Sarga 1
प्रथमः सर्गः — Rama Praises Hanuman; Anxiety over Crossing the Ocean
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో శ్రీరాముడు హనుమంతుని నివేదికను విని, స్నేహాన్ని వ్యక్తం చేస్తూ విధివిధానంగా ప్రశంసిస్తాడు. మహాసముద్రాన్ని లంఘించి, కఠిన రక్షణలో ఉన్న లంకలో ప్రవేశించి వైదేహి స్థితిని నిర్ధారించడం దాదాపు అపూర్వమైన కార్యమని చెప్పి, దానిని ఆదర్శ భృత్యధర్మంగా నిలుపుతాడు. అలాగే సేవకుల నైతిక శ్రేణిని వివరిస్తాడు: భక్తితో కఠిన కార్యాన్ని సాధించేవాడు ఉత్తముడు; రాజుకు ప్రియమైనదాన్ని ముందే గ్రహించలేనివాడు మధ్యముడు; అప్పగించిన పనినే చేయలేనివాడు అధముడు. హనుమంతుని విజయంతో రఘువంశం రక్షితమైందని, సీతమ్మ ఆచూకీ నిర్ధారితమైందని రాముడు అంగీకరిస్తాడు. అయితే ఇంత మధురమైన వాక్యసేవకు తగిన ప్రతిఫలం తాను అప్పుడే ఇవ్వలేనని వేదనతో చెప్పి, ఆ క్షణంలో ఇవ్వగలిగింది ఆలింగనమేనని అందిస్తాడు. తదుపరి సంభాషణ ఆనందం నుంచి వ్యూహచింతన వైపు మళ్లుతుంది. గూఢచారం విజయమైనా, సమవేత వానరసేనతో కలిసి విస్తారమైన, దాటలేని సముద్రాన్ని ఎలా దాటాలి అనే సమస్య రాముని మనసును కలవరపెడుతుంది. శోకస్పర్శ ఉన్నా దృఢనిశ్చయంతో రాముడు హనుమంతుని కేంద్రంగా చేసుకుని ఆలోచన, పరామర్శ ప్రారంభించి, సముద్రలంఘన సమస్యపై మననం చేస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदभिभाषितम् ।रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ।।।।
హనుమంతుడు యథావిధిగా, సరిగ్గా పలికిన మాటలను విని, ప్రీతితో నిండిన శ్రీరాముడు ప్రత్యుత్తరం పలికాడు.
Verse 2
कृतं हनुमता कार्यं सुमहद्भुवि दुर्लभम् ।मनसापि यदन्येन न शक्यं धरणीतले ।।।।
“హనుమంతా! నీవు భువిలో దుర్లభమైన మహత్తర కార్యాన్ని సాధించావు—ఈ ధరణిపై మరెవ్వరూ మనసులోనైనా చేయలేనిది.”
Verse 3
न हि तं परिपश्यामि यस्तरेत महार्णवम् ।अन्यत्र गरुडाद्वायोरन्यत्र च हनूमतः ।।।।
ఈ మహాసముద్రాన్ని దాటగలవాడెవడూ నాకు కనిపించడు—గరుడుడు గానీ వాయుదేవుడు గానీ తప్ప, అలాగే హనుమంతుడు తప్ప।
Verse 4
देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम् ।प्रवष्ट स्सत्त्वमाश्रित्यश्वसन्को नाम निष्क्रमेत् ।।।।
రావణునిచే కాపాడబడుతున్న లంకాపురి దేవులు, దానవులు, యక్షులు, గంధర్వులు, నాగులు, రాక్షసులకైనా అప్రధర్ష్యమైనది. కేవలం ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించి అందులో ప్రవేశించి, శ్వాస నిలుపుకుంటూ ఎవరు జీవించి బయటికి రాగలరు?
Verse 5
को विशेत्सुदुराधर्षां राक्षसैश्च सुरक्षिताम् ।यो वीर्यबलसम्पन्नो न समस्याद्धनूमतः ।।।।
రాక్షసులు కాపాడుతున్న అత్యంత దురాధర్షమైన ఆ లంకలో ఎవరు ప్రవేశించగలరు—హనుమంతుని సమానమైన వీర్యబలసంపత్తి కలవాడు తప్ప?
Verse 6
भृत्यकार्यं हनुमता सुग्रीवस्य कृतंमहत् ।स्वयं विधाय स्वबलं सदृशं विक्रमस्य च ।।।।
హనుమంతుడు సుగ్రీవునకు భృతిధర్మమనే మహత్తర కార్యాన్ని నెరవేర్చాడు—తానే ముందడుగు వేసి, తన విక్రమానికి తగిన బలాన్ని ప్రదర్శించాడు।
Verse 7
यो हि भृत्यो नियुक्तस्सन्भर्त्रा कर्मणि दुष्करे ।कुर्यात्तदनुरागेण तमाहुः पुरुषोत्तमम् ।।।।
స్వామి కఠిన కార్యానికి నియమించిన భృతుడు కూడా దానిని అనురాగ-భక్తితో నిర్వర్తిస్తే, అతడినే పురుషోత్తముడు అంటారు।
Verse 8
नियुक्तोय: परं कार्यं न कुर्यान्नृपतेः प्रियम् ।भृत्योऽभृत्यस्समर्थोऽपि तमाहुर्मध्यमं नरम् ।।।।
నియమించబడిన భృతుడు రాజుకు ప్రియమై హితకరమైన అదనపు కార్యాన్ని చేయకపోతే, సామర్థ్యమున్నా అతడు మధ్యమ పురుషుడని అంటారు।
Verse 9
नियुक्तो नृपतेः कार्यं न कुर्याद्यस्समाहितः ।भृत्यो युक्तस्समर्थश्च तमाहुः पुरुषाधमम् ।।।।
యోగ్యుడూ సమర్థుడూ అయిన భృతుడు రాజకార్యానికి నియమితుడై కూడా ఆ కార్యాన్ని చేయకపోతే, అతడిని పురుషాధముడు అంటారు।
Verse 10
तन्नियोगे नियुक्तेन कृतं कृत्यं हनूमता ।न चात्मा लघुतां नीतस्सुग्रीवश्चापि तोषितः ।।।।
హనుమంతుడు యథావిధిగా, సరిగ్గా పలికిన మాటలను విని, ప్రీతితో నిండిన శ్రీరాముడు ప్రత్యుత్తరం పలికాడు.
Verse 11
अहं च रघुवंशश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः ।।।।
“ఈ రోజు వైదేహిని దర్శించినందువల్ల నేను, మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు, అలాగే సమస్త రఘువంశము—ధర్మమార్గంలో రక్షింపబడ్డాము.”
Verse 12
इदं तु मम दीनस्य मनो भूयः प्रकर्षति ।यदिहास्य प्रियाख्यातुर्न कुर्मि सदृशं प्रियम् ।।।।
“కానీ నా దైన్యస్థితిలో నా మనస్సు మళ్లీ మళ్లీ బాధపడుతోంది—ఎందుకంటే నాకు ప్రియమైన, హర్షకరమైన వార్త చెప్పిన అతనికి తగినట్లుగా ప్రతిప్రీతి (ప్రత్యుపకారం) నేను చేయలేకపోతున్నాను.”
Verse 13
एष सर्वस्वभूते परिष्वङ्गो हनूमतः ।मया कालमिमं प्राप्य दत्तस्तस्य महात्मनः ।।।।
ఈ ఆలింగనమే హనుమంతునికి నా సర్వస్వదానమువలె. ఈ క్షణాన్ని పొందిన నేను ఆ మహాత్మునికి దీనిని భక్తితో సమర్పిస్తున్నాను॥
Verse 14
इत्युक्त्वा प्रीतिहृष्टाङ्गो रामस्तं परिषस्वजे ।हनूमन्तं कृतात्मानं कृतकार्यमुपागतम् ।।।।
ఇట్లు పలికి ప్రీతితో రోమాంచితుడైన శ్రీరాముడు, కార్యసిద్ధి చేసి తిరిగివచ్చిన ఆత్మనిగ్రహశీలుడైన హనుమంతుని ఆలింగనం చేసెను॥
Verse 15
ध्यात्वा पुनरुवाचेदं वचनं रघुनन्दनः ।हरीणामीश्वरस्यापि सुग्रीवस्योपशृण्वतः ।।।।
అనంతరం రఘునందనుడైన శ్రీరాముడు ధ్యానించి మళ్లీ ఈ వచనములను పలికెను—వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు శ్రద్ధగా వినుచుండగా॥
Verse 16
सर्वथा सुकृतं तावत्सीतायाः परिमार्गणम् ।सागरं तु समासाद्य पुनर्नष्टं मनो मम ।।।।
సీతాన్వేషణ సర్వథా సుకృతమైంది; కాని సముద్రాన్ని చేరగానే నా మనస్సు మళ్లీ కలత చెందుతోంది॥
Verse 17
कथं नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः ।हरयो दक्षिणं पारं गमिष्यन्ति समागताः ।।।।
ఈ మహాజలమయమైన దుష్పార సముద్రాన్ని దాటి, సమాగతమైన వానరులు దక్షిణ తీరానికి ఎలా చేరగలరు?॥
Verse 18
यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम ।समुद्रपारगमने हरीणां किमिहोत्तरम् ।।।।
వైదేహి ఈ వృత్తాంతాన్ని నాకు తెలిపినప్పటికీ, ఇక్కడ ఒక సందేహం మిగిలింది—వానరులు సముద్రాన్ని దాటి వెళ్లుటకు ఉపాయం ఏమిటి?
Verse 19
इत्युक्तवा शोकसम्भ्रान्तो राम श्शत्रुनिबर्हणः ।हनूमन्तं महाबाहुस्ततो ध्यानमुपागमत् ।।।।
ఇట్లు పలికి, శోకంతో కలత చెందిన శత్రునిబర్హణుడు మహాబాహువు శ్రీరాముడు హనుమంతుని వైపు తిరిగి, అనంతరం గాఢ ధ్యానంలో లీనుడయ్యాడు।
Frequently Asked Questions
The sarga presents the dilemma of reciprocity and reward: Rāma feels grief that he cannot adequately repay Hanumān’s extraordinary service, and he resolves it through a symbolic yet intimate act—offering his embrace—while also shifting to the practical duty of planning the ocean crossing.
Service is evaluated not merely by capacity but by devotion and completion of entrusted duty; the ideal servant performs difficult work with love and anticipates what benefits the cause. Leadership, in turn, must acknowledge merit with gratitude while remaining anchored to strategic responsibility.
Key landmarks include Laṅkā (as an almost impregnable fortified polity under Rāvaṇa) and the vast ocean (samudra/mahārṇava) as the central logistical barrier; these function as both physical geography and narrative symbols of seemingly insurmountable obstacles overcome through disciplined effort.