Previous Verse
Next Verse

Shloka 5

ऋक्षबिलप्रवेशः

Entry into the Rikshabilam Cave

परस्परेण हनुमा नन्योन्यस्याविदूरतः।गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः।।।।मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवान्नल:।अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः।।।।गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्।विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम्।।।।दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम्।

paraspareṇa hanumā nanyonyasyāvidūrataḥ | gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ || maindaś ca dvividaś caiva suṣeṇo jāmbavān nalaḥ | aṅgado yuvarājaś ca tāraś ca vanagocaraḥ || girijālāvṛtān deśān mārgitvā dakṣiṇāṃ diśam | vicinvantas tataḥ tatra dadṛśur vivṛtaṃ bilam || durgam ṛkṣabilaṃ nāma dānavenābhirakṣitam ||

వారు పరస్పరం దగ్గరగా ఉండి—హనుమంతుడు కూడా ఇతరులకు దూరంగా కాక—గజ, గవాక్ష, గవయ, శరభ, గంధమాదన, మైంద, ద్వివిద, సుషేణ, జాంబవాన్, నల, యువరాజు అంగదుడు మరియు వనచారి తార—పర్వతజాలంతో చుట్టుముట్టబడిన ప్రాంతాల్లో దక్షిణ దిశను వెదుకుతూ, అన్వేషణలో అక్కడ ఒక తెరిచిన గుహాముఖాన్ని చూశారు. అది ‘దుర్గమ ఋక్షబిల’ అనే భయంకరమైన గుహ, దానిని ఒక దానవుడు కాపాడుతున్నాడు.

परस्परेणclose together/mutually
परस्परेण:
Sahakari (सहकारी)
TypeIndeclinable
Rootparaspara (प्रातिपदिक)
Formतृतीया-एकवचनान्त-प्रयोगः अव्ययीभाववत्; क्रियाविशेषण ‘mutually/close together’
हनुमाHanuman
हनुमा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roothanumat (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम् (वैदिक/छान्दस रूप ‘हनुमा’ for ‘हनुमान्’)
not
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootna (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (negation)
अन्योन्यस्यof one another
अन्योन्यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootanyonya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; परस्परवाचक (of one another)
अविदूरतःnot far away/nearby
अविदूरतः:
Desha-adhikarana (देश-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootavidūratas (अव्यय)
Formअव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (ablatival adverb) ‘from not far’ = ‘nearby’
गजःGaja (name)
गजः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootgaja (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
गवाक्षःGavaksha (name)
गवाक्षः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootgavākṣa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
गवयःGavaya (name)
गवयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootgavaya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
शरभःSharabha (name)
शरभः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootśarabha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
गन्धमादनःGandhamadana (name)
गन्धमादनः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootgandha-mādana (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुष-समासः (गन्धं मादयति/मादयन्) नामरूपेण
मैन्दःMainda (name)
मैन्दः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmainda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
द्विविदःDvivida (name)
द्विविदः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootdvivida (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
एवalso/indeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारण
सुषेणःSushena (name)
सुषेणः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsuṣeṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
जाम्बवान्Jambavan (name)
जाम्बवान्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootjāmbavat (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
नलःNala (name)
नलः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootnala (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
अङ्गदःAngada (name)
अङ्गदः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootaṅgada (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
युवराजःheir-apparent
युवराजः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootyuvarāja (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुष-समासः (युवा + राजा)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
तारःTara (name)
तारः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Roottāra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
वनगोचरःforest-dweller
वनगोचरः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvana-gocara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुष-समासः (वने गोचरः)
गिरिजालावृतान्covered by a network of mountains
गिरिजालावृतान्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootgiri-jāla-āvṛta (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्; तत्पुरुष-समासः (गिरिणां जालेन आवृतान्)
देशान्regions/places
देशान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdeśa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, बहुवचनम्
मार्गित्वाhaving searched
मार्गित्वा:
Kriya-visheṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeVerb
Rootmārg (मार्ग् धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय; ‘having searched’
दक्षिणाम्southern
दक्षिणाम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootdakṣiṇa (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषण (दिशम्)
दिशम्direction
दिशम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootdiś (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
विचिन्वन्तःsearching
विचिन्वन्तः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootvi-ci (चि धातु)
Formवर्तमान-कृदन्त (शतृ), प्रथमा-विभक्तिः, पुंलिङ्गे, बहुवचनम्; ‘while searching’
ततःthen
ततः:
Kala-adhikarana (काल-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatas (अव्यय)
Formअव्यय; क्रम/कालवाचक ‘then’
तत्रthere
तत्र:
Desha-adhikarana (देश-अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatra (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक
ददृशुःsaw
ददृशुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootdṛś (दृश् धातु)
Formलिट्-लकारः (Perfect), प्रथम-पुरुषः, बहुवचनम्; परस्मैपदम्
विवृतम्open
विवृतम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvi-vṛta (वृ धातु/प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषण (बिलम्)
बिलम्cave/opening
बिलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootbila (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
दुर्गम्hard to access
दुर्गम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootdurga (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषण (ऋक्षबिलम्)
ऋक्षबिलम्Riksha-cave (name)
ऋक्षबिलम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootṛkṣa-bila (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; तत्पुरुष-समासः (ऋक्षस्य बिलम्)
नामnamed/called
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootnāma (अव्यय)
Formअव्यय; नाम-शब्दः (quotative/‘called’)
दानवेनby a demon
दानवेन:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootdānava (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, तृतीया-विभक्तिः (Instrumental), एकवचनम्
अभिरक्षितम्guarded
अभिरक्षितम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeVerb
Rootabhi-rakṣ (रक्ष् धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषण (ऋक्षबिलम्)

While searching here and there in the cave, the strong and powerful monkeys discovered a woman not far from there.

H
Hanumān
G
Gaja
G
Gavākṣa
G
Gavaya
Ś
Śarabha
G
Gandhamādana
M
Mainda
D
Dvivida
S
Suṣeṇa
J
Jāmbavān
N
Nala
A
Aṅgada
T
Tārā (vānarā leader, forest-ranging)
Ṛkṣabila (cave)
D
Dānava (demon guardian)

FAQs

Dharma is expressed as coordinated responsibility: the search is a collective vow, carried out with discipline (staying close) and courage (entering a demon-guarded region) for a righteous cause.

Sugrīva’s southern search team advances through mountainous terrain and discovers the entrance to a dangerous cave named Ṛkṣabila, guarded by a demon.

Teamwork and resolve—leaders and companions proceed together, maintaining unity in a perilous mission.