Shloka 14

हनूमद्

दूत्यम् / Hanuman’s Mediation and Lakshmana’s Appeal to Sugriva

Devanagari script

सुखार्हस्य महार्हस्य सर्वभूतहितात्मनः।ऐश्वर्येण च हीनस्य वनवासाश्रितस्य च4.4.13।।रक्षसाऽपहृता भार्या रहिते कामरूपिणा।तच्च न ज्ञायते रक्षः पत्नी येनास्य सा हृता4.4.14।।

Transliteration

sukhārhasya mahārhasya sarvabhūta-hitātmanaḥ | aiśvaryeṇa ca hīnasya vanavāsāśritasya ca || 4.4.13 || rakṣasā ’pahṛtā bhāryā rahite kāmarūpiṇā | tac ca na jñāyate rakṣaḥ patnī yenāsya sā hṛtā || 4.4.14 ||

Translation

సుఖభోగమునకు, మహాసత్కారమునకు యోగ్యుడై, సర్వభూతహితమునే ఆత్మగా ధరించినవాడైన శ్రీరాముడు—రాజ్యైశ్వర్యమునకు దూరమై వనవాసమున నివసించుచుండగా—ఆయన లేనిప్పుడు రూపములు మార్చుకొనగల రాక్షసుడు ఆయన భార్యను అపహరించెను; కాని ఆమెను హరించిన ఆ రాక్షసుని స్వరూపము ఎవరో తెలియదు।

Word by Word

• रक्षसा: by a demon (rakshasa)
• रक्षसा: करण (Instrument)
• Type: Noun
• Root: रक्षस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (Instrumental singular, neuter)

• अपहृता: kidnapped / carried off
• अपहृता: कर्म (Patient; with implied agent in instrumental)
• Type: Verb
• Root: अप-√हृ (धातु) → अपहृत (कृदन्त-भूतकर्मणि क्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (fem. nominative singular)

• भार्या: wife
• भार्या: कर्म (Patient)
• Type: Noun
• Root: भार्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, feminine)

• रहिते: when (he/they) were absent; in the absence (of)
• रहिते: अधिकरण (Location/Condition)
• Type: Adjective
• Root: रहित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः एकवचनम् (Locative singular; used adverbially: 'in the absence')

• कामरूपिणा: by one who can assume forms at will
• कामरूपिणा: करण (Instrument)
• Type: Adjective
• Root: कामरूपिन् (प्रातिपदिक)
• Form: समासः: काम-रूपिन् (यस्य रूपं कामानुसारम्) । पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (Instrumental singular, masculine)

• तत्: that (fact)
• तत्: कर्म/विषय (Topic/that matter)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, neuter)

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम् (conjunction)

• न: not
• न: निषेध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्ययम् (negation particle)

• ज्ञायते: is known / is ascertained
• ज्ञायते: क्रिया (Predicate)
• Type: Verb
• Root: √ज्ञा (धातु)
• Form: लट्-लकारः, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (Present indicative, 3rd person singular, middle/passive sense)

• रक्षः: the demon (rakshasa)
• रक्षः: कर्ता (Subject; of 'ज्ञायते' in sense 'is identified')
• Type: Noun
• Root: रक्षस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, neuter; used as 'the rakshasa')

• पत्नी: wife
• पत्नी: कर्म (Patient; apposition to 'भार्या')
• Type: Noun
• Root: पत्नी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, feminine)

• येन: by whom
• येन: करण (Instrument/Agent in passive construction)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (Instrumental singular: 'by whom')

• अस्य: of him / his
• अस्य: सम्बन्ध (Possessor)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् (Genitive singular, masculine/neuter)

• सा: she
• सा: कर्म (Patient; pronoun for 'पत्नी/भार्या')
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, feminine)

• हृता: has been taken away / stolen
• हृता: क्रिया (Predicate; passive/result state)
• Type: Verb
• Root: √हृ (धातु) → हृत (कृदन्त-भूतकर्मणि क्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्तः (past passive participle), स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (fem. nominative singular)

Context

'This man who should have lived in comfort and in reverence, one who was worthy of all the wellwishers lost his wealth and was banished into the forest. He is now deprived of his wife kidnapped by an unknown demon who could assume any form at will.

Characters & Entities

• Rama
• Sita
• Rakshasa (unnamed here)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The repetition reinforces moral clarity: adharma (abduction through deceit) must be opposed; dharma stands with the innocent and with truthful reporting of harm.

What is the narrative situation?

A repeated/duplicated formulation (as in the provided Southern Recension input) restating Sītā’s abduction and the demon’s unknown identity.

Which character virtue is emphasized?

Perseverance in truth (satya) and insistence on justice: the wrong is stated plainly and repeatedly to motivate righteous action.