Sarga 102

Verse 1

शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा ।लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।।।स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः ।विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।।।

అత్యంత బలవంతుడైన రావణుని శక్తి-అస్త్రంతో సమరంలో గాయపడి రక్తప్రవాహాలతో తడిసిన వీర లక్ష్మణుని చూచి, రాముడు ఆ దుర్మనస్క రావణునితో ఘోర యుద్ధాన్ని మరింత ఉద్ధృతంగా సాగించాడు; బాణవర్షం కురిపిస్తూనే సుషేణునితో ఈ మాటలు పలికాడు।

Verse 2

शक्त्याविनिहतंदृष्टवारावणेनबलीयसा ।लक्ष्मणंसमरेशूरंरूधिरौघपरिप्लुतम् ।।6.102.1।।स दत्त्वातुमुलंयुद्धंरावणस्यदुरात्मनः ।विसृजन्नेवबाणौघान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।।6.102.2।।

బలవంతుడైన రావణుని శక్తిచేత సమరంలో గాయపడి రక్తప్రవాహంలో మునిగిన వీర లక్ష్మణుని చూసి, దురాత్ముడైన రావణునితో ఘోర యుద్ధం చేస్తూనే బాణవర్షం విడుస్తూ శ్రీరాముడు సుషేణునితో ఈ మాటలు పలికెను।

Verse 3

एषरावणवीर्येणलक्ष्मणःपतितोभुविः ।सर्पवच्चेष्टतेवीरोभूमौशोकमुदिरीयन् ।।।।

రావణుని వీర్యంతో దెబ్బతిన్న లక్ష్మణుడు భూమిపై పడిపోయాడు; ఆ వీరుడు నేలపై సర్పంలా త్రిప్పుకుంటూ శోకాన్ని రేపుతున్నాడు।

Verse 4

शोणितार्द्रमिमंवीरंप्राणैःप्रियतरंमम ।पश्यतोममकाशक्तिर्योद्धुंपर्याकुलात्मनः ।।।।

నా ప్రాణాల కంటె ప్రియమైన ఈ వీరుడు రక్తసిక్తం కావడం చూస్తుంటే నా మనస్సు వ్యాకులమైపోతోంది. ఇక యుద్ధం చేయడానికి నాకు శక్తి ఏది?

Verse 5

अ यं स समरश्लाघीभ्रातामेशुभलक्षणः ।यदिपञ्चत्वमापन्नःप्राणैर्मेकिंसुखेनवा ।।।।

యుద్ధంలో ప్రశంసనీయుడు, శుభలక్షణాలు కలవాడు అయిన నా సోదరుడు మరణిస్తే, ఇక నాకు ప్రాణాలతో గానీ, సుఖంతో గానీ పనేముంది?

Verse 6

लज्जतीवहिवीर्यंभ्रश्यतीवकराद्धनुः ।सायकाव्यवसीदन्तिदृष्टिर्भाष्पवशंगता ।।।।

నా పరాక్రమం సిగ్గుపడుతున్నట్లుంది, చేతి నుండి ధనుస్సు జారిపోతోంది, బాణాలు స్తంభించిపోతున్నాయి, కళ్ళు కన్నీటి వశమైపోయాయి.

Verse 7

अवसीदन्तिगात्राणिस्वप्नयानेनृणामिव ।चिन्तामेवर्ततेतीव्रामुमूर्षापि च जायते ।।।।

కలలో నడిచే మనుషుల అవయవాల వలె నా అవయవాలు సొమ్మసిల్లుతున్నాయి. తీవ్రమైన చింత కలుగుతోంది, చనిపోవాలనే కోరిక కూడా పుడుతోంది.

Verse 8

भ्रातरंनिहतंदृष्टवारावणेनदुरात्मना ।विष्टनन्तंतुदुःखार्तंमर्मण्यभिहतंभृशम् ।।।।

దురాత్ముడైన రావణుడు కొట్టి పడేసిన తన సోదరుణ్ని చూసి—మర్మస్థానాలలో ఘోరంగా గాయపడి దుఃఖంతో విలవిలలాడుతూ తడబడుతున్నవాడిని చూచి—రాముడు అత్యంత వ్యథ చెందాడు।

Verse 9

राघवोभ्रातरंदृष्टवाप्रियंप्राणंबहिश्चरम् ।दुःखेनमहताविष्टोध्यानशोकपरायणः ।।।।

రాఘవుడు తన ప్రియ సోదరుణ్ని—తన ప్రాణమే దేహం వెలుపల సంచరిస్తున్నట్లుగా—చూసి, మహా దుఃఖంలో మునిగి శోకధ్యానంలో పూర్తిగా లీనమయ్యాడు।

Verse 10

परंविषादमापन्नोविललापाकुलेन्द्रियः ।भ्रातरंनिहतंदृष्टवालक्ष्मणंरणपांसुषु ।।।।

రణభూమి ధూళిలో పడిపోయిన తన సోదరుడు లక్ష్మణుని చూచి రాముడు పరమ విషాదంలో మునిగిపోయాడు; ఇంద్రియాలు కలవరపడి అతడు విలపించాడు।

Verse 11

विजयोऽपिहिमेशूर न प्रियायोपकल्पते ।अचक्षुर्विषयश्चन्द्रःकांप्रीतिंजनयिष्यति ।।।।

హే శూరా! విజయమూ నాకు ప్రీతికరం కాదు. దృష్టికి అందని చంద్రుడు అంధునికి ఏ ఆనందాన్ని కలిగించగలడు?

Verse 12

किंमेयुद्धेनकिंप्राणैर्युद्धकार्यं न विद्यते ।यत्रायंनिहतश्शेतेरणमूर्धनिलक्ष्मणः ।।।।

నాకు ఈ యుద్ధం వల్ల ఏమి, ప్రాణాల వల్ల ఏమి? రణముఖంలో లక్ష్మణుడు ఆఘాతపడి పడి ఉన్నప్పుడు యుద్ధానికి ప్రయోజనం లేదు.

Verse 13

यथैवमांवनंयान्तमनुयातिमहाद्युतिः ।अहमप्युपयास्यामितथैवैनंयमक्षयम् ।।।।

మహాతేజస్సు గల లక్ష్మణుడు నేను వనానికి వెళ్లినప్పుడు నన్ను అనుసరించినట్లే, నేనూ ఇప్పుడు అతనిని అనుసరించి యముని అక్షయ ధామానికి వెళ్తాను.

Verse 14

इष्टबन्धुजनोनित्यंमां स नित्यमनुव्रतः ।इमामवस्थांगमितोराक्षसैःकूटयोधिभिः ।।।।

ప్రియ బంధుజనుల హితాన్ని ఎల్లప్పుడూ కోరుతూ, నన్ను నిత్యం విశ్వాసంగా అనుసరించిన వాడిని, కూటయుద్ధం చేసే రాక్షసులు ఈ దుస్థితికి తెచ్చారు.

Verse 15

देशेदेशेकलत्राणिदेशेदेशे च बान्दवाः ।तंतुदेशं न पश्यामियत्रभ्रातासहोदरः ।।।।

దేశదేశాలలో భార్యలు దొరుకుతారు, దేశదేశాలలో బంధువులూ దొరుకుతారు; కానీ సగభ్రాత సహోదరుడు మళ్లీ దొరికే దేశం నాకు కనబడదు.

Verse 16

इत्येवंविलपन्तंतंशोकविह्वलितेद्रनियम् ।विवेष्टमानंकरुणमच्छवसन्तंपुनःपुनः ।।।।राममाश्वासयनवीरसुषेनोवाक्यमब्रवीत

ఇలా శోకంతో ఇంద్రియాలు కలవరపడి, కరుణగా తడబడుతూ, మళ్లీ మళ్లీ దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడుస్తున్న శ్రీరాముని చూసి, వీరుడు సుషేణుడు ఆయనను ఓదార్చుతూ ఇలా పలికెను।

Verse 17

किनुराज्येनदुर्धर्षलक्ष्मणेनविनामम ।कथंवक्ष्याम्यहंत्वम्बांसुमित्रांपुत्रवत्सलाम् ।।।।

దుర్ధర్షుడైన లక్ష్మణుడు లేకుండా నాకు రాజ్యం ఎందుకు? కుమారవాత్సల్యమయిన తల్లి సుమిత్రకు నేను ఎలా చెప్పగలను?

Verse 18

न मृथोयंमहाबाहो लक्ष्मणोलक्षमिवर्धन: ।न चास्यविक्रतंवक्त्रानापिशस्वासं न निष्प्रभं ।।।।

ఓ మహాబాహో! లక్ష్మివర్ధకుడైన ఈ లక్ష్మణుడు మరణించలేదు. అతని ముఖం వికృతంగా లేదు, శ్వాస ఆగలేదు, అతని కాంతి కూడా మసకబడలేదు.

Verse 19

सुप्रभंसुप्रसन्नं च मुखमस्यनिरीक्ष्यताम् ।।।।पद्मपत्रतलौहस्तौसुप्रसन्ने च लोचने ।

చూడండి—అతని ముఖం ప్రకాశవంతంగా, ప్రసన్నంగా ఉంది; అతని అరచేతులు పద్మపత్రతలంలా ఉన్నాయి; అతని నేత్రాలు కూడా ప్రశాంతంగా, స్వచ్ఛంగా ఉన్నాయి.

Verse 20

ऐ वं न विद्यतेरूपंगतासूनांविशम्पते ।।।।माविषादंमृकृथावीरसप्राणोऽयमरिन्दम ।

హే నరశ్రేష్ఠా! ప్రాణాలు విడిచినవారిలో ఇలాంటి రూపం కనిపించదు. హే వీరా, విషాదపడకుము; ఈ శత్రుదముడు ఇంకా సప్రాణుడే॥

Verse 21

आ ख्यासतितुप्रसुप्तस्यस्रस्तगात्रस्यभूतले ।।।।सोच्छवासंहृदयंवीरकम्पमानंमुहुर्मुहुः ।

అతడు నేలపై నిద్రిస్తున్నవాడిలా పడి, అవయవాలు శిథిలంగా ఉన్నాయి; అయినా అతని శ్వాసోచ్ఛ్వాసాలు, వీరుని హృదయం మళ్లీ మళ్లీ కంపిస్తూ కొట్టుకోవడం ప్రాణం ఉన్నదని తెలియజేస్తున్నాయి॥

Verse 22

एवमुक्त्वामहाप्राज्ञःसुषेणोराघवंवचः ।।।।समीपस्थमुवाचेदंहनूमन्तंमहाकपिम् ।

రాఘవునితో ఈ మాటలు చెప్పిన మహాప్రాజ్ఞుడు సుషేణుడు, సమీపంలో నిలిచిన మహాకపి హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు॥

Verse 23

सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।

హే సౌమ్యా! వెంటనే ఇక్కడి నుంచి, ముందుగా శుభమైన జాంబవంతుడు చెప్పిన ఆ ఔషధిపర్వతానికి వెళ్ళు. దాని దక్షిణ శిఖరంపై పుట్టిన ఔషధులను తీసుకురా—సవర్ణకరణీ, సావర్ణ్యకరణీ, సంజీవకరణీ, అలాగే మహౌషధి సంధాని—మహాత్ముడు వీరుడు లక్ష్మణుని సంజీవనార్థం॥

Verse 24

सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।

ఇలా ఆజ్ఞాపించబడిన శ్రీమాన్ హనుమంతుడు ఔషధిపర్వతానికి వెళ్లాడు; కానీ ఆ మహౌషధులను గుర్తించలేక చింతలో పడిపోయాడు॥

Verse 25

सौम्य शीघ्रमितोगत्वाशैलमौषधिपर्वतम् ।।6.102.23।।पूर्वंतुकथितोयोऽसौवीर जाम्बवताशुभ: ।दक्षिणेशिखरेजातामोषधिमानय ।।6.102.24।।सवर्णकरणींनाम्नासावर्ण्यकरणींतथा ।सञ्जीवकरणींवीरसन्धानीं च महौषधीम् ।।6.102.25।।सञ्जीवनार्धंवीरस्यलक्ष्मणस्यमहात्मनः ।

హే వీరా! ‘సవర్ణకరణీ’, ‘సావర్ణ్యకరణీ’, ‘సంజీవకరణీ’ మరియు ‘సంధానీ’ అనే మహౌషధులను తీసుకురా; మహాత్ముడైన వీర లక్ష్మణుని పునర్జీవింపజేయుటకై।

Verse 26

इत्येवमुक्तोहनुमान्गत्वाचौषथिपर्वतम् ।।।।चिन्तामभ्यगमछ्रचीमानजानं स्ता महौषधीः ।

ఇలా ఆజ్ఞాపించబడిన శ్రీమాన్ హనుమంతుడు ఔషధిపర్వతానికి వెళ్లాడు; కానీ ఆ మహౌషధులను గుర్తించలేక చింతలో పడిపోయాడు॥

Verse 27

तस्यबुद्धि: समुत्पन्नामारुतेरमितौजसः ।।।।इदमेवगमिष्यामिगृहीत्वाशिखरंगिरेः ।

అప్పుడు అపార తేజస్సుగల మారుతిపుత్ర హనుమానునికి దృఢ సంకల్పం కలిగింది—“నేను వెంటనే వెళ్లి, పర్వత శిఖరాన్నే ఎత్తుకొని వస్తాను।”

Verse 28

अस्मिंस्तुशिखरेजातामोषधिंतांसुखावहाम् ।।।।प्रतर्केणावगच्छामिसुषेणोह्यवमब्रवीत् ।

తర్కంతో నేను ఇదే గ్రహిస్తున్నాను—సుఖాన్ని కలిగించే ఆ ఔషధి ఈ శిఖరంపైనే పుట్టింది; ఎందుకంటే సుషేణుడు అలాగే చెప్పాడు।

Verse 29

अगृह्ययदिगच्छामिविशल्यकरणीमहम् ।।।।कालात्ययेनदोषःस्याद्वैक्लब्यं च महद्भवेत् ।

నేను విశల్యకరణీ ఔషధిని తీసుకోకుండా వెళితే, ఆలస్యమువల్ల దోషము కలుగును; మహా వ్యాకులత కూడా ఏర్పడును।

Verse 30

इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।।।आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः ।फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।।।गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।

ఇట్లు ఆలోచించిన మహాబలుడు హనుమాన్ త్వరగా వెళ్లి శ్రేష్ఠమైన పర్వతాన్ని చేరాడు. గిరిశిఖరంపైకి ఎక్కి, పుష్పించిన నానావృక్షసమూహాలతో కూడిన ఆ శిఖరాన్ని పెకిలించి, వానరశార్దూలుడైన అతడు రెండు చేతులతో ఎత్తి సమతుల్యంగా నిలిపాడు।

Verse 31

इतिसञ्चिन्त्यहनूमान्गत्वाक्षिप्रंमहाबलः ।।6.102.30।।आसाद्यपर्वतश्रेष्ठंप्रक्रम्यगिरेश्शिरः ।फुल्लनानातरुगणंसमुत्पाट्यमहाबलः ।।6.102.31।।गृहीत्वाहरिशार्दूलोहस्ताभ्यांसमतोलयत् ।

నీటితో నిండిన నీలమేఘంలా, గిరిశిఖరాన్ని పట్టుకొని హనుమాన్ ఆకాశమండలంలోకి ఎగిరి లేచాడు।

Verse 32

सनीलमिवजीमूतंतोयपूर्णंनभस्तलात् ।।।।उत्पपातगृहीत्वातुहनूमान् शिखरंगिरेः ।

నీటితో నిండిన నీలమేఘంలా, గిరిశిఖరాన్ని పట్టుకొని హనుమాన్ ఆకాశమండలంలోకి ఎగిరి లేచాడు।

Verse 33

समागम्यमहावेगःसंन्यस्यशिखरंगिरेः ।।।।विश्रम्यकिञ्चिद्धनुमान्सुषेणमिदमब्रवीत् ।

మహావేగంతో వచ్చి హనుమాన్ గిరిశిఖరాన్ని దించి పెట్టాడు. క్షణమొకటి విశ్రాంతి తీసుకొని సుషేణునితో ఈ మాటలు పలికాడు।

Verse 34

ओषधीर्नावगच्छामिताअहंहरिपुङ्गव ।।।।तदिदंशिखरंकृत्स्नंगिरेस्तस्याहृतंमया ।

హే హరిపుంగవా! ఆ ఔషధులను నేను గుర్తించలేకపోయాను; అందుకే ఆ పర్వతపు సంపూర్ణ శిఖరాన్నే నేను ఇక్కడికి తెచ్చాను।

Verse 35

एवंकथयमानंतुप्रशस्यपवनात्मजम् ।।।।सुषेणोवानरश्रेष्ठोजग्राहोत्पाट्यचौषधीः ।

పవనాత్మజుడు ఈ విధంగా పలుకగా వానరశ్రేష్ఠుడు సుషేణుడు అతనిని ప్రశంసించి కావలసిన ఔషధులను వేరుతో పెకలించి తీసుకొన్నాడు।

Verse 36

विस्मितास्तुबभूवुस्तेसर्वेवानरपुङ्गवाः ।।।।दृष्टवाहनूमतःकर्मसुरैरपिसुदुष्करम् ।

దేవతలకైనా అత్యంత దుర్లభమైన హనుమంతుని కార్యాన్ని చూచి ఆ వానరపుంగవులందరూ విస్మయపడిరి।

Verse 37

ततःसङ्क्षोदयित्वातामोषधिंवानरोत्तमः ।।।।लक्ष्मणस्यददौनस्तस्सुषेणस्सुमहाद्युतिः ।

అనంతరం మహాతేజస్సుగల వానరోత్తముడు సుషేణుడు ఆ ఔషధిని నూరి లక్ష్మణుని నాసారంధ్రాలలో పెట్టెను।

Verse 38

विशल्यस्ससमाघ्रायलक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।विशल्योविरुजश्शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ।

పరవీరహా లక్ష్మణుడు దానిని ఘ్రాణించగానే శల్యముక్తుడై వేదనలేని వాడై శీఘ్రముగా భూమి నుండి లేచెను।

Verse 39

तमुत्थितंतुहरयोभूतलात्प्रेक्ष्यलक्ष्मणम् ।।।।साधुसावधितिसुप्रीतालक्ष्मणंप्रत्यपूजयन् ।

భూమి నుండి లేచిన లక్ష్మణుణ్ని చూచి వానరులు పరమానందంతో ఉల్లసించారు. “సాధు! సాధు!” అని ఘోషిస్తూ కృతజ్ఞతతో లక్ష్మణునికి భక్తిపూర్వక గౌరవసత్కారాలు చేశారు.

Verse 40

एह्येहीत्यब्रवीद्रामोलक्ष्मणंपरवीरहा ।।।।सस्वजेस्नेहगाढं च बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।

శత్రువీరులను సంహరించిన రాముడు లక్ష్మణునితో “రా, రా!” అని పలికి, కన్నీళ్లతో మసకబారిన కళ్లతో గాఢస్నేహంగా అతనిని బిగిగా ఆలింగనం చేసుకున్నాడు.

Verse 41

ब्रवीच्छपरिष्वज्यसौमित्रिंराघवस्तदा ।।।।दिष्ट्यात्वांवीरपश्यामिमरणात्पुनरागतम् ।

అప్పుడు రాఘవుడు సౌమిత్రిని ఆలింగనం చేసి ఇలా అన్నాడు—“వీరా, దైవానుగ్రహంతో నిన్ను మరణం నుండి మళ్లీ తిరిగి వచ్చినవాడిగా చూస్తున్నాను।”

Verse 42

न हिमेजीवितेनार्थस्सीतयाविजयनेवा ।।।।कोहिमेवदतेनार्धस्त्वयिपञ्चत्वमागते ।

“నాకు జీవితం కూడా అర్థహీనమే—సీతా, విజయమూ అర్థహీనమే; నీవు మరణాన్ని పొందితే, నా మాటలకేంటి విలువ మిగిలేది?”

Verse 43

इत्येवंवदतस्तस्यराघवस्यमहात्मनः ।।।।भिन्नश्शिथिलयावाचालक्ष्मणोवाक्यमब्रवीत् ।

ఇలా మహాత్ముడైన రాఘవుడు పలుకుతుండగా, ఆ శోకభరితమైన శిథిల వాక్యాలతో కలత చెందిన లక్ష్మణుడు బలహీనమైన స్వరంతో ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు.

Verse 44

तांप्रतिज्ञांप्रतिज्ञायपुरासत्यपराक्रम ।।।।लघुःकश्चिदिवासत्त्वोनैवंवक्तुमिहार्हसि ।

ఓ సత్యపరాక్రమా! పూర్వము ఆ ప్రతిజ్ఞ చేసి, ఇప్పుడు అల్పునివలె, ధైర్యహీనునివలె నీవు ఇలా మాట్లాడటం తగదు.

Verse 45

न हिप्रतिज्ञांकुर्वन्तिवितथांसत्यवादिनः ।।।।लक्षणंहिमहत्त्वस्यप्रतिज्ञापरिपालनम् ।

సత్యవాదులు వ్యర్థమైన ప్రతిజ్ఞ చేయరు; ప్రతిజ్ఞను నిలబెట్టుకోవడమే మహత్త్వానికి లక్షణం।

Verse 46

नैराश्यमुपगन्तुं च नालंतेमत्कृतेऽनघ ।।।।वधेनरावणस्याद्यप्रतिज्ञामनुपालय ।

హే అనఘా! నా కారణంగా నీవు నిరాశకు లోనవడం తగదు; ఈ రోజు రావణుణ్ని వధించి నీ ప్రతిజ్ఞను నిలబెట్టు।

Verse 47

नजीवन्यास्यतेशत्रुस्तवबाणपथंगतः ।।।।नर्दतस्तीक्षणदंष्ट्रस्यसिंहस्येवमहागजः ।

నీ బాణమార్గంలో ప్రవేశించిన శత్రువు జీవించి తప్పించుకోడు—గర్జించే తీక్ష్ణదంష్ట్ర సింహం ఎదుట మహాగజం నిలువలేనట్లే।

Verse 48

अहंतुवधमिच्छामिशीघ्रमस्यदुरात्मनः ।।।।यावदस्तं न यात्येषकृतकर्मादिवाकरः ।

ఈ దురాత్ముని శీఘ్ర వధను నేను చూడదలచుకున్నాను—కృతకర్ముడైన ఈ దివాకరుడు అస్తమించకముందే।

Verse 49

यदिवधमिच्छसिरावणस्यसङ्ख्येयदि च कृतांहितवेच्छसिप्रतिज्ञाम् ।यदितवराजसुताभिलाषआर्यकुरु च वचोममशीघ्रमद्यवीर ।।।।

హే ఆర్య వీరా! యుద్ధంలో రావణుని వధను నీవు కోరితే, హితార్థంగా చేసిన ప్రతిజ్ఞ నెరవేరాలని కోరితే, రాజసుతను పొందాలనే అభిలాష ఉంటే—ఈ రోజే త్వరగా నా మాట ప్రకారం చేయుము।