Shloka 14

वर्षावर्णनम्

The Monsoon Description and Rama’s Counsel on Timing

Devanagari script

चिद्बाष्पाभिसंरुद्धान् वर्षागमसमुत्सुकान्।कुटजान्पश्य सौमित्रे पुष्पितान्गिरिसानुषु।।मम शोकाभिभूतस्य कामसन्दीपनान् स्थितान्।

Transliteration

cidbāṣpābhisaṁruddhān varṣāgamasamutsukān |

kuṭajān paśya saumitre puṣpitān girisānuṣu || 4.28.14 ||

mama śokābhibhūtasya kāmasandīpanān sthitān |

Translation

సౌమిత్రీ, పర్వత శిఖరాల ఒడ్డున పూసిన ఈ కుటజ వృక్షాలను చూడు—వేడివేడిగా ఎగసే ఆవిరితో క్షీణించినా వర్షాగమనానికి ఉత్సుకంగా ఉన్నాయి। నేను శోకంలో మునిగినా ఇవి నా లోని కామాన్ని రేపుతున్నాయి॥

Word by Word

• क्वचित्: somewhere
• क्वचित्: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्वचित् (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय (adverb)

• बाष्प-अभिसंरुद्धान्: choked/checked by vapour
• बाष्प-अभिसंरुद्धान्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बाष्प (प्रातिपदिक) + अभिसंरुद्ध (कृदन्त; अभि-सं-√रुध्)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; कृदन्त-क्त; तत्पुरुषः (बाष्पेण अभिसंरुद्धान्)

• वर्षा-आगम-समुत्सुकान्: eager for the coming of rains
• वर्षा-आगम-समुत्सुकान्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वर्षा (प्रातिपदिक) + आगम (प्रातिपदिक) + समुत्सुक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; तत्पुरुषः (वर्षाया आगमे समुत्सुकान्)

• कुटजान्: kutaja trees
• कुटजान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: कुटज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• पश्य: see
• पश्य: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पश्/√दृश् (धातु; पश्य = √पश्)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन; परस्मैपद

• सौमित्रे: O Saumitri (Lakṣmaṇa)
• सौमित्रे: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सौमित्रि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

• पुष्पितान्: in bloom
• पुष्पितान्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुष्पित (कृदन्त; √पुष्प्/पुष्प)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; कृदन्त-क्त

• गिरि-सानुषु: on mountain-slopes
• गिरि-सानुषु: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गिरि (प्रातिपदिक) + सानु (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, बहुवचन; तत्पुरुषः (गिरेः सानुषु)

• मम: my
• मम: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम

• शोक-अभिभूतस्य: of me, overwhelmed by grief
• शोक-अभिभूतस्य: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शोक (प्रातिपदिक) + अभिभूत (कृदन्त; अभि-√भू)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; कृदन्त-क्त; तत्पुरुषः (शोकेन अभिभूतस्य) — ‘मम’ इत्यस्य विशेषणम्

• काम-सन्दीपनान्: kindling desire/love
• काम-सन्दीपनान्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: काम (प्रातिपदिक) + सन्दीपन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; तत्पुरुषः (कामं सन्दीपयन्ति इति)

• स्थितान्: standing, situated
• स्थितान्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √स्था (धातु)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; कृदन्त-क्त (PPP)

Context

'Now the dust has settled and the wind carrying mist is cool. The torments of summer have ceased. The expeditions of kings have come to a stop and the travellers return to their native land.

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa (Saumitri)
• Kuṭaja (tree)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Satya toward one’s inner condition: Rāma openly acknowledges how nature can rekindle longing even in grief. Dharma is maintained by recognizing such impulses and still holding to one’s righteous purpose.

What is the narrative situation?

During the monsoon season, Rāma points out flowering kuṭaja trees and confides how their presence intensifies his feelings of love and separation.

Which character virtue is emphasized?

Integrity and self-awareness—he does not disguise his emotions, yet remains committed to the dharmic goal of rescuing Sītā.