చూచి, దేవతలతో కలిసి యుద్ధాన్ని దర్శించుటకు భగవాన్ ఋషి అగస్త్యుడు వచ్చాడు। సమీపించి శ్రీరామునితో పలికెను॥
Verse 3
राम राम महाबाहो शृणुगुह्यंसनातनम् ।येनसर्वानरीस्वत्ससमरेविजयिष्यसे ।।6.107.3।।
రామా, హే మహాబాహో! వత్సా, ఈ సనాతనమైన గుహ్య ఉపదేశాన్ని విను; దీని ద్వారా నీవు సమరంలో సమస్త శత్రువులను జయిస్తావు।
Verse 4
आदित्यहृदयंपुण्यंसर्वशत्रुविनाशनम् ।जयावहंजपेन्नित्यमक्षय्यंपरमंशिवम् ।।6.107.4।।सर्वमङ्गलमङ्गल्यंसर्वपापप्रणाशनम् ।चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ।।6.107.5।।
‘ఆదిత్యహృదయం’ పుణ్యమైనది, సమస్త శత్రువులను నశింపజేసేది. ఇది విజయాన్ని ప్రసాదించేది, నిత్యం జపించదగినది, అక్షయమైనది, పరమ శివకరమైనది. ఇది సమస్త మంగళాలలో శ్రేష్ఠ మంగళం, సమస్త పాపాలను నశింపజేస్తుంది, చింతా-శోకాలను శమింపజేస్తుంది, మరియు ఉత్తమంగా ఆయుష్షును, బలాన్ని వృద్ధి చేస్తుంది।
Verse 5
आदित्यहृदयंपुण्यंसर्वशत्रुविनाशनम् ।जयावहंजपेन्नित्यमक्षय्यंपरमंशिवम् ।।6.107.4।।सर्वमङ्गलमङ्गल्यंसर्वपापप्रणाशनम् ।चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ।।6.107.5।।
‘ఆదిత్యహృదయం’ పుణ్యమైనది, సమస్త శత్రువులను నశింపజేసేది. ఇది విజయాన్ని ప్రసాదించేది, నిత్యం జపించదగినది, అక్షయమైనది, పరమ శివకరమైనది. ఇది సమస్త మంగళాలలో శ్రేష్ఠ మంగళం, సమస్త పాపాలను నశింపజేస్తుంది, చింతా-శోకాలను శమింపజేస్తుంది, మరియు ఉత్తమంగా ఆయుష్షును, బలాన్ని వృద్ధి చేస్తుంది।
Verse 6
रस्मीमन्तंसमुद्यन्तंदेवासुरनमस्कृतम् ।पूजयस्वविवस्त्वन्तंभास्करंभुवनेश्वरम् ।।6.107.6।।
కిరణమయుడై ఉదయించుచున్న, దేవాసురులచే నమస్కృతుడైన—వివస్వాన్ భాస్కరుడు, భువనేశ్వరుడైన సూర్యుని పూజించు।
Verse 7
सर्वदेवात्मकोह्येषतेजस्वीरस्मीभावनः ।एषदेवासुरगणान्लोकान्पातिगभस्तिभिः ।।6.107.7।।
ఈ ఆదిత్యుడు నిజంగా సమస్త దేవతల ఆత్మస్వరూపుడు—తేజస్సుతో ప్రకాశించే, కిరణాల సృష్టికర్త మరియు ధారకుడు. తన గభస్తులతో దేవగణాలను, అసురగణాలను మరియు సమస్త లోకాలను రక్షిస్తాడు.
Verse 8
एषब्रह्मा च विष्णुश्चशिवःस्कन्धःप्रजापतिः ।महेन्द्रोधनदःकालोयमःसोमोह्यपांपतिः ।।6.107.8।।
ఇయనే బ్రహ్మ, ఇయనే విష్ణువు, ఇయనే శివుడు; ఇయనే స్కందుడు, ప్రజాపతి. ఇయనే మహేంద్రుడు, ధనదుడు (కుబేరుడు), స్వయంకాలము, యముడు, సోముడు, జలాధిపతి వరుణుడు.
Verse 9
पितरोवसवस्साध्याअश्विनौमरुतोमनुः ।वायुर्वह्निःप्रजाःप्राणऋतुकर्ताप्रभाकरः ।।6.107.9।।
ఇయనే పితృదేవతలు, వసువులు, సాధ్యులు; ఇయనే అశ్వినీదేవులు, మరుతులు, మనువు. ఇయనే వాయువు, అగ్ని; ఇయనే సమస్త ప్రాణులు మరియు వారి ప్రాణశ్వాస; ఇయనే ఋతుకర్త, ప్రభాకర సూర్యుడు.
Verse 10
आदित्यःसवितासूर्यःखगःपूषागभस्तिमान् ।सुवर्णसदृशोभानुर्हिरण्यरेतादिवाकरः ।।6.107.10।।
నీవు ఆదిత్యుడు, సవిత, ఆకాశంలో సంచరించే సూర్యుడు; పోషకుడైన పూష, కిరణములతో ప్రకాశించే గభస్తిమాన్; స్వర్ణసమ కాంతిగల భాను, హిరణ్యరేత, దివాకరుడు—దినాన్ని ప్రసాదించువాడవు॥
Verse 11
हरिदश्वस्सहस्रार्चिस्सप्तसप्तिर्मरीचिमान् ।तिमिरोन्मथनश्शम्भुस्त्वष्टामार्तण्डकोऽंशुमान् ।।6.107.11।।
హరిత అశ్వములతో యుక్తుడవు, సహస్ర జ్వాలలతో ప్రకాశించువాడవు, సప్త అశ్వములచే నడిపింపబడువాడవు, కిరణసంపన్నుడవు—హే తిమిరోన్మథన! హే శంభూ! నీవే త్వష్టా, మార్తండుడు, ప్రకాశమయుడైన అంశుమాన్।
Verse 12
हिरण्यगर्भश्शिशिरस्तपनोभास्करोरविः ।अग्निगर्भोऽदितेःपुत्रःशङ्घश्शिशिरनाशनः ।।6.107.12।।
నీవు హిరణ్యగర్భుడవు; శీతలతకూ తాపానికీ సమాన స్వరూపుడవు; తపనుడు, భాస్కరుడు, రవి; అగ్నిగర్భుడు, అదితి పుత్రుడు, మంగళమయుడు—మరియు శిశిరనాశకుడు।
Verse 13
व्योमनाथस्तमोभेदीऋग्यजुस्सामपारगः ।घनवृष्टिरपांमित्रोविन्ध्यवीथीप्लवङ्गमः ।।6.107.13।।
నీవు వ్యోమనాథుడవు, తమోభేదివు, ఋగ్-యజుః-సామముల పారగామివు; ఘనవృష్టిని కురిపించువాడవు, జలముల మిత్రుడవు, వింధ్యవీథిలో వేగంగా సంచరించువాడవు।
Verse 14
आतपीमण्डलेमृत्युःपिङ्गलस्सर्वतापनः ।कविर्विश्वोमहातेजारक्तस्सर्वभवोद्भव: ।।6.107.14।।
నీవు ప్రకాశమయ మండలంలో తపించువాడవు; శత్రువులకు మృత్యువవు; పింగళవర్ణుడవు; సర్వతాపకుడవు; కవి, విశ్వవ్యాపి, మహాతేజస్సు గలవు; ప్రియుడవు (రక్త), సమస్త భవములకు ఉద్భవస్థానమవు।
Verse 15
नक्षत्रग्रहताराणामधिपोविश्वभावनः ।तेजसामपितेजस्वीद्वादशात्मन्नमोऽस्तुते ।।6.107.15।।
నీవు నక్షత్ర, గ్రహ, తారల అధిపతివు; విశ్వాన్ని భావింపజేసి పోషించువాడవు; తేజస్సులలోనూ పరమ తేజస్సుగలవు—హే ద్వాదశాత్మన్! నీకు నమస్కారం।
Verse 16
नमःपूर्वायगिरयेपश्चिमायाद्रयेनमः ।ज्योतिर्गणानांपतयेदिनाधिपतयेनमः ।।6.107.16।।
తూర్పు పర్వతంపై ఉదయించే నీకు నమస్కారం, పడమర పర్వతంపై అస్తమించే నీకు నమస్కారం। జ్యోతుల గణములకు అధిపతివైనవాడా, దినాధిపతివైనవాడా, నీకు నమస్కారం॥
Verse 17
जयायजयभद्रायहर्यश्वायनमोनमः ।नमोनमस्सहस्रांशोआदित्यायनमोनमः ।।6.107.17।।
విజయాన్ని ప్రసాదించేవాడా, విజయజనిత మంగళాన్ని దయచేసేవాడా, నీకు నమో నమః। హరిత అశ్వయుక్తుడా, నీకు నమో నమః; సహస్రకిరణుడైన ఆదిత్యా, నీకు నమో నమః॥
Verse 18
नमउग्रायवीरायसारङ्गायनमोनमः ।नमःपद्मप्रबोधायमार्ताण्डायनमोऽस्तुते ।।6.107.18।।
ఉగ్ర పరాక్రమవీరుడా, నీకు నమస్కారం; సారంగుడా, నీకు నమో నమః। పద్మాలను వికసింపజేసేవాడా, మార్తాండ సూర్యా, నీకు నమస్కారం కలుగుగాక॥
Verse 19
ब्रह्मेशानाच्युतेशायसूर्यायादित्यवर्चसे ।भास्वतेसर्वभक्षायरौद्रायवपुषेनमः ।।6.107.19।।
బ్రహ్మ, ఈశాన (శివ), అచ్యుత (విష్ణు) లకూ అధిపతివైన ప్రభువా; ఆదిత్యసమాన తేజస్సుగల సూర్యా, నీకు నమస్కారం। భాస్వరుడా, సర్వభక్షకుడా, రుద్రసమ ఉగ్రవపుస్సుగలవాడా, నీకు నమస్కారం॥
Verse 20
तमोघ्नायहिमघ्नायशत्रुघ्नायामितात्मने ।कृतघ्नघ्नायदेवायज्योतिषांपतयेनमः ।।6.107.20।।
చీకటిని హరించువాడికి, శీతాన్ని నశింపజేయువాడికి, శత్రువులను సంహరించువాడికి, అపరిమితాత్మస్వరూపుడైన పరమాత్మకు నమస్కారం. కృతఘ్నతను దండించు దేవునికి, జ్యోతుల అధిపతికి ప్రణామం॥
Verse 21
तप्तचामीकराभायहरयेविश्मकर्मणे ।नमस्तमोभिनिघ्नायरुचयेलोकसाक्षिणे।।1.107.21।।
తప్త స్వర్ణసమ కాంతిగలవాడైన హరికి, విశ్వకర్ముడైన జగత్కర్తకు నమస్కారం. చీకటిని బలంగా సంహరించువాడికి, స్వయంరుచిస్వరూపుడైన లోకసాక్షికి ప్రణామం॥
Verse 21
तप्तचामीकराभायहरयेविश्मकर्मणे ।नमस्तमोभिनिघ्नायरुचयेलोकसाक्षिणे।।1.107.21।।
తప్త స్వర్ణసమ కాంతిగలవాడైన హరికి, విశ్వకర్ముడైన జగత్కర్తకు నమస్కారం. చీకటిని బలంగా సంహరించువాడికి, స్వయంరుచిస్వరూపుడైన లోకసాక్షికి ప్రణామం॥
Verse 22
नाशयत्येषवैभूतंतदेवसृजतिप्रभुः ।पायत्येषतपत्येषवर्षत्येष गभस्तिभिः ।1.107.22।।
ఈ ప్రభువే భూతజాతిని నశింపజేస్తాడు; ఇదే ప్రభువు మళ్లీ సృష్టించును. ఇతడే పానమిచ్చును, ఇతడే దహింపజేయును, తన కిరణములచే ఇతడే వర్షింపజేయును॥
Verse 22
नाशयत्येषवैभूतंतदेवसृजतिप्रभुः ।पायत्येषतपत्येषवर्षत्येष गभस्तिभिः ।1.107.22।।
ఈ ప్రభువే భూతజాతిని నశింపజేస్తాడు; ఇదే ప్రభువు మళ్లీ సృష్టించును. ఇతడే పానమిచ్చును, ఇతడే దహింపజేయును, తన కిరణములచే ఇతడే వర్షింపజేయును॥
Verse 23
एषसुप्तेषुजागर्तिभूतेषुपरिनिष्ठितः ।एषचैवाग्निहोत्रं च फलंचैवाग्निहोत्रिणाम् ।।6.107.23।।
నిద్రించువారిలోనూ ఇతడు జాగ్రత్తగా ఉండును; సమస్త భూతములలో స్థిరంగా నిలిచియుండును. ఇతడే అగ్నిహోత్రము, అగ్నిహోత్రం చేయువారికి లభించు ఫలమూ ఇతడే॥
Verse 24
वेदश्चक्रतवश्चैवक्रतूनांफलमेव च ।यानिकृत्यानिलोकेषुसर्वेषुपरमप्रभुः ।।6.107.24।।
ఇతడే వేదము, ఇతడే యజ్ఞములు; యజ్ఞముల ఫలమూ ఇతడే. సమస్త లోకములలో చేయబడే అన్ని కర్తవ్యకర్మలపై ఇతడే పరమప్రభువు॥
Verse 25
एनमापत्सुकृच्छ्रेषुकान्तारेषुभयेषु च ।कीर्तयन्पुरुषःकश्चिनावसीदतिराघव ।।6.107.25।।
హే రాఘవా! ఆపదల్లో, కష్టాల్లో, అరణ్యాల్లో, భయాల్లో ఎవడు ఆయనను కీర్తిస్తాడో, వాడు ఎప్పటికీ నిరాశలో కుంగిపోడు।
Verse 26
पूजयस्वैनमेकाग्रोदेवदेवंजगत्पतिम् ।एतत्त्रिगुणितंजप्त्वायुद्धेषुविजयिष्यसि ।।6.107.26।।
ఏకాగ్రచిత్తంతో దేవదేవుడు, జగత్పతి అయిన ఆయనను పూజించు. ఈ స్తోత్రాన్ని మూడుసార్లు జపిస్తే యుద్ధాలలో నీవు విజయాన్ని పొందుతావు।
Verse 27
अस्मिन् क्षणेमहाबाहोरावणंत्वंवधिष्यसि ।एवमुक्त्वाततोऽगस्त्योजगाम स यथागतम् ।।6.107.27।।
హే మహాబాహో! ఈ క్షణమే నీవు రావణుణ్ని వధిస్తావు. ఇలా చెప్పి అగస్త్య మహర్షి వచ్చిన మార్గమే తిరిగి వెళ్లిపోయాడు.
Verse 28
एतच्छ्रुत्वामहातेजानष्टशोकोऽभवत्तदा ।धारयामाससुप्रीतोराघवःप्रयतात्मवान् ।।6.107.28।।
ఇది విని మహాతేజస్సుగల రాఘవుడు అప్పుడే శోకరహితుడయ్యాడు. అత్యంత సంతోషించి, నియమిత మనస్సుతో ఆ ఉపదేశాన్ని దృఢంగా హృదయంలో నిలుపుకున్నాడు.
Verse 29
आदित्यंप्रेक्ष्यजप्त्वातुपरंहर्षमवाप्तवान् ।त्रिराचम्यशुचिर्भूत्वाधनुरादायवीर्यवान् ।।6.107.29।।रावणंप्रेक्ष्यहृष्टात्मायुद्धार्थंसमुपागमत् ।सर्वयत्नेनमहतावधेतस्यधृतोऽभवत् ।।6.107.30।।
ఆదిత్యుని దర్శించి స్తోత్రాన్ని జపించగా ఆయన పరమానందంతో నిండిపోయాడు. మూడుసార్లు ఆచమనం చేసి శుద్ధుడై, వీరుడు ధనుస్సును ఎత్తుకున్నాడు. రావణుణ్ని చూసి హర్షితహృదయంతో యుద్ధార్థం ముందుకు సాగి, అతని వధకు మహా ప్రయత్నంతో దృఢసంకల్పుడయ్యాడు.
Verse 30
आदित्यंप्रेक्ष्यजप्त्वातुपरंहर्षमवाप्तवान् ।त्रिराचम्यशुचिर्भूत्वाधनुरादायवीर्यवान् ।।6.107.29।।रावणंप्रेक्ष्यहृष्टात्मायुद्धार्थंसमुपागमत् ।सर्वयत्नेनमहतावधेतस्यधृतोऽभवत् ।।6.107.30।।
ఆదిత్యుని దర్శించి స్తోత్రాన్ని జపించగా ఆయన పరమానందంతో నిండిపోయాడు. మూడుసార్లు ఆచమనం చేసి శుద్ధుడై, వీరుడు ధనుస్సును ఎత్తుకున్నాడు. రావణుణ్ని చూసి హర్షితహృదయంతో యుద్ధార్థం ముందుకు సాగి, అతని వధకు మహా ప్రయత్నంతో దృఢసంకల్పుడయ్యాడు.
Verse 31
అప్పుడు సూర్యదేవుడు రాముణ్ని చూసి హృదయానందంతో మహా హర్షంతో నిండిపోయాడు. నిశాచరాధిపతి (రావణుడు) వినాశనం నిశ్చితమని తెలిసి, సమవేత దేవగణమధ్య నుండి ఇలా పలికాడు—“శీఘ్రం చేయి!”
The pivotal action is Rāma’s re-centering before a decisive act of lethal force: Agastya directs him to employ disciplined worship (Aditya-hṛdaya) to remove grief and hesitation, aligning battlefield action with dharma rather than impulsive anger.
The upadeśa presents Āditya as both cosmic governor and inner witness: the same principle that sustains worlds and Vedic rites also stabilizes the warrior’s mind. Victory is framed as the fruit of clarity, devotion, and alignment with ṛta (order).
The scene is the Laṅkā battlefield (contextual war-ground), while the cultural landmarks are ritual-ethical: ācamana (purificatory sipping), agnihotra and Vedic sacrifice imagery, and the stotra tradition embodied by Aditya-hṛdaya.