Sarga 10
विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana and the Catalogue of Omens
युद्धकाण्ड
ప్రాతఃకాలంలో విభీషణుడు రావణుని దుర్గసంరక్షిత నివాసానికి వెళ్తాడు. అక్కడ స్వర్ణాలంకృత ఆసనాలు, వేదపఠనధ్వని, యజ్ఞసిద్ధతలు కనిపించే రాజసభా వైభవం విరాజిల్లుతుంది. శిష్టాచారంతో ప్రవేశించి, మంత్రుల సమక్షంలో రాజశ్రీతో ఆసీనుడైన రావణునికి నమస్కరించి, దేశకాలోచితంగా ‘హిత’—రాజనీతి, ప్రయోజనబుద్ధితో కూడిన శ్రేయోపదేశం—చేయడం ప్రారంభిస్తాడు. వైదేహి లంకకు వచ్చిననాటి నుంచీ కనిపించిన అశుభనిమిత్తాలను వివరిస్తాడు—యజ్ఞాగ్ని సరిగా మండక పొగ, చినుగులు రావడం; యజ్ఞస్థలాల్లోనూ హవిస్సులోనూ సర్పాలు, చీమలు దర్శనమివ్వడం; పశువులు, యుద్ధవాహనాలు వ్యాకులతతో అసాధారణంగా ప్రవర్తించడం; కాకుల కర్కశధ్వని, నగరంపై గద్దల గుంపులు, ద్వారాల వద్ద మాంసభక్షి జంతువుల మేఘగర్జనసదృశ నాదాలు. వీటినిబట్టి శమనార్థమైన ప్రాయశ్చిత్తం ఒక్కటే అని చెబుతాడు—వైదేహిని రాఘవునికి తిరిగి అప్పగించడం. ఇది మోహమో లోభమో కాదు అని తన ఉద్దేశాన్ని స్పష్టం చేసి, భయంతో మంత్రులు మౌనంగా ఉన్నారని కూడా అంటాడు. అయితే క్రోధావేశుడైన రావణుడు తన అవధ్యత్వాన్ని గొప్పగా చెప్పి ఆ ఉపదేశాన్ని తిరస్కరించి విభీషణుణ్ని త్రోసివేస్తాడు; ఇక్కడే యుక్తివాక్యానికి నిరాకరణ జరిగి యుద్ధం అనివార్యమవుతుంది।
Shlokas
Verse 1
ततःप्रत्युषसिप्राप्तेप्राप्तधर्मार्थनिश्चयः ।राक्षसाधिपतेर्वेश्मभीमकर्माविभीषणः ।।।।
అనంతరం ఉదయం రాగానే, ధర్మార్థ నిర్ణయంలో దృఢుడైన, భీకర కార్యశూరుడైన విభీషణుడు రాక్షసాధిపతి గృహానికి బయలుదేరాడు।
Verse 2
शैलाग्रचयसङ्काशंशैलशृङ्गमिवोन्नतम् ।सुविभक्तमहाकक्षंमहाजनपरिग्रहम् ।।।।
రావణుని ప్రాసాదము పర్వతశిఖరసమూహమువలె, పర్వతశృంగమువలె అత్యున్నతంగా నిలిచెను. దాని మహాకక్షములు సువిభక్తమై విస్తారముగా ఉండి, మహాజనసమూహముతో నిండియుండెను।
Verse 3
मतिमद्भिर्महामात्रैरनुरक्तैरधिष्ठितम् ।राक्षसैराप्तपर्याप्तैस्सर्वतःपरिरक्षितम् ।।।।
అది బుద్ధిమంతులైన, అనురక్తులైన మహామంత్రులచే పాలింపబడుచుండెను; మరియు అన్ని దిక్కుల నుండీ సమర్థులైన, విశ్వసనీయులైన రాక్షసులచే బలంగా రక్షింపబడుచుండెను।
Verse 4
मत्तमातङ्गनिश्श्वासैर्व्याकुलीकृतमारुतम् ।शङ्खघोषमहाघोषंतूर्यनादानुनादितम् ।।।।
మత్త గజాల ఉష్ణ నిశ్వాసాలవలె గాలివానలతో వాయువు కలతచెందింది; శంఖాల మహాఘోషం మార్మోగి, తూర్యనాదాలు ప్రతినాదించాయి।
Verse 5
प्रमदाजनसम्बाधंप्रजल्पितमहापथम् ।तप्तकाञ्चननिर्यूहंभूषणोत्तमभूषितम् ।।।।
ఆ మహాపథం స్త్రీజన సమూహంతో కిటకిటలాడుతూ, చలాకీ సంభాషణలతో మార్మోగింది; దాని ప్రాంగణం తప్త స్వర్ణంలా మెరిసి, శ్రేష్ఠ ఆభరణాలతో అలంకృతమైంది।
Verse 6
गन्धर्वाणामिवाऽवासमालयंमरुतामिव ।रत्नसञ्चयसम्बाधंभवनंभोगिनामिव ।।।।
అది గంధర్వుల నివాసంలా, మరుతుల ఆలయంలా కనిపించింది; రత్నసంచయాలతో నిండినది, భోగి నాగుల భవనంలా అనిపించింది।
Verse 7
तंमहाभ्रमिवाऽदित्यस्तेजोविस्तृतरश्मिमान् ।अग्रजस्यालयंवीरःप्रविवेशमहाद्युतिः ।।।।
అప్పుడు విస్తృత కిరణాలతో ప్రకాశించే ఆదిత్యునివలె మహాతేజస్సుగల వీరుడు విభీషణుడు తన అగ్రజుని నివాసంలో ప్రవేశించాడు।
Verse 8
पुण्यान्पुण्याहघोषांश्चवेदविद्भिरुदाहृतान् ।शुश्रावसुमहातेजाभ्रातुर्विजयसंश्रितान् ।।।।
ఆ మహాతేజస్సుగలవాడు వేదవిద్వాంసులు ఉచ్చరించిన పవిత్ర ‘పుణ్యాహ’ ఘోషలను విన్నాడు; అవి తన అన్న విజయార్థంగా నిర్వహించబడినవి।
Verse 9
पूजितान् दधिपात्रैश्चसर्पिर्भिस्सुमनोक्षतैः ।मन्त्रवेदविदोविप्रान्ददर्शसमहाबलः ।।।।
ఆ మహాబలుడు మంత్ర-వేదవిద్యల్లో నిపుణులైన విప్రులను చూశాడు; వారు దధిపాత్రాలు, నెయ్యి, పుష్పాలు, అక్షతలతో పూజింపబడుతున్నారు।
Verse 10
सपूज्यमानोरक्षोभिद्दीप्यमानस्स्वतेजसा ।आसनस्थंमहाबाहुर्ववन्देधनदानुजम् ।।।।
రాక్షసులచే సత్కరింపబడి, తన స్వతేజస్సుతో ప్రకాశించుచున్న మహాబాహు విభీషణుడు ఆసనస్థుడైన ధనదానుజుడు రావణునికి ప్రణామము చేసెను।
Verse 11
सराजदृष्टिसम्पन्नमासनंहेमभूषितम् ।जगामसमुदाचारंप्रयुज्याचारकोविदः ।।।।
ఆచారంలో నిపుణుడైన విభీషణుడు రాజదృష్టికి పాత్రమైన స్వర్ణభూషిత ఆసనమునకు సమ్యక్ శిష్టాచారమును అనుసరించి సమీపించెను।
Verse 12
सरावणंमहात्मानंविजनेमन्त्रिसन्निधौ ।उवाचहितमत्यर्थंवचनंहेतुनिश्चितम् ।।।।
ఇతరులు తొలగి మంత్రులే సమీపమున ఉన్నప్పుడు, విభీషణుడు మహాత్ముడైన రావణునితో అతని హితార్థమై యుక్తినిశ్చితమైన అత్యంత శ్రేయస్కర వచనములు పలికెను।
Verse 13
प्रसाद्यभ्रातरंजेष्ठंसान्त्वेनोपस्थितक्रमः ।देशकालार्थसंवादिदृष्टलोकपरावरः ।।।।
జ్యేష్ఠభ్రాతను సాంత్వనవచనములతో ప్రసన్నపరచి, యథోచిత సభాక్రమమును పాటించుచు, దేశ-కాల-ప్రయోజనానుగుణంగా సంభాషించగలవాడై, లోకములోని శుభాశుభములను తెలిసిన విభీషణుడు ఉపదేశమును ఆరంభించెను।
Verse 14
यदाप्रभृतिवैदेहीसम्प्रास्तेमांपुरींतव ।तदाप्रभृतिदृश्यन्तेनिमित्तान्यशुभानिनः ।।।।
వైదేహీ నీ ఈ పురికి వచ్చిన నాటి నుండే మాకు అశుభ సూచక నిమిత్తములు నిరంతరం దర్శనమిస్తున్నవి।
Verse 15
सस्फुलिङ्गस्सधूमार्चिस्सधूमकलुषोदयः ।मन्त्रसङ्घहुतोऽप्यग्निर्नसम्यगभिवर्थते ।।।।
మంత్రసమూహంతో విధివిధానంగా ఆహుతులు సమర్పించినప్పటికీ యజ్ఞాగ్ని స్ఫులింగాలు, పొగను వెలువరిస్తోంది; పొగతో కలుషితమైన జ్వాల పైకి లేస్తోంది గాని, సమ్యకంగా ప్రకాశించి దహించదు।
Verse 16
अग्निष्ठेष्वग्निशलासुतथाब्रह्मस्थालीषुच ।सरीसृपाणिदृश्यन्तेहन्येषुचपिपीलिकाः ।।।।
గృహాగ్నికుండాలలో, యజ్ఞశాలలలో, అలాగే బ్రహ్మస్థలీ అనే పవిత్ర ఆహుతి-స్థానాలలో కూడా సర్పాదులు కనిపిస్తున్నారు; హవ్యద్రవ్యాలలో చీమలు రాకపోకలు సాగిస్తున్నాయి।
Verse 17
गवांसयांसिस्कन्नानिविमदावीरकुञ्जराः ।दीनमश्वाःप्रहेषन्तेनचग्रासाभिनन्दिनः ।।।।
ఆవుల పాలు ఎండిపోయాయి; వీర యుద్ధగజాలు మదం కోల్పోయాయి; గుర్రాలు దీనంగా హేషిస్తూ, తమ మేతలో కూడా ఆనందం పొందడం లేదు।
Verse 18
खरोष्ट्राश्वतराराजभनभिन्नरोमास्स्रवन्तिच ।नस्वभावेऽवतिष्ठन्तिविधानैरपिचिन्तिताः ।।।।
ఓ రాజా, గాడిదలు, ఒంటెలు, ఖచ్చరాలు రోమాలు రాల్చుతూ, శరీరంలో స్రావం కార్చుతూ విలపిస్తున్నాయి; ఎన్నో చికిత్సలు చేసినా అవి తమ సహజస్థితికి తిరిగి నిలవడం లేదు।
Verse 19
वायसाःसङ्घशःक्रूराव्याहरन्तिसमन्ततः ।समवेताश्चदृश्यन्तेविमानाग्रेषुसङ्घशः ।।।।
క్రూరమైన కాకులు గుంపులుగా చేరి అన్ని దిక్కులా కఠిన స్వరంతో కేకలు వేస్తున్నాయి; సమూహాలుగా కూడి విమాన-ప్రాసాదాల శిఖరాలపై కూడా గుంపులుగానే కూర్చున్నట్లు కనిపిస్తున్నాయి।
Verse 20
गृध्राश्चपरिलीयन्तेपुरीमुपरिपिण्डिताः ।उपपन्नाश्चस्नध्येद्वेव्याहऱ्नत्यशिवंशिवाः ।।।।
గద్దలు గుంపులుగా చేరి నగరముపై మళ్లీ మళ్లీ కూర్చుంటున్నవి; మరియు రెండు సంధ్యాకాలములందు కూడిన నక్కలు అశుభకరమైన కేకలు వేస్తున్నవి।
Verse 21
क्रव्यादानांमृगाणांचपुरीद्वारेषुसङ्घशः ।श्रूयन्तेविपुलाघोषास्सविस्फूर्जितनिस्स्वनाः ।।।।
నగరద్వారముల వద్ద మాంసాహారి మృగములు గుంపులుగా ఉండి, వారి విస్తారమైన ఘోషలు వినబడుచుండెను—గర్జనతో కూడిన గడగడలూ కరకరలూ కలిగిన మెఘగర్జనవలె।
Verse 22
तदेवंप्रस्तुतेकार्येप्रायश्चित्तमिदंक्षमम् ।रोचतेयदिवैदेहीराघवायप्रदीयताम् ।।।।
ఇప్పుడు కార్యము ఈ స్థితికి వచ్చినందున, ఈ ప్రాయశ్చిత్తమే యుక్తమని తోచుచున్నది; సమ్మతమైతే వైదేహిని రాఘవునకు అప్పగించవలెను।
Verse 23
इदंचयदिवामोहाल्लोभाद्वाव्याहृतंमया ।तत्रापिचमहाराज नदोषंकर्तुमर्हसि ।।।।
నా ఈ మాటలు మోహమువలన గానీ లోభమువలన గానీ పలికినవైతే కూడా, ఓ మహారాజా, నాపై దోషారోపణ చేయుట మీకు తగదు।
Verse 24
अयंहिदोषस्सर्वस्यजनस्यास्योपलक्ष्यते ।रक्षसांराक्षसीनांचपुरस्यान्तःपुरस्यच ।।।।
ఈ దోషము ఇక్కడి సమస్త జనులకు తెలిసినదే—రాక్షసులకు, రాక్షసీ స్త్రీలకు, సమస్త నగరానికి, అంతఃపురంలోని వారికీ కూడా।
Verse 25
श्रावणेचास्यमन्त्रस्यनिवृत्तास्सर्वमन्त्रिणः ।अवश्यंचमयावाच्यंयद्दृष्टमपिवाश्रुतम् ।।।।सम्विधाययथान्यायंतद्भवान् कर्तुमर्हति ।
ఈ మంత్రాన్ని మీకు వినిపించుటకు సమస్త మంత్రులు వెనుకాడారు. కానీ నేను చూసినదైనా విన్నదైనా తప్పక చెప్పవలసిందే. న్యాయమును అనుసరించి విచారించి మీరు తగినట్లు కార్యం చేయవలెను।
Verse 26
इतिस्ममन्त्रिणांमध्येभ्राताभ्रातरमूचिवान् ।रावणंराक्षसांश्रेष्ठंपथ्यमेतद्विभीषणः ।।।।
ఇట్లు మంత్రుల మధ్యనే, విభీషణుడు రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన తన అన్న రావణునికి ఈ హితవచనమును ఉపదేశించాడు।
Verse 26
इतिस्ममन्त्रिणांमध्येभ्राताभ्रातरमूचिवान् ।रावणंराक्षसांश्रेष्ठंपथ्यमेतद्विभीषणः ।।।।
ఇట్లు మంత్రుల మధ్యనే, విభీషణుడు రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన తన అన్న రావణునికి ఈ హితవచనమును ఉపదేశించాడు।
Verse 27
हितंमहार्थंमृदुहेतुसंहितंव्यतीतकालायतिसम्प्रतिक्षमम् ।निशम्यतद्वाक्यमुपस्थितज्वरःप्रसङ्गवानुत्तरमेतदब्रवीत् ।।।।
హితకరమైనది, మహార్థమయినది, మృదువైనది, హేతుసహితమైనది—భూత-వర్తమాన-భవిష్యత్తులకు తగినది—అటువంటి వాక్యమును విని, క్రోధజ్వరగ్రస్తుడైన రావణుడు శత్రుభావంతో ఈ ప్రత్యుత్తరమును పలికెను।
Verse 28
भयंनपश्यामिकुतश्चिदप्यहंनराघवःप्राप्स्यतिजातुमैथिलीम् ।सुरैस्सहेन्द्रैरपिसङ्गरेकथंममाग्रतस्स्थास्यतिलक्ष्मणाग्रजः ।।।।
నాకు ఎక్కడి నుంచీ ఏ భయమూ కనిపించడం లేదు. రాఘవుడు ఎప్పటికీ మైథిలిని పొందడు. ఇంద్రునితో కూడ దేవతలంతా యుద్ధానికి వచ్చినా, లక్ష్మణుని అగ్రజుడు నా ఎదుట ఎలా నిలువగలడు?
Verse 29
इत्येवमुक्त्वासुरसैन्यनाशनोमहाबलस्संयतिचण्डविक्रमः ।दशाननोभ्रातरमाप्तवादिनंविसर्जयामासतदाविभीषणम् ।।।।
ఇలా చెప్పి, దేవసైన్యనాశకుడు, మహాబలుడు, యుద్ధంలో ఉగ్రవిక్రమశాలి అయిన దశానన రావణుడు, నమ్మదగిన హితవచనం పలికిన తన సోదరుడు విభీషణుణ్ని అప్పుడు పంపివేశాడు।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Vibhishana’s recommendation that Ravana restore Vaidehi (Sita) to Rama as the appropriate corrective measure (prāyaścitta), directly challenging Ravana’s decision to retain her despite mounting civic and ritual disorder.
The chapter teaches that welfare-oriented truth (hita) must be spoken even under intimidation, and that kingship fails when pride rejects reasoned counsel; the refusal to correct adharma intensifies collective suffering and hastens downfall.
The narrative foregrounds Ravana’s palace and Lanka’s civic-ritual landscape—fire-sacrifice halls (agnishālā), offering spaces (brahmasthalī), city gates, and royal seats—using these as cultural markers where omens register the state’s moral imbalance.