Shloka 14

ऋक्षबिलप्रवेशः

Entry into the Rikshabilam Cave

Devanagari script

गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्।।।।वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्याम मैथिलीम्।

Transliteration

girijālāvṛtān deśān mārgitvā dakṣiṇāṃ diśam |

vayaṃ sarve pariśrāntā na ca paśyāma maithilīm ||

Translation

పర్వతశ్రేణులతో కప్పబడిన ప్రాంతాల్లో దక్షిణ దిశను వెదుకుతూ వెదుకుతూ మనమందరం అలసిపోయాము; అయినా మైథిలిని చూడలేకపోతున్నాము।

Word by Word

• गिरि-जाल-आवृतान्: covered by a net of mountains
• गिरि-जाल-आवृतान्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: गिरि (प्रातिपदिक) + जाल (प्रातिपदिक) + आवृत (कृदन्त, √वृ (धातु) उपसर्ग आ-)
• Form: विशेषण; पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; 'देशान्' इत्यस्य विशेषण

• देशान्: regions
• देशान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: देश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन

• मार्गित्वा: having searched
• मार्गित्वा: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √मार्ग् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (Gerund)

• दक्षिणाम्: southern
• दक्षिणाम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दक्षिणा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'दिशम्' इत्यस्य विशेषण

• दिशम्: direction
• दिशम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• वयम्: we
• वयम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• सर्वे: all
• सर्वे: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; 'वयम्' इत्यस्य विशेषण

• परिश्रान्ताः: exhausted
• परिश्रान्ताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: परि + श्रान्त (कृदन्त, √श्रम् (धातु))
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; कर्तृविशेषण

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय (negation particle)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अन्वय (here: 'and/yet')

• पश्यामः: we see
• पश्यामः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पश् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद; उत्तम-पुरुष, बहुवचन

• मैथिलीम्: Maithili (Sita)
• मैथिलीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मैथिली (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन

Context

'Going round the places covering all mountain ranges in the southern direction, we are spent. But we could not see Maithili.

Characters & Entities

• Maithilī (Sītā)
• Southern direction (dakṣiṇā diś)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Satya (truthfulness) within dharma: Hanumān candidly reports failure and fatigue, enabling a righteous, realistic next step rather than false reassurance.

What is the narrative situation?

Hanumān summarizes the search results: they have thoroughly covered the southern mountains but have not found Sītā.

Which character virtue is emphasized?

Honest accountability—speaking the truth about outcomes, even when discouraging.