Shloka 37

किष्किन्धाप्रवेशः—लक्ष्मणस्य कोपः, तारासान्त्वम्, सुग्रीवदर्शनम्

Lakshmana Enters Kishkindha: Anger, Tara’s Mediation, and Sugriva Encountered

Devanagari script

त्वया सान्त्वैरुपक्रान्तं प्रसन्नेन्द्रियमानसम्।ततः कमलपत्राक्षं द्रक्ष्याम्यहमरिन्दमम्।।।।

Transliteration

tvayā sāntvair upakrāntaṃ prasannendriya-mānasam | tataḥ kamalapatrākṣaṃ drakṣyāmy aham arindamam ||

Translation

నీవు సాంత్వనభరితమైన మాటలతో ముందుగా ఆయనను సమాధానపరచి, మనస్సు ఇంద్రియాలను ప్రసన్నం చేయుము; ఆపై నేను కమలపత్రాక్షుడైన శత్రుదమన లక్ష్మణుని దర్శించెదను।

Word by Word

• त्वया: by you
• त्वया: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, तृतीया, एकवचन — by you

• सान्त्वैः: with soothing words
• सान्त्वैः: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: सान्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन — with soothing words/conciliations

• उपक्रान्तम्: approached/begun
• उपक्रान्तम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उप-क्रम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — approached/begun (qualifying object understood, i.e., him)

• प्रसन्नेन्द्रियमानसम्: with pleased senses and mind
• प्रसन्नेन्द्रियमानसम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रसन्न + इन्द्रिय + मानस (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (प्रसन्ने इन्द्रिये च मानसं च यस्य/यस्य इन्द्रियमानसम् प्रसन्नम्), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — with senses and mind pleased

• ततः: then
• ततः: Kāla-adhikaraṇa (काल-अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: क्रमवाचक अव्यय — then

• कमलपत्राक्षम्: the lotus-petal-eyed one
• कमलपत्राक्षम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कमल + पत्र + अक्षि (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि (कमलपत्रे इव अक्षिणी यस्य), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — lotus-petal-eyed (him)

• द्रक्ष्यामि: I shall see
• द्रक्ष्यामि: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लृट् (Future), उत्तमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद — I shall see

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, प्रथमा, एकवचन — I

• अरिन्दमम्: crusher of enemies
• अरिन्दमम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अरि + दम (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष (अरिणां दमः/दमयिता), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन — crusher of enemies

Context

'Start talking to him with pleasing words and make him happy. Then I shall see Lakshmana with eyes like lotus-petals, a subduer of enemies'.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa
• Sugrīva
• Hanumān

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Conflict should be addressed first through sāntva (conciliation): calming speech and respectful approach are presented as the dhārmic means to reduce anger and restore right action.

What is the narrative situation?

Sugrīva, fearing Lakṣmaṇa’s anger over delay in helping Rāma, directs that Lakṣmaṇa be approached with soothing words before a direct meeting.

Which character virtue is emphasized?

Diplomacy and self-restraint—prioritizing peaceful speech to prevent escalation and to return to duty.