Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

वर्षावर्णनम्

The Monsoon Description and Rama’s Counsel on Timing

सम्प्रस्थिता मानसवासलुब्धाःप्रियान्विताः सम्प्रति चक्रवाकाः।अभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषुयानानि मार्गेषु न सम्पतन्ति।।

samprasthitā mānasavāsa-lubdhāḥ priyānvitāḥ samprati cakravākāḥ | abhīkṣṇa-varṣodaka-vikṣateṣu yānāni mārgeṣu na sampatanti ||

మానస సరోవరంలో నివసించాలనే ఆశతో హంసలు బయలుదేరాయి; చక్రవాక పక్షులు ఇప్పుడు తమ ప్రియులతో కలిశాయి. కానీ ఎడతెరిపిలేని వర్షజలంతో చీలిపోయిన మార్గాల్లో వాహనాలు సాగవు॥

सम्प्रस्थिताःset out, departed
सम्प्रस्थिताः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम्-प्र-√स्था (धातु)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कृदन्त-क्त (PPP)
मानस-वास-लुब्धाःdesiring residence at Mānasā lake
मानस-वास-लुब्धाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootमानस (प्रातिपदिक) + वास (प्रातिपदिक) + लुब्ध (कृदन्त; √लुभ्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कृदन्त-क्त ‘लुब्ध’; तत्पुरुषः (मानसे वासे लुब्धाः)
प्रिय-अन्विताःaccompanied by their beloveds
प्रिय-अन्विताः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रिय (प्रातिपदिक) + अन्वित (कृदन्त; अनु-√इ)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कृदन्त-क्त ‘अन्वित’; तत्पुरुषः (प्रियैः अन्विताः)
सम्प्रतिnow, at present
सम्प्रति:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootसम्प्रति (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (adverb)
चक्रवाकाःcakravāka birds
चक्रवाकाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचक्रवाक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
अभीक्ष्ण-वर्ष-उदक-विक्षतेषुon roads damaged by frequent rain-water
अभीक्ष्ण-वर्ष-उदक-विक्षतेषु:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअभीक्ष्ण (अव्यय/प्रातिपदिक) + वर्ष (प्रातिपदिक) + उदक (प्रातिपदिक) + विक्षत (कृदन्त; वि-√क्षत्/√क्षद्)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन; कृदन्त-क्त ‘विक्षत’; बहुपद-तत्पुरुषः (अभीक्ष्णवर्षस्य उदकेन विक्षतेषु) — ‘मार्गेषु’ इत्यस्य विशेषणम्
यानानिvehicles/carts
यानानि:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
मार्गेषुon roads
मार्गेषु:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमार्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन
not
:
Pratiṣedha (प्रतिषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात (negation particle)
सम्पतन्तिmove/advance, proceed
सम्पतन्ति:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-√पत् (धातु)
Formलट्, प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

'The sky which is visible here is not visible there due to clouds scattered. It looks bright (blue) here and dull there. It appears like an unruffled ocean interspersed with hills here and there.

S
swans (haṃsa implied by context)
C
cakravāka birds

FAQs

Dharma requires realism and discipline: one must recognize when conditions prevent action. The rains halt travel, reminding that righteous effort also means restraint when circumstances make progress harmful or impossible.

Rama describes signs of the monsoon—migrations and reunions among birds, and impassable roads—indicating how the season shapes movement and plans.

Patience (kṣamā) and steadiness: the capacity to endure delays without abandoning purpose.